"Dağlaləsi həyəcanı" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
507 bayt əlavə edildi ,  10 il öncə
-zanbaq *dağlaləsi
k (Zanbaq dəliliyi adı dəyişdirildi. Yeni adı: Dağlaləsi dəliliyi: Zanbaq Lilium bitkisidir; Dağlaləsi Tulipa bitkisidir)
(-zanbaq *dağlaləsi)
{{qaralama-az}}
[[Şəkil:Tulipomania.jpg|thumb|right|1637-ci ildən bir kataloqda görülən və "Viceroy" olaraq da bilinən [[zanbaqdağlaləsi ]]. Ölçüdünün müxtəlifliyinə görə soğanının sayı 3000 ilə 4200 "Hollandiya Florini" arasında idi. O dövrdə istedadlı iş adamları ildə 300 florin qazanmaqda idilər. <ref>Nusteling, H. (1985) Welvaart en Werkgelegenheid in Amsterdam 1540–1860, p. 114, 252, 254, 258.</ref>]]
'''ZanbaqDağlaləsi dəliliyi''', digər adlarıyla '''ZanbaqDağlaləsi partlayışı''', '''ZanbaqDağlaləsi spekülasiyası''' (Niderland dilindeki adıyla: ''Tulpenmanie'', digər adlarıyla ''Tulpomanie'', ''Tulpenwoede'', ''Tulpengekte'' və ''Bollengekte'') — [[Hollandiya]] Qızıl Çağında [[zanbaqdağlaləsi ]] (Tulipa) soğanlarının qiymətlərinin birdən-birə həddindən artıq dərəcədə yüksəlib endiyi keçdiyi dövrə verilən ad. <ref name="MD2001">"Tulipomania: The Story of the World's Most Coveted Flower & the Extraordinary Passions It Aroused." Mike Dash (2001).</ref> 1637-ci ilin füvralında ZanbaqDağlaləsi Çılgınlığı'nın zirvə nöqtəsində zanbaqdağlaləsi istehsalı ilə bağlı müqavilələr nəticəsində bir iş adamının illik gəlirinin 10 dəfə artması dynır. Bu hadisə ümumiyyətlə tarixdəki ilk [[spekulyativ]] partlayış (və ya iqtisadi partlayış) olaraq qaldı. <ref>{{Harvnb|Shiller|2005|p=85}} En eski balon olma durumu hakkındaki tartışma için bkz.</ref> ZanbaqDağlaləsi çılgınlığı terminden indiki vaxtda varlıq qiymətlərinin gerçək qiymətlərindən fərqliləşməsini ifadə edən bir bənzətmə olaraq istifadə edilməkdədir.<ref name="ref965">{{Harvnb|French|2006|p=3}}</ref>
 
Hadisə, 1841-ci ildə İngilis [[jurnalist]] [[Charles Mackay]]'ın "Fövqəladə Kütləvi yanılmalar və İzdihamların Çılgınlığı" (Extraordinary Popular delusions and the Madness of crowds) adlı kitabında göstərilməklə məşhurlaşdı. Mackay'a görə bir nöqtədə tək bir semper "Augustus" soğanı üçün 12 akre (5 hektar) ərazi təklif edilmişdir. <ref name=Chap3>"The Tulipomania", Chapter 3, in {{Harvnb|Mackay|1841}}.</ref> Mackay, qiymətlərdəki ani enişdən ötrü bu cür investorların iflas etdiyini və Hollandiya bazarlarının ciddi bir sarsıntı keçirdiyini iddia edir. Mackay'ın kitabı bu gün çox çap edilən bir klassik olsa da iddiaları etirazlarla qarşılaşmışdır. Çox elm adamı çılgınlığın Mackay tərəfindən bəhs edildiyi qədər də qeyri adi olmadığını, qiymət dəyişikliyinin iqtisadi partlayışa səbəb olmadığını iddia edir. <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|p=99}}</ref><ref name="ref289">{{Harvnb|Kindleberger|2005|p=115}}</ref>
 
ZanbaqDağlaləsi dəliliyi üzərindəki araşdırmalar 1630-cu illərdə qalan məhdud və tərəfli mənbələrdən alınan məlumatlar səbəbiylə çətindir. <ref name=Kuper/><ref>[http://library.wur.nl/speccol/pamphlet.html A pamphlet about the Dutch tulipomania] Wageningen Digital Library, July 14, 2006. Erişim tarihi: August 13, 2008.</ref> Hər nə qədər ümumi qəbul görməsə də bəzi müasir iqtisadçılar qiymətlərdəki artım və azalmalar üçün spekulyativ bir çılğınlıqdan çox bəzi rasional açıqlamalar gətirmişlər. Məsələn, bəzi digər çiçək növləri də ([[zanbaqdağlaləsi ]] kimi) ilk dəfə gətirildiyində yüksək qiymətlərlə alıcı tapmış daha sonra heyrətamiz qiymət enişləri yaşamışdır. Yüksək qiymətlərin bir səbəbi də dövrün parlamenti tərəfindən müqavilələrin aşağı bir əvəz qarşılığında ləğv edilməsinə imkan verən və müqaviləni qəbul edən şəxs üzərindəki riskləri azaldan bir qanun çıxaracaq olması istiqamətindəki gözləntiləri ola bilər.
 
