Vyana konqresi

Vyana Konqresi tərəfindən razılaşdırılmış Avropa daxilindəki milli sərhədlər

Vyana Konqresi — Birinci Fransa imperiyasının süqutundan sonra Avropanın siyasi və konstitusion nizamının yenidən formalaşdırılması məqsədilə keçirilmiş beynəlxalq diplomatik görüşlər silsiləsi. Konqresdə Osmanlı imperiyası istisna olmaqla, demək olar ki, bütün Avropa dövlətlərinin nümayəndələri və digər maraqlı tərəflər iştirak etmişlər. Toplantıya Avstriyanın görkəmli dövlət xadimi və kansleri Klemens fon Metternix sədrlik etmişdir. Konqres 1814-cü ilin sentyabr ayından 1815-ci ilin iyun ayınadək Vyanada keçirilmişdir.

Vyana Konqresinin əsas məqsədi Fransa İnqilabı müharibələri və Napoleon müharibələri nəticəsində yaranmış mürəkkəb siyasi problemləri danışıqlar yolu ilə həll etməklə Avropada uzunmüddətli sülhün təmin olunması idi. Bununla yanaşı, Konqresin məqsədi yalnız əvvəlki dövlət sərhədlərini bərpa etməkdən ibarət deyildi. Əsas ideya Avropanın aparıcı dövlətləri arasında elə bir qüvvələr balansı yaratmaq idi ki, heç bir dövlət digərləri üzərində hegemonluq qura bilməsin və bunun nəticəsində qitədə davamlı sülh qorunsun. Eyni zamanda, böyük dövlətlərin kiçik dövlətlərin təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi çıxış etməsi nəzərdə tutulurdu. Daha geniş mənada isə Metternix başda olmaqla mühafizəkar dövlət xadimləri bonapartizm, respublikaçılıq, liberalizm və inqilabi hərəkatların qarşısını almağa və ya onları zəiflətməyə çalışırdılar. Onların fikrincə, bu ideoloji cərəyanlar Avropanın Köhnə rejim (Ancien Régime) adlanan ənənəvi monarxik və konstitusion nizamını ciddi şəkildə sarsıtmışdı.

Danışıqlar prosesində Fransanın mövqeyi Böyük Britaniya, Prussiya, Avstriya və Rusiya ilə müqayisədə xeyli zəif idi. Bu vəziyyət əsasən Napoleon Bonapartın son iyirmi il ərzində həyata keçirdiyi ekspansionist hərbi siyasət və onun son məğlubiyyəti ilə əlaqədar idi. Nəticədə əldə olunan razılaşmaya əsasən Fransa Napoleonun işğal etdiyi bütün ərazilərdən imtina etməli oldu, lakin onun hakimiyyətə gəlməsindən əvvəl Fransa tərəfindən əldə edilmiş bəzi torpaqlar ölkənin tərkibində saxlanıldı. Digər tərəfdən, dörd böyük dövlət mühüm ərazi qazancları əldə etdi. Prussiya İsveç Pomeraniyasını, Saksoniya Krallığının böyük hissəsini və keçmiş Varşava Hersoqluğunun qərb bölgəsini öz ərazisinə qatdı. Avstriya Şimali İtaliyanın böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. Rusiya isə Varşava Hersoqluğunun mərkəzi və şərq torpaqlarını əldə etdi. Bundan əlavə, keçmiş Niderland Birləşmiş Əyalətləri ilə Avstriya Niderlandı birləşdirilərək yeni Niderland Krallığının yaradılması təsdiqləndi. Bu dövlət Alman Konfederasiyası ilə Fransa arasında tampon zona rolunu oynamaq üçün nəzərdə tutulmuşdu.

Konqresin keçirilməsinə səbəb olan bilavasitə hadisə 1814-cü ilin may ayında Napoleon Fransasının məğlub olması və təslimiyyətə məcbur edilməsidir ki, bununla da təxminən 23 il davam edən fasiləsiz müharibələr dövrü başa çatmışdır. Maraqlıdır ki, Napoleonun sürgündən qayıdaraq "Yüz gün" (mart–iyul 1815) adlanan dövrdə hakimiyyəti yenidən ələ keçirməsi və döyüşlərin bərpası Konqresin işinə ciddi təsir göstərməmişdir. Vyana Konqresinin Yekun Aktı Napoleonun 1815-ci il 18 iyun tarixində Vaterlo döyüşündə qəti məğlubiyyətindən cəmi doqquz gün əvvəl imzalanmışdır.

