Xəzər gekkonu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Xəzər gekkonu
Cyrtopodion caspius
Tenuidactylus caspius.png
Elmi təsnifat
Aləmi:Heyvanlar
Yarımaləm:Eumetazoylar
Bölmə:İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə:Sonağızlılar
Tip:Xordalılar
Yarımtip:Onurğalılar
Sinif:Sürünənlər