== Tarixi ==
[[Şəkil:Flora's Malle-wagen van Hendrik Pot 1640.jpg|thumb|300px|right| Hendrik Gerritsz Pot tərəfindən 1640-cı ildə çəkilən ZanbaqDağlaləsi dəliliyi təsviri. Çiçək tanrısı "[[Flora]]" iş adamları ilə birlikdə dənizə sürüklənərkən Haarlem toxucuları arxalarından gəlir.]]
ZanbaqDağlaləsi , Avropaya XVI əsrin ortalarında Osmanlı İmperatorluğundan gətirilmiş və Hollandiyada çox məşhur görmüşdür. <ref name="Garber1989537">{{Harvnb|Garber|1989|p=537}}</ref> Birləşmiş vilayətlərdə zanbaqdağlaləsi istehsalının Flaman Botanist Charles de l'Écluse 1593-cü ildə Leiden Universitetində vəzifəsinə başlayıb "hortus academicus" adında botanika bağçasını qurduğundan sonra başladığı düşünülməkdədir. <ref>{{Harvnb|Dash|1999|pp=59–60}}</ref> O, İmperatorun (I. Ferdinand) elçisi Ogier də Busbecq tərəfindən Sultana göndərilən və sərt iqlim şəraitinə dözə bilən ZanbaqDağlaləsi soğanlarının yetişdirilməsinə bşlamış <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=32}}</ref> və həmin zanbaqlardağlaləsi az müddət ərzində məşhurlaşmışlar. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=33}}</ref>
 
ZanbaqDağlaləsi sürətlə imrenilen lüks bir əşya və status göstəricisi halına gəldi və çox dəyişik rəng və çeşiddə özünü göstərdi. Qırmızı, sarı və ağ kimi tək rəngli olanlara Couleren, ağ zəmində çəhrayı və ya qırmızı kimi çox rəngli olanlara "Rosen", ağ üzərində bənövşəyi və ya mavi rənginə sahib olanlara Violetten, sarı üzərində qırmızı, qəhvəyi, bənövşəyi rəngli olanlara isə "Bizarden" kimi adlar verilib. <ref>{{Harvnb|Dash|1999|p=66}}</ref> Bu göz oxşayan və çox axtarılan zanbaqdağlaləsi soğanları, mozaika virusunun bir növü olan ZanbaqDağlaləsi qıran virusla yoluxmuş olmaları nəticəsində parlaq rənglər və xəttlərlə birlikdə naxışlı bir görünüşlə yetişdirilməkdəydi. <ref>Phillips, S. "[http://image.fs.uidaho.edu/vide/descr849.htm Tulip breaking potyvirus]", in Brunt, A.A., Crabtree, K., Dallwitz, M.J., Gibbs, A.J., Watson, L. and Zurcher, E.J. (eds.) (1996 onwards). ''Plant Viruses Online: Descriptions and Lists from the VIDE Database.'' Version: August 20, 1996. Erişim tarihi: August 15, 2008.</ref><ref>{{Harvnb|Garber|1989|p=542}}</ref>
[[Şəkil:Ambrosius Bosschaert, the Elder 01.jpg|left|thumb|200px|"Çiçəklərin səssiz həyatı" - Ambrosius Bosschaert tərəfindən (1573-1621) illərində Hollandiya Qızıl Çağı olaraq bilinən dövrdən bir şəkil]]
 
ZanbaqDağlaləsi yetişdirənlər yeni zanbaqdağlaləsi növlərinə mübaliğəli adlar vermişdir. İlk formaların çoxu Admirael (Admiral) ön adıyla və bağbanın adıyla birləşmiş olaraq xatırlanmışdır. Admirael van der Eijck bu şəkildə adlandırılan ehtimalla əllidən çox çeşiddən ən bilinənidir. "Generael" ("general") zanbağı digər otuz növ zanbaqdadağlaləsi da tapılan başqa bir ön addır. Sonradan yetişdirilən çeşidlərə isə "Böyük İskəndər" və ya Scipio hətta "Amiraller Admiralı" kimi daha da mükəmməlçi adlar layiq görülmüşdür. Belə ki, adlandırmada sərbəstlik zanbaqdağlaləsi növlərinin keyfiyyətlərində böyük fərqliliklərə səbəb olmuşdur. <ref>{{Harvnb|Dash|1999|pp=106–07}}</ref>Bu növlərin çoxunun indiki vaxtda yox olmasına baxmayaraq, bəzi "xətalı" zanbaqlardağlaləsi lar hələ ticarətdə mövzu olmaqdadır. <ref>{{Harvnb|Garber|2000|p=41}}</ref>
 
== Yetişdirilməsi ==
ZanbaqlarDağlaləsi soğanlarından yetişir və həm toxumlarından həm də tumurcuqlarından inkişf edə bilirlər. Soğandan əldə edilən toxumların çiçək verən bir soğana dönüşmesi 7-12 il içində meydana gəlir. Soğanlar çiçəyə çevrildiyində soğanın əsli itir lakin onun yerində bir neçə tumurcuqla birlikdə soğanın başqa bir kopiyası meydana gəlir. Düzgünn şəkildə qulluq edildikdə bu tumurcuqlar öz soğanlarını yaradır. Mozaika virusu toxumlarla deyil, yalnız tumurcuqlar vasitəsilə yayılır; buna görə göz oxşayan növləri yetişdirmək uzun illər alır. Artma sürəti böyük nisbətdə viruslar tərəfindən zəiflədilir. ZanbaqDağlaləsi aprel və [[may]]da, yalnız bir həftəliyinə çiçək verir ikinci tumurcuqlar bundan çox qısa bir müddət sonra ortaya çıxar. Soğanlar [[iyun]]dan [[sentyabr]]a qədər sökülüb satıla bilər. Odur ki, zanbaqdağlaləsi bazarında qiymətlərin formalaşması bu dövrlərə təsadüf edilir. <ref name="Garber1989541-2">{{Harvnb|Garber|1989|pp=541–42}}</ref>
 
