Xərçəngkimilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Xərçəngkimilər
Diastylis rathkei}}
Cumacea Diastylis rathkei
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Yarımaləm: Eumetazoylar
Bölmə: İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə: İlkağızlılar
Ranqsız: Ecdysozoa
Tip: Buğumayaqlılar
Yarımtip: Xərçəngkimilər
Elmi adı
Crustacea Brünnich, 1772
Sinifləri
Ayaqqəlsəməlilər (Branchiopoda)

Sefalokaridlər (Cephalocarida)
Ali xərçənglər (Malacostraca)
Çənəayaqlılar (Maxillopoda)
Çanaqlı xərçənglər (Ostracoda)

Daraqayaqlılar (Remipedia)
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   83677
MBMM   6657

Xərçəngkimilər (lat. Crustacea) — buğumayaqlılar tipinə aid yarımtip.

Qəlsəməayaqlı xərçənkkimilər, sefalokaridlər, Çənəayaqlılar, çanaqlı xərçənglər, ali xərçənglər, daraqayaqlılar sinifləri var. 20 minədək növü var. Azərbaycan sularında xərçəngkimilərin 43 fəsiləyə mənsub 134 cinsi və 344 növü məlumdur. Bədəni 1 mm-dən 80 sm-dək uzunluğunda olur. Baş, döş və qarıncıqdan ibarətdir. Xitin kutikula ilə örtülüdür. Başında 2 cüt bığcığı, üst çənələri (üyüdücü çənələr) və 2 cüt alt çənəsi (maksillalar) var. Bığçıqlar hiss orqanı, bəzən də hərəkət orqanlarıdır. Ayrıcinsiyyətlidir, lakin oturaq həyat keçirən xərçəngkimilər hermafroditdirlər. Bəzi xərçəngkimilərin yumurtasından formalaşmış xərçəng çıxır. Xərçəngkimilər dənizlərdə yaşayır, planktonun əsas hissəsini təşkil edir. Bir çox növləri quruda yaşamağa uyğunlaşmışdır. Plankton xərçəngkimilərinin əksəriyyəti bakteriyalarla, digərləri detritlə, su hövzəsi dibində yaşayanlar üzvi maddə hissəcikləri, bitki və heyvanlarla, yanüzənlər heyvan cəsədləri ilə qidalanır və su hövzəsinin təmizlənməsinə səbəb olur.

Xərçəngkimilərin mənşəyi aydın deyildir. Bir fərziyyəyə görə xərçəngkimilər qədim nəsli kəsilmiş buğumayaqlılardan, digər fərziyyəyə görə həlqəvi qurdlardan əmələ gəlmişlər. Qazıntı halında Kembridən başlayaraq məlumdur. Onayaqlı xərçəngkimilər insanların qidası olub ov obyektidir. Bir qismi bəzi vətəgə balıqlarının qidasıdır. Parazit kürəkayaqlılar balıqlara böyük zərər verirlər. Digər növləri dənizdə taxta qurğuların dağılmasına səbəb olurlar. Bəziləri parazit qurdların aralıq sahibləridirlər.

Buğumayaqlılar tipinin ümumi əlamətləri. İkitərəfli simmetriyaya malikdir. Onların əksər nümayəndələrinin bədəni və ətrafları ayrı-ayrı buğumlara bölünmüşdür. Buğumayaqlıların hamısında bədən xitinləşmiş sərt örtüklə örtülmüşdür. Sinir sistemləri həlqəvi qurdlardakına İkitərəfli simmetriyaya Buğumayaqlılar Göbələklər Bitkilər İbtidai heyvanlar Qurdlar Molyusklar Xordalılar oxşardır. Buğumayaqlılar tipinin xərçəngkimilər, hörümçəkkimilər və həşəratlar kimi 3 əsas sinifləri var.

Xərçəngkimilər sinfi. 20 mindən artıq növü var. Nümayəndələrindən biri çay xərçəngidir. Onun bədəni baş-döş və qarıncıqdan ibarətdir. Bədəninin xitin örtüyü möhkəm və yüngül olub, xarici skelet vəzifəsini yerinə yetirir. Xarici skeletə daxildən eninə zolaqlı əzələ topaları birləşir. Böyümə zamanı vaxtaşırı qabığını dəyişir. Başında bir cüt uzun və bir cüt qısa bığcıqlar olur. Xərçənglərin çoxlu kiçik gözcükdən – fasetlərdən təşkil olunmuş mürəkkəb gözləri var. Başın alt hissəsində bir cüt üst çənə, iki cüt alt çənə və üç cüt çənə-ayaqlardan ibarət ağız aparatı yerləşir.

Çay xərçənginin döş hissəsində 5 cüt buğumlu yerimə ayaqları olur. Bunların birinci cütündə qidanın tutulmasında, hücum və müdafiədə iştirak edən iri qısqaclar olur. Buğumlu qarıncıqda ikişaxəli qarıncıq ayaqları və quyruq üzgəci yerləşir.

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]