Vyana Konqresinin nəticələri tarixşünaslıqda fərqli qiymətləndirilir. Bir sıra tarixçilər hesab edirlər ki, Konqres Avropada milli dövlətçilik, demokratik inkişaf və liberal hərəkatların uzun müddət repressiyaya məruz qalmasına səbəb olmuş və ənənəvi monarxiyaların maraqlarına xidmət edən mühafizəkar siyasi nizam yaratmışdır. Digər tədqiqatçılar isə Vyana Konqresini Avropada "qüvvələr balansı" prinsipinin əsasını qoyan və qitəni təxminən bir əsr ərzində genişmiqyaslı ümumavropa müharibələrindən qoruyan mühüm diplomatik uğur kimi qiymətləndirirlər.

Tarixi

Vyana konqresi 1814-cü ilin sentyabrı — 1815-ci ilin iyununda fəaliyyət göstərdi. Konqresin işində Osmanlı dövləti istisna olmaqla, bütün Avropa dövlətlərinin 216 nümayəndəsi iştirak edirdi. Lakin əsas rolu İngiltərə, Rusiya və Avstriya oynayırdı. Konqresdə mərkəzi yeri Polşa — Saksoniya məsələsi tutdu. Rusiya bütün Polşa torpaqlarını, Prussiya isə Saksoniyanı birləşdirmək istəyirdi. Hər iki dövlətin güclənəcəyindən ehtiyat edən Avstriya, İngiltərə və Fransa buna mane olmaq istəyirdi. Avstriyanın xarici işlər naziri Metternix İngiltərənin Xarici İşlər naziri lord Kestleri ilə birləşərək, Saksoniyanın Prussiyaya verilməsi müqabilində kral III Fridrix Vilhelmin çara xəyanət edərək onların tərəfinə keçməsinə çalışdı. Kral bu barədə I Aleksandra məlumat verdikdə çarın necə bir vəziyyətə düşməsini təsəvvür etmək çətin deyil.

Taleyran belə bir diplomatik gərginlikdən istifadə edərək üç dövlətin — Avstriya, Fransa və İngiltərənin Rusiya və Prussiyaya qarşı ittifaqını yaratmağı təklif etdi. 1815-ci il yanvarın 3-də həmin dövlətlər arasında Vyana gizli müqaviləsi imzalandı. I Aleksandr güclü diplomatik müqavimət nəticəsində Saksoniya məsələsində güzəştə getməyə məcbur oldu. Konqresdə alman torpaqları ilə bağlı məsələyə də baxıldı və 38 alman dövlətinin (Avstriya, Prussiya və b.) iştirakı ilə "Alman ittifaqı" təşkil edildi. Konqres işini başa çatdırmağa hazırlaşdığı bir vaxtda Napoleon sürgündən qaçmağa nail oldu. 1814-cü il martın 1-də Fransaya gəldi, 20-də isə Parisə daxil oldu. Napoleon hakimiyyətini bərpa etdi və yüz günlük (1815-ci il 20 mart −28 iyun) hakimiyyət dövrü başladı.

Bu zaman diplomatiya tarixinin maraqlı hadisələrindən biri baş verdi. Napoleon tələsik Parisi tərk edən kral XVIII Lüdovikin kabinetindən 1815-ci il 3 yanvar Vyana gizli müqaviləsinin Fransaya aid nüsxəsini tapdı və onu təcili olaraq Vyanaya — I Aleksandra göndərdi. Lakin Napoleonun bu addımı son nəticədə müttəfiqlərin münasibətini poza bilmədi. I Aleksandr başlıca düşməninin məhz Napoleon olduğunu əsas götürərək birgə mübarizəyə tərəfdar oldu. 1815-ci il iyunun 15-də Vyana konqresinin son iclası keçirildi və yekun aktı imzalandı. Yekun aktının əsasını Avropanın yeni siyasi xəritəsinin müəyyənləşdirilməsi təşkil edirdi. Fransa işğallarından mərhum edildi, Belçika və Hollandiya Niderland krallığına birləşdirildi, İsveçrə konfederasiyası neytral dövlət elan edildi. İtaliyada Sardinya krallığı bərpa olundu. Müttəfiq dövlətlər — İngiltərə, Rusiya, Avstriya və Prussiya yeni torpaqlar və imtiyazlarla üstünlüklərini reallaşdıra bildi. Vyana konqresinin yekun aktına bəzi əlavələr (zəncilərlə ticarətin ləğvi və s.) əlavə edildi. Vyana konqresindən bir neçə gün sonra, 1815-ci il iyunun 18-də Napoleon Vaterloo döyüşündə qəti şəkildə məğlub edildi. Vyana konqresi ilə yaranan münasibətlər sistemi daha da möhkəmləndirildi. 1815-ci il sentyabrın 26-da Müqəddəs İttifaq adlandırılan birlik yaradıldı.