İlin qalan aylarında tacirlər notariusda mövsüm sonunda zanbaqdağlaləsi satın alacaqlarını nəzərdə tutan müqavilələr imzalayırdılar.<ref name="Garber1989541-2"/> Dolayısıyla müxtəlif "Modern Finans" metodlarla gülçülüyü inkişaf elətdirən hollandalılar dayanıklı bir mal olan zanbaqdağlaləsi soğanları için bir maliyə bazarı meydana gətirdilər.<ref name="Garber1989537"/> Başqa sözlə Müasir Maliyyə üsullarının çoxunu inkişaf etdirən [[Hollandiyalılar]] dayanıqlı bir mal olan zanbaqdağlaləsi soğanları üçün bir bazar yaratmışlar. <ref name="Garber1989537"/> Bu bazarlarda ortaya satış 1610-cu ildə qüvvəyə girən daha sonra 1621, 1631 və 1636-cı illərdə təkrarlanan və ağırlaşdırılan sərəncamlar yolu ilə qadağan edilmişdir. Ortaya satış edənlər bu sərəncamlar əsasında hökm giymemiş lakin etdikləri müqavilələrin məcburi qüvvəsi azaldılmışdır. <ref>{{Harvnb|Garber|2000|pp=33–36}}</ref>
[[Şəkil:Tulip price index1 tr.svg|right|thumb|280px|ZanbaqDağlaləsi soğanı müqavilələri üçün standartlaştırılmış qiymət indeksi Earl Thompson tərəfindən yaradılmışdır. Thompson'ın əlində 9 Fevral ilə 1 May arasında qiymət məlumatı yox idi, bu səbəbdən enişin şəkli bilinmirdi. Qiymətlər bilinməsə də zanbaqdağlaləsi bazarının Fevral ayında birdən çökdüyü açıqdır. <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|pp=101, 109–11 }}</ref>]]
 
Çiçəklərə olan rəğbət artdıqca professional gülçülər viruslu soğanlara meyl göstərərək daha çox qiymət ödəmişlər. 1634-ci ildə fransızlardan gələn tələbin də təsiriylə bazara spekülatör girməyə başlamışdır. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|p=543}}</ref> 1636-ci ildə Hollandiyalılar mövsüm sonunda zanbaqdağlaləsi alışını nəzərdə tutan müqavilələrin alınıb-satıldığı formal bir bazar meydana gətirmişdir. Tacirlər bir yerə gəlir və alıcılar əməliyyat başına 2.5% nisbətində 3 Florine keçməmək şərtiylə "şərab pulu" adı altında bir ödəniş ödəyərdi. İlkin ödəniş ödənməzdi və tərəflər üçüncü tərəfin köməyi ilə deyil birbaşa bir-birləriylə müqavilə bağlayardılar. Konvensiya şərtlərinin tələb etdiyi müqavilələr bazarın 1637-ci il Fevralında çökməsi səbəbiylə heç bir zaman gerçəkləşmədi. Bu ticarət Haarlem'de vəba epidemiyasının yüksəlişə keçdiyi zamanında reallaşdığında ölümcül risk alma şəklində bir davranış formasının inkişafını təmin etmiş ola bilər. <ref>{{Harvnb|Garber|2000|pp=37–38, 44–47}}</ref>
 
Nadir zanbaqlarıdağlaləsi ları müqavilə qiymətləri 1636-cı il boyunca artmağa davam etdi. Noyabr ayında "mozaika virusu" ehtiva etməyən adi zanbaqlarındağlaləsi ların də qiyməti artmağa başladı. ZanbaqDağlaləsi müqavilələrinə əsaslanan ticarətdə gerçək zanbaqdağlaləsi soğanlarının əllə dəyişdirməsi söz mövzusu olmadığından, Hollandiya xalqı bu ticarətin ləyaqətini alçaldan şəkildə "windhandel" (külək ticarəti) olaraq adlandırmışlar. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=322}}</ref> Lakin 1637 Fevral ayında zanbaqdağlaləsi soğanı müqavilələrinin qiymətləri birdən düşdü və zanbaqdağlaləsi ticarəti dayanma nöqtəsinə gəldi. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|pp=543–44}}</ref>
 
