İlandağ

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

İlandağ
azərb. İlandağ
İlandağ
İlandağ
39°08′57″ şm. e. 45°39′31″ ş. u. / 39.14917° şm. e. 45.65861° ş. u. / 39.14917; 45.65861Koordinatlar: 39°08′57″ şm. e. 45°39′31″ ş. u. / 39.14917° şm. e. 45.65861° ş. u. / 39.14917; 45.65861
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Vilayət Naxçıvan Muxtar Respublikası
Rayon Culfa
Dağ sistemi Qafqaz
Sıra dağlar Kiçik Qafqaz
Dağ silsiləsi Zəngəzur
Zirvə hündürlüyü 2415 m
İlandağ (Qafqaz)
Montanya.svg
Qafqazın fiziki xəritəsində
İlandağ (Azərbaycan)
Montanya.svg
Azərbaycanın fiziki xəritəsində

İlandağ - Azərbaycan Respublikasında, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda dağdır. Hündürlüyü 2415 metrdir.[1] Vulkan mənşəlidir. Andezit-dasit süxurlarından təşkil olunmuşdur. Yamacları sıldırımlıdır. Kserofit kolluq və quru çöl landşaftı var.

Culfa rayonu ərazisində, Əlincəçay sol sahilində, Kırna kəndindən 6 km şərqdə dağ (hünd. 2415,8 m). Zəngəzur silsiləsindən cənub-qərbə ayrılan Dəmirlidağ-Göydağ  qolunun qurtaracağında, Əlincəçayın  sol sahilində, Kırna kənddən 5 km şərqdə yerləşən zirvə. Bünövrəsinin sahəsi 3 kv.km-ə çatan, nisbi hündürlüyü 1000 m olan, əzəmətli, yamacları sıldırımlı, şimal-qərb istiqamətli oval zirvə şəklində ucalan relyef formasıdır. Orta Eosenin Barton mərtəbəsinə aid Orta Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarını yarıb çıxan dioritkvarslı diorit-porfir tərkibə malik Alt Miosen yaşlı eyniadlı subvulkanik intruziyanın əmələ gətirdiyi yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentində, eyniadlı əyilmənin cənub-qərb qanadında izlənilən Xoşkeşin-Düylün sinklinalının nüvə hissəsində  yerləşir.  Dağın adı “məskunlaşma yeri, diyar, xalq” mənalarını verən türk sözü il/el və qədim türk səcdəgahı Annu adının birləşməsindən əmələ gəlmiş və “allahın yaşadığı məskən” mənasını daşıyır. Zirvənin daha iki adı mövcuddur: onlardan biri İnandağ, yəni “İnam dağı”, digəri isə Haçadağ, yəni  zirvənin dar buğumla birləşdirilmiş iki hissədən ibarət olduğunu ifadə edən “ikiyə parçalanmış dağ” kimi səslənir. [2] HAÇADAG – Culfa rayonu ərazisindəki İlandağın əhali arasında işlədilən başqa adı

Şumer mənşəli əfsanəyə görə Nuh peyğəmbərin gəmisi Gəmiqayadan Ağrı dağına yola düşərkən İlandağın zirvəsinə elə güclü toxunmuşdur ki, dağ haçalanmışdır. Ehtimal ki, dağın adı da bu əfsanə ilə bağlıdır

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Şumer mənşəli qədim əfsanəyə görə, Nuh peyğəmbərin gəmisi yolda Gəmiqayadan başqa bir dağın zirvəsinə də toxunmuş və onu yarıb keçərkən bərk yırğalanmış, bu zaman Nuh peyğəmbər demişdir: “İnan, dağdır”. Tədqiqatçılar İlandağ adını bu əfsanə ilə əlaqələndirirlər.[3] Sonralar İnandağ sözü xalq təfəkküründə İlandağ (Elandağ) şəklinə düşmüşdür. İlandağa zirvəsinin formasına görə Haçadağ da deyirlər.