İştirakçı dövlətlər

1.  Rusiya İmperiyası I Aleksandr, K. V. Nesselrode və K. Razumovski;
2.  Böyük Britaniya R. Kaslri və A. Vellinqton;
3.  Avstriya İmperiyası I Frans, Klement Metternix
4. Prussiya K. A. Qardenberq
5. Fransa İmperiyası Taleyran

Nəticələri

Dördlü İttifaq(Quadruple ittifaq) İngiltərə, Rusya , Avstiya və Prusiya arasında. Bu İttifaqın qurucusu Metternix idi. Bu ittifaqa bəzən Metternix ittifaqıda deyilir. Bu ittifaq Müqəddəs ittifaqın çatışmayan cəhətlərinə görə meydana cıxmışdı. Bu dörd dövlət başqa fikirlərin yayılmasını silah gücü ilə qarşısın almaqı hədəfləmişdi. Beləliklə, hər tip azadlıq hərəkatı basdırılacaqdı. Bu sistemin süquqtu İngilətərənin bu ittifaqda ayrılması ilə başladı.

Fransızların şərq sərhədi boyu dövlətlərdən baryera ucaltmaq. Tarixi Holandiya respublikası Niderland krallığı kimi bərpa olundu. Cənubi Sardinyada İtalya krallığı bərpa edildi. Reynin bütün alman solsahili Prussiyaya verildi. Kaslrinin sözlərinə görə Prussiya Mərkəzi Avropanı birləşdirən bir növ "körpü" Qərbdən Fransaya, şərqdən isə Rusiyaya qarşı bir qala idi.

1. Fransanın Napoelon dövründə tutduğu torpaqlar əlidən alınır

2. Belçika və Hollandiya torpaqları birləşdirilir və Niderland krallığı qurulur

3. Alman Konfedarsionu quruldu.(34 dövlət və 5 şəhər) .

4. İsveç və Norvec krallıqları birləşdiriləcək və İsvec-Norvec krallıqları qurulacaqdır.

5. İsveçrə 22 kantondan ibarət və tərəfsiz bir dövllət kimi saxlanılır.

6. Avstriya şərq Qaliçanı, Lombardiyanı və Venediki alır.

7. Napoleonun hakimiyyətinə son veridyi krallar yenidən taxtlarına və ölkərinə sahib olacaqlar.

8. İtalyada hökmət quruldu.

9. Varşava və Finlandiya Rusiyaya verildi.

10. Prussiya Krallığı Polşada sahib olduğu əvvəlki torpaqları dala alırdı.

11. İspanyada Bourbon krallığı bərpa edildi.

Ədəbiyyat

• 1. Дебидур А. Дипломатическая история Европы. Священный Союз от Венского до Берлинского конгресса. 1814–1878. Перев. с франц. т. I. Ростов-на-Дону, 1995.
• 2. История дипломатии, т. I. M., 1941, с.377–384.
• 3. Полное собрание законов Российской империи. Собр. первое. т.33. 1815–1816. СПб., 1830
• 4. Сорель А. Европа и французская революция. Перев. с франц. т.8. СПб., 1908. *5. Талейран. Мемуары. М., 1959

Həmçinin bax

• Avropa Konserti

Xarici keçidlər

• (fr.)[ (fr.)] Arxivləşdirilib 2008-10-02 at the Wayback Machine (ing.)
  • Российско-австрийский договор  (ing.)
  • Российско-прусский договор  (ing.)
• Das europäische Mächtesystem nach 1815
• kalenderblatt.de: Wiener Kongress
• Der Wiener Kongress 1815 Arxivləşdirilib 2008-02-28 at the Wayback Machine