=== Mövcud qiymət məlumatları ===
 
1630-cu illərdə müvafiq olaraq qeyd edilən qiymət məlumatlarının yoxluğu zanbaqdağlaləsi dəliliynin gücləməinə səbəb oldu . İqtisadçı Peter Garber [[1633]] və [[1637]]-ci illər arasında satışda olan 39 növdə 161 soğandan məlumat toplamışdır, onlardan 53-ünün "Gaergoedt and Warmondt" (GW) tərəfindən qeydi aparılmşdır. Partlayışın son günü - 5 Fevral 1637-ci ildə son dərəcə dəyişən doxsan səkkiz qiymət məlumatı qeyd edilmişdir. Satışlar birdən-birə bazar meöanizmi ilə reallaşdırılmışdır, kommersiya müqavilələri satılır, əkinçilər öz spot satışlarını edir, eyni zamanda notarius tərəfindən təsdiq edilmiş kommersiya müqavilələrilə məşğul olurdular. Mülk satışları da olurdu. Garbera görə "Mövcud qiymət məlumatları almalarla armudların qarışdırılmasından ibarətdir". <ref>{{Harvnb|Garber|2000|pp=49–59, 138–144}}</ref>
 
== Qalabalıqların dəliliyi ==
|width="40pt"|2500[[Hollanda guldeni|ƒ]]
|}
ZanbaqDağlaləsi dəliliyinin dövrümüzdəki problemləri Skoç jurnalist Charles Mackay'ın [[1841]]-ci ildə nəşr etdiyi "Fövqəladə kütləvi yanılmalar və izdihamların çılgınlığı" kitabı ilə başlamışdır. Mackay kitabında kütlələrin bəzən ağıldankənar davrandığını, ZanbaqDağlaləsi dəliliyi hadisəsinin də bu faktın "Güney dənizi partlayışı" və "Missisipi Şirkəti" ilə birlikdə ən qabaqda gələn nümunələrindən olduğunu bildirir. İddialarının qaynağı böyük nisbətdə Johann Beckmann'ın "İcatlar, Keşifler və köklərin tarixi" adlı [[1797]]-ci ildə nəşr olunan işinə söykənir. Əsasında Beckmann'ın və bu səbəbdən Mackay'ın iddiaları [[1637]]-ci ildə anonim yazarlar tərəfindən yaradılan üç anonim kitabçanı dayanır. <ref name="Garber199037">{{Harvnb|Garber|1990|p=37}}</ref> Mackay'ın kitabı nəsillər boyu iqtisadçılar və birja iştirakçıları arasında məşhurluğunu qorudu. ZanbaqDağlaləsi dəliliyinin bir spekulyativ partlayıç kimi təqdim edən ön mühakiməli açıqlaması 80-ci illərdən sonra iqtisadçılar tərəfindən araşdırılsa da şöhrəti davam etmişdir.
 
Mackay'a görə 1600-cü ilərde lalenin artan məşhurluğu bütün bir xalqın diqqətini çəkdi; "əhalinin hamısı ən alt seqmentlərinə qədər zanbaqdağlaləsi ticarətinə daxil oldu". <ref name=Chap3/> 1635-ci ildə, 40 soğanın 100,000 Florine (Hollandiya guldeni olaraq da bilinər) satıldığı qeyd edilmişdir. Karşılaştırmak lazım olsa bir ton yağ 100 Florine mal olduğu halda səriştəli bir işçi ildə 150 ​​florin qazanardı. "Səkkiz yağlı donuz" xərci isə 240 florindi. <ref name=Chap3/>(Beynəlxalq İctimai Tarix İnstitutuna görə bir florin, 2002-ci ildəki 10.28 € 'nun alış gücünə sahib idi) <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=323}}</ref>
 
1636-cı ilde zanbaqlardağlaləsi lar Hollandiyanın müxtəlif şəhərlərindəki və qəsəbələrindəki birjalarda satılmışdır. Bu zanbaqdağlaləsi ticarətinin cəmiyyətin bütün üzvləri tərəfindən aparılmasını təşviq etmişdir. Mackay, zanbaqdağlaləsi bazarında fərziyyə etmək üçün digər növdə mülkerlerini satmağa və ya mübadilə etməyə çalışan kişilərdən də bəhs etmişdir. Məsələn hazırdakı iki semper Augustus soğanından birini almaq qarşılığında 12 akre ərazi verən və ya tək bir "Viceroy" soğanı üçün 2500 florin dəyərində bir mal səbətini verən kişiler çıxmışdır.<ref name=Mac3>Mackay’a {{Harvnb|Mackay|1841}} ve {{Harvnb|Schama|1987}}’ya göre tek bir soğan için bu kadar malın takas edilmesi gerçekleşmiştir, fakat Krelage (1942) ve {{Harvnb|Garber|2000|pp=81–83}} anonim orijinal kaynağın bu şekilde yorumlanmasına itiraz ederek bu mal sepetinin sadece Hollanda Florini’nin o zamanki alım gücünü göstermesi için verildiğini öne sürer..</ref>
 
{{quote|
«Çox adam birdən zəngin oldu. Xalqın qarşısına qızıldan bir çəngəl təqdim edildi və insanlar bir-biri ardına bal kovanının ətrafındakı ağcaqanadlar kimi zanbaqdağlaləsi dükanlarına çatdı. Hər kəs lale ehtirasının sonsuza qədər sürəcəyini, dünyanın hər tərəfindən zənginlərin Hollandiyaya gələrək nə qiymət tələb olunursa verəcəyini xəyal etdi. Avropanın zənginləri Zuyder Zee limanlarına çatacaqdı və yoxsulluq Hollandiyanın iqlimindən silinecekti. Soylular, vətəndaşlar, fermerlər, təmirçilər, dənizçilər, xidmətçilər, uşaklar və hətta baca təmizləyiciləri və eskiciler belə laleye bulaştılar.<ref name=Chap3/>}}
[[Şəkil:Pamphlet dutch tulipomania 1637.jpg|thumb|left|260px|Hollanda'daki lale çılgınlığı hakkındaki, 1637 basımı el ilanı]]
Artan çılğınlıq, Mackay'ın da izah etdiyi bir neçə heyrətamiz lakin doğru olma ehtimalı zəif anekdotu də ortaya çıxardı. Söz-söhbətə görə bir dənizçi, tüccarlardan birinə aid qiymətli bir zanbaqdağlaləsi soğanını səhvən udar. Tacir və ailəsi dənizçini taparaq "12 ay ərzində bütün bir tayfa bəsləyəcək kıymette bir naharı yeməkdən" dava edir. Denizci lale soğanını udduğu üçün həbsə atılar. <ref name=Chap3/> Liliaceae soğanları yeyile biler olmadığı, zəhərli olduğu və dadı da normal bir soğandan çox fərqli olduğu üçün bu hekayənin gerçək olma ehtimalı yox kimidir. <ref>[http://museum.gov.ns.ca/poison/?section=species&id=124 Nova Scotia Museum]</ref>
 
Aldığı laleyi daha yüksək qiymətlə geri satmağı ümid edən xalq hər səfərində daha yüksək qiymət verirdi. Nə var ki belə bir nizam ən yüksək qiyməti verib bütün zanbaqlarıdağlaləsi ları satın almadan davam edə bilməz. 1637 Fevral ayında, zanbaqdağlaləsi tacirləri yaxşıca artan qiymətlərdən alıcı tapa bilməz hala gəldilər. Bazarda bu realizasyon etibarlı olduğunda lale tələbi çökdü və spekulyativ balon dövründə qiymətlər bir anda söndü. Kimiləri əlində piyasadakinin on qatına bərpa etmə taahhüdü ehtiva edən müqaviləlerle, kimiləri də bazar qiyməti ödədikləri qiymətin yalnız küsürüne bərabər gələn zanbaqlarladağlaləsi larla qaldı. Mackay, çətinlik içindəki Hollandalıların digər tacirlərə qarşı ittihamlara girişdiyini iddia edir. <ref name=Chap3/>
 
Mackay'a görə panikleyen spekülatör hökumətdən imdad istədi; bu tələbləri lale alışı müqavilələrinin yüzdə on qiymətlə ləğv edilebilmesinin təmin edilməsi ilə qarşılandı. Bütün tərəfləri razı edə biləcək həll yolları çıxarılmağa çalışıldı lakin bunlar nəticəsiz qaldı. Sonunda çılğınlıq başa çatdı. Çöküşün sonunda əlində laleyle qalan fərdlərə heç bir məhkəmə müqavilə məbləğinin ödənilməsi istiqamətində qərar veremezdi, hakimlər öhdəliyin qumar yolu ilə meydana gəldiyinə qərara gəlib ödenemeyeceğine hökm etdi. <ref name=Chap3/>
Mackay'ın açıqlana bilməyən çılğınlıq olaraq xarakterizə etməsi 1980-ci illərə qədər eleştirilmedi və incelenmedi. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|p=535}}</ref> Lakin o zamandan günümüzə xüsusilə spekulyativ balonlara qarşı şübhəçi yaklaşımlarıyla bilinən təsirli bazarlar fərziyyəsi tərəfdarları <ref name="ref289" /> bu hadisənin səhv və əksik olaraq köçürüldüyünü bildirmişdi. Anna Goldgar 2007-ci ildəki Tulipmania adındakı akademik işində hadisənin "çox kiçik bir qrup" ilə məhdud qaldığını və döneme bağlı izah edilənlərin bir və ya iki dənə təbliğat və intihal ile əsaslandığını olduğunu iddia etmişdir. <ref name=Kuper>Kuper, Simon "[http://www.ft.com/cms/s/50e2255e-0025-11dc-8c98-000b5df10621.html Petal Power]" (Review of {{Harvnb|Goldgar|2007}}), ''[[Financial Times]]'', 12 Mayıs 2007. 1 Temmuz 2008’de erişildi.</ref>Peter Garber, şarın, vəba kaçkını kütlələr tərəfindən ağrılı lale piyasasından istifadə edilərək oynanan mənasız bir əyyaş oyunundan başqa bir şey olmadığını "irəli sürür <ref>{{Harvnb|Garber|2000|p=81}}</ref>
 
Mackay'ın çalışması cəmiyyətin geniş bir seqmentinin lale ticarətinə girdiyini qarşıya qoyarkən, Goldgar'ın arşivlenmiş müqavilələr üzərindəki işində lale ticarətinin zirvəsində belə soylular tərəfindən deyil, demək olar tamamilə tacir və iş adamları tərəfindən icra edildiyi nəticəsinə çatmışdır. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=141}}</ref> balondan irəli gələn iqtisadi sarsıntı çox məhdud idi. Bazardakı alıcı və satıcıların gələnlərini təyin etməyi bacaran Goldgar, maliyyə çətinlik yaşayanların sayını yarım düzineden az olaraq təsbit etmiş, onların dahi zanbaqdağlaləsi üzündən çətinliyə düşdüyündən əmin olunamamıştır. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|pp=247–48}}</ref> Bu çox da çaşdırıcı deyildir. Qiymətlər yüksəlmiş olsa belə, alıcı və satıcılar arasında pul əl dəyişdirməmişdir. Bu səbəbdən karlar satıcılar üçün heç bir zaman realizə olmamışdır. Satıcılar mənfəət gözləməsi içində kredit istifadə edərək başqa alımlar etmədiyi müddətcə qiymətlərdəki eniş kimsənin pul itirməsinə səbəb olmamışdır. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=233}}</ref>
 