Tədqiqi[redaktə | əsas redaktə]

İlandağın zirvəsinə 3 və ya 4 cığırla qalxmaq mümkündür. KırnaŞurud kəndləri tərəfdən gələn cığırların birləşdiyi yerdə tikinti qalıqları mövcuddur. Dağ yamacındakı daşların üst-üstə qoyulması ilə ucaldılmış bu müdafiə qurğusu daşların arasına bərkidici məhlul vurulmadığından dövrümüzə dağılmış vəziyyətdə çatmışdır. Tikilinin sağ tərəfində divarı xatırladan hündürlüyü 300 – 500 metr olan qayalar ucalmaqdadır. Burada salamat qalmış divarın iç tərəfində 10 – 12 m2 –lik yaşayış binalarının izləri (güman ki, müdafiəçilərin mənzil qərargahı olmuşdur) qalmışdır. Divar şimal və mərkəzdə bir qat, cənubda isə üç qatdır.

Dağın zirvəsinə qalxana kimi yeddi yerdə siklop tikililərin (qalaçaların) divar – hasarına (hündürlüyü 10 – 15 m) rast gəlinmişdir. İlandağın zirvəsində iki haça arasında qalın gil təbəqəsi vardır. Ocaq yerində gilin içərisindən orta əsrlərə aid saxsı qab qalıqları aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar İlandağın qədim müşahidə məntəqəsi kimi istifadə edildiyi qənaətinə gəlmişlər. Yaxınlaşan təhlükə haqqında burada yandırılmış ocaq vasitəsiylə Əlincə qalaya, oradan isə ÇalxanqalaŞapurqala məlumat verilirmiş. [4]

İlandağ yaşayış yeri[redaktə | əsas redaktə]

İlandağ yaşayış yeri Culfa rayonunun Gal kəndindən şimal-şərqdə, İlandağın şimal yamacında, sıldırım qayalarla əhatə olunmuş orta əsrlərə aid yaşayış yeridir. Yerli əhali arasında bu abidə Nəbi qalası adlandırılır. Abidə1991 – ci ildə kəşfiyyat xarakterli tədqiqat işləri aparılmışdır.

Qalanın ətrafı möhrədən tikilmiş divarlarla əhatə edilmişdir. Mədəni təbəqənin qalınlığı 0,5 m – dən 1 m - ə çatır. Yerüstü materiallar əsasən gil qab qırıqlarından (çəhrayı rəngli küpə, kasa tipli qablar) ibarətdir. İlandağ yaşayış yerinin XI – XVIII əsrlərə aid olması güman edilir.

İlandağ mixi yazısı[redaktə | əsas redaktə]

İlandağda aşkar olunmuş e.ə. 820 – 810 – cu illərə aid qədim mixi yazı Urartu dövrünə aiddir. İlandağ mixi yazısının oxunması nəticəsində məlum olmuşdur ki, Urartu çarları İşpuini və onun oğlu Minua dövləti birlikdə idarə etdikləri dövrdə Naxçıvan ərazisinə yürüş etmişlər. Yazıda üç şəhərin (ölkənin) adı çəkilir və qələbə naminə Urartu tanrılarına qurban gətirilməsi haqqında məlumat verilir. Aşkar olunmuş bu haqında ilk məlumat 1989 – cu ildə İtaliya jurnalında dərc olunmuşdur.[5]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Bakı 2007 səh.17
  2. İlandağ // Naxçıvan Ensiklopediyası / V.Y. Talıbov. — Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. — Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2005. — 2 cilddə. — I  cild. — Səhifələrin sayı:  360. — Səh.: 596. — ISBN 5-8066-1468-9.
  3. İnandağ məqaləsi, Naxçıvan Ensiklopediyası, AMEA, Bakı, 2002, səh 212
  4. İlandağ // Naxçıvan Ensiklopediyası / V.Y. Talıbov. — Təkmilləşdirilmiş və yenidən işlənmiş ikinci nəşr. — Naxçıvan: AMEA Naxçıvan bölməsi, 2005. — 2 cilddə. — I  cild. — Səhifələrin sayı:  360. — Səh.: 596. — ISBN 5-8066-1468-9.
  5. Solmaz Qaşqay – Qədim Azərbaycan tarixi mixi yazılı mənbələrdə, Bakı, 2007

Vikianbarda İlandağ ilə əlaqəli mediafayllar var.