=== Rasional şərhlər ===
=== Çiçək qiymətlərindəki dalğalanma ===
 
Garber mövcud qiymət məlumatlarını-lalenin yerini zambağa verdiyi dövr olan-19. əsr başlarındakı zanbaqdağlaləsi qiymətləri ilə müqayisə etmiş və bənzər bir qalıb təsbit etmişdir. ZanbaqDağlaləsi ilk dəfə yaygınlaştığında tələb güclü olduğundan bütün istehsalçılar zanbaqdağlaləsi çıxarmağa başlamışdır. Zambaklara olan aşinalık artdığında qiymətlər də enişə keçdi. Ən bahalı soğanlar 30 il içində dəyərlərinin% 1-ine indi. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|pp=553–54}}</ref> Garber aynı zamanda , "Az miktardaki zambak soğanının yakın zamanlarda 1 milyon Gilder’e (1987 kuru ile 480,000 Amerikan Doları’na) alıcı bulduğunu” belirterek bugün dahi çiçeklerin aşırı derecede yüksek qiymətlərə çıkabileceğini göstermiştir.<ref>{{Harvnb|Garber|1989|p=555}}</ref> Garber eyni zamanda, "Az miqdardakı zanbaqdağlaləsi soğanının yaxın zamanlarda 1 milyon Gilder'e (1987 quru ilə 480,000 ABŞ Doları'na) alıcı tapdığını" ifadə edərək bu gün belə çiçəklərin həddindən artıq dərəcədə yüksək qiymətlərə çıxa biləcəyini göstərmişdir. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|p=555}}</ref> Həmçinin qiymət artımı oktyabr edilən il içində reallaşdığında yetiştiriciler qiymət artımına istehsal artımıyla cavab vermə fürsəti tapa bilmədilər. <ref>{{Harvnb|Garber|1989|pp=555–56}}</ref>
 
=== Mevzuat dəyişikliyi ===
[[Şəkil:Admiral Verijck (van der Eijck).jpg|thumb|right|1637 tarihli P.Cos. kataloğundan ''Admirael van der Eijck''. 5 Şubat 1637'de 1045 florine satıldı.]]
Kaliforniya Universiteti İqtisadiyyat Professoru Earl A. Thompson 2007 məqaləsində Garber'ın şərhinin zanbaqdağlaləsi soğanı sözleşmelerindeki həddindən artıq kəskin enişi açıqlamadığını ifadə etmişdir. İllik olaraq hesablanan qiymət enişi digər çiçək növlərində orta hesabla% 40 ikən zanbaqdağlaləsi üçün 99.999% olmuşdur. <ref name="Thompson2007100"/> Thompson zanbaqdağlaləsi çılgınlığı için başka bir açıklama daha getirmiştir. Hollanda Parlamentosu zanbaqdağlaləsi sözleşmelerinin işleyiş şeklini değiştiren (esasen Otuz Yıl Savaşları’ndaki bir Alman yenilgisinden dolayı zarar eden Hollandalı zanbaqdağlaləsi üreticileri tarafından desteklenen) bir kararnameyi gündeme almıştı.<ref>{{Harvnb|Thompson|2007|pp=103–04}}</ref>) Thompson zanbaqdağlaləsi çılgınlığı üçün başqa bir şərh daha gətirmişdir. Hollandiya parlamentinin zanbaqdağlaləsi müqavilələrinin işləyiş şəklini dəyişdirən (əsasən Otuz İl Savaşları'ndaki bir Alman məğlubiyyətindən görə zərər edən Hollandiyalı zanbaqdağlaləsi istehsalçıları tərəfindən dəstəklənən) bir kararnameyi gündəmə almışdı. <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|pp=103–04}}</ref>)
 
«24 Fevral 1637'de Müstəqil Hollandiya Çiçekçiler Loncası daha sonra parlamentin də imzaladığı bir qərarla 30 Noyabr 1636da sonra və baharda nağd pul bazarının açılışından əvvəl yazılan bütün gələcək müqavilələrinin opsiyon müqaviləsi kimi yorumlanacağını elan etdi. Bunu etmək üçün resipientləri zanbaqıdağlaləsi ı müqavilə qiymətindən alma zorunluluğundan qurtarıb, satıcıya kiçik nisbətdə sabit bir yüzdəylə kompensasiya etmə şərti qoyaraq etdilər. <ref name="Thompson2007101"/>}}»
 
Bu parlament qərarından əvvəl zanbaqdağlaləsi müqaviləsinin (müasir finansta gələcək əməliyyatlar müqaviləsi) alıcısı qanuni olaraq zanbaqdağlaləsi soğanlarını almaqla öhdəçilikli idilər. Fərman, bu müqavilələrin təbiətini dəyişdirdi, beləcə spot qiymət (bazar qiyməti) düşsə alıcı müqavilə məbləğinin hamısını ödemektense bir cəza ödənişi ödəyərək zanbaqdağlaləsi soğanlarını almaqdan vazgeçebilecekti. Qanundakı bu dəyişiklik müasir terminologiya ilə düşünüldüyündə gələcək əməliyyatlar müqavilələrinin opsiyon müqaviləsinə çevrilməsidir. Bu təklif 1636-ci ilin payız aylarında müzakirə edilməyə başlanmışdır; əgər investorlar bu təklifin yasalaşacağını öngörmüşlerse qiymətlər də ehtimalla artmışdır.<ref name="Thompson2007101">{{Harvnb|Thompson|2007|p=101}}</ref>
 
Bu fərman müqaviləni satın alan birinə müqavilə qiymətinin yalnız 3 ½ yüzdesiyle (başqa bir deyişlə müqavilənin təxminən 1 / 30 'una) müqaviləni ləğv edə bilmə imkanı gətirmişdir. <ref name="Thompson2007101"/> Buna görə investorlar getdikcə daha bahalı müqavilələr almışlar. Bir spekülatör 100 gilder məbləğində alış müqaviləsi edib qiymətlər 100 gilderin üstünə çıxdığında aradakı farktan mənfəət və ya qiymət düşdüyündə yalnız 3 ½ gilder ödəyərək müqaviləni ləğv edə bilərdi. Bu səbəbdən 100 gilder nominal qiymətli bir müqavilə əslində 3 ½ gilderden çoxuna aid olmurdu. Fevral ayında müqavilə qiymətləri təpəyə çıxdığında Hollandiya nüfuzları dövrəyə girərək bu müqavilələrin ticarətinə son verdilər. <ref name="Thompson2007101"/>
 
Thompson dövr ərzində zanbaqdağlaləsi soğanlarındaki gerçək satışların eyni səviyyələrdə qaldığını bildirir. Bu səbəbdən Thompson, çılgınlığın əslində müqavilə yükümlülüklerdeki dəyişməyə bağlı rasional bir reaksiya olduğunu müdafiə edər. <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|p=111}}</ref> Gələcək əməliyyatlar və opsiyon sözleşmelerindeki ödənişləre dair məlumatlardan istifadə edən Thompson, zanbaqdağlaləsi soğanı müqaviləsi qiymətlərinin rasional iqtisadi bir modelin nəzərdə tutduğu bir şəklə yaxın olaraq dalğalandığını söyləyərək "müqavilə qiymətlərinin zanbaqdağlaləsi çılgınlığı əvvəlində, əsnasında və sonrasında bazar fəaliyyəti anlayışının diqqətə çarpan bir nümunəsini meydana gətirdiyini "iddia edir. <ref>{{Harvnb|Thompson|2007|p=109}}</ref>
 
=== Tənqidlər ===
 
Bəzi digər iqtisadçılar bu faktorların zanbaqdağlaləsi qiymətlərindəki təəccüblü artım və azalışları tamamilə açıklayamadığına inanar. .<ref>{{Harvnb|Kindleberger|Aliber|2005|pp=115–16}}</ref> Garber’ın teorisi sıradan zanbaqdağlaləsi soğanlarının sözleşmelerindeki benzer qiymət hareketlerini açıklayamadığı için eleştirilir.<ref name="ref965" /> Garber'ın nəzəriyyəsi adi zanbaqdağlaləsi soğanlarının sözleşmelerindeki bənzər qiymət hərəkətlərini açıqlaya bilmədiyi üçün tənqid edilir. <ref name="ref965" /> Bəzi iqtisadçılar spekulyativ balonlarla əlaqədar olaraq Amsterdam Bankının mevduatlarındaki artımı nümayiş etdirərək, bankın o dövrdə tətbiq etdiyi genişlemeci pul siyasəti kimi bəzi digər faktorları səbəb göstərmişdir. <ref>{{Harvnb|French|2006|pp=11–12}}</ref>
 
== İctimai çılğınlıq və mirası ==
[[Şəkil:Bollenveld Hillegom.JPG|thumb|Günümüz [[Hollanda]]’sından zanbaqdağlaləsi tarlası görünümü zanbaqdağlaləsi Hollanda’nın popüler bir simgesi olmaya devam etmektedir.]]
Mackay'ın hekayəsinin məşhurluğu "Fövqəladə Kütləvi dəliliklər" ın təkrar basımlarıyla davam etmişdir. Bernard Baruch (1932), Andrew Tobias (1980), ,<ref> Introduction by Andrew Tobias to "Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds" (New York: Harmony Press, 1980) available on-line at [http://www.andrewtobias.com/ExPopDel-1.html Andrew Tobias, Money and Other Subjects]. Erişim tarihi: August 12, 2008</ref> Michael Lewis (2008) və David J. Schneider (1993) kimi yazarların önsözleriyle dəfələrlə nəşr olunması təmin edilmişdir. Kitabın ən azı altı fərqli versiyası nəşr olunmuşdur.
 
Goldgar, ZanbaqDağlaləsi dəliliyinin iqtisadi və ya spekulyativ bir balon olmasa da başqa bir səbəbdən ötəri Hollandiya xalqı üçün təsirinin böyük olduğunu müdafiə edər. "Maliyyə böhranı çox az adamı təsir etmiş olsa da ZanbaqDağlaləsi dəliliyinin təsiri nəzərə dəyər idi. Bütün bir dəyər mühakiməsi sorğulanar hala gəldi." <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=18}}</ref> 17. Əsrdə bir çiçək qədər məşhur bir şeyin dəyərinin çoxu adamın bir illik gəlirini aşması xəyal edilə bilər bir şey deyil. Yalnız yazın yetişən çiçəklərin qiymətlərinin qış ayında bu qədər dəlicə dalgalanmasını düşünmək "dəyər" anlayışını tam bir xaosa sürümüşdür ". <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|pp=276–77}}</ref>
[[Şəkil:Hans Bollongier - Stilleven met bloemen.jpg|thumb|upright|left| [[Hans Gillisz. Bollongier]] tarafından 1639 yılında resmedilen zanbaqlardağlaləsi lar.]]
Beckmann və Mackay'ın yazıları kimi ZanbaqDağlaləsi dəliliyindən bəhs edən mənbələrin çoxu iqtisadi zərərin ölçülərini göstərən dəlillər olaraq qaynaq göstərilmişdir. Nə var ki bu Kitapçıklar şarın qurbanları tərəfindən yazılmamış, dini güdülerle ortaya çıxmışdır. Sosial gərginlik, əxlaqi nizamın pozulmasına bağlanmış "cənnət çiçəyinə maraq göstermektense dünyəvi çiçəyə maraq göstərməyin acı nəticəsi" na dəlil olaraq təqdim edilmişdir. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|pp=260–61}}</ref> Beləcə nisbətən əhəmiyyətsiz bir iqtisadi hadisənin bir əxlaq masalı olaraq həyat tapdığı deyilə bilər.
 
Təxminən yüz il sonra Missisipi Şirkəti və Cənubi dənizi Şirkətinin 1720-ci illərdə batmasıyla zanbaqdağlaləsi dəliliyi təkrar gündəmə gəldi. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|pp=307–09}}</ref> Johann Beckmann 1780də çılgınlıktan ilk dəfə bəhs edərkən, müqayisə etməsini dövrün müvəffəqiyyətsiz şans oyunlarıyla etdi. <ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=313}}</ref> Goldgar'ın fikrinə görə maliyyə bazarlar haqqındakı Burton Malkiel'in Borsada Rastgele Seyir (1973) və John Kenneth Galbraith'in 1987 birja böhranından dərhal sonra 1990-cı ildə yazılan A Short History of Financial Euphoria kimi maliyyə bazarları haqqında müasir məşhur kitabların əhəmiyyətli bir qisimi zanbaqdağlaləsi dəliliyini bir əxlaq dərsi olaraq kullanımıştır . <ref name="Goldgar2007314">{{Harvnb|Goldgar|2007|p=314}}</ref><ref>{{Harvnb|Galbraith|1990|p=34}}</ref><ref>{{Harvnb|Malkiel|2007|pp=35–38}}</ref> ZanbaqDağlaləsi bazarının keçiciliyi, Gregory Maguire'in Ögey Kızkardeşin İtirafları (1999) adlı romanına da mövzu olmuşdur. <ref>Maguire, HarperCollins, 1999</ref><ref>{{Harvnb|Goldgar|2007|p=329}}</ref>
 
 
ZanbaqDağlaləsi dəliliyi, 1995-2001 dot-com şarı əsnasında yenidən məşhur bir istinad mənbəyi olmuşdur. <ref name="Goldgar2007314"/> Daha da yaxın zamanlarda jurnalistlər onu riskli tutsat kreditləri böhranına bənzətmişdir. <ref>"[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/08/10/AR2007081001912.html Bubble and Bust; As the subprime mortgage market tanks, policymakers must keep their nerve]", ''[[The Washington Post]]'', August 11, 2007. Erişim tarihi: July 17, 2008.</ref><ref>Horton, Scott. "[http://www.harpers.org/archive/2008/01/hbc-90002258 The Bubble Bursts]", ''[[Harper's Magazine|Harper's]]'', January 27, 2008. Erişim tarihi: July 17, 2008.</ref> Çılgınlığı davam edən məşhurluğunu baxmayaraq iqtisadçıları təsirli bazar fərziyyəsi ilə şərh gətirməsinə toxunan Slate'ten Daniel Gross: "Əgər bu şərhlər doğrudursa, iqtisadiyyat yazarlarının zanbaqdağlaləsi dəliliyini əllərinin altındakı balon benzetmeleri siyahısından silmələri lazım olacaq" şəklində şərh etmişdir. <ref>Daniel Gross. "[http://slate.msn.com/id/2103985/ Bulb Bubble Trouble; That Dutch tulip bubble wasn't so crazy after all]", [[Slate (dergi)|Slate]], July 16, 2004. Erişim tarihi: July 22, 2008.</ref>
 
 
== Ayrıca bakınız ==
* [[Osmanlı İmparatorluğu]]’nda [[ZanbaqDağlaləsi Devri]]
* [[Orchidelirium]], [[Victoria devri]]nde orkide biriktirme çılgınlığının anormal boyutlara ulaştığı dönem.
* [[Güney Denizi Balonu]] – Diğer bir spekülatif balon.
1.901

edits

Naviqasiya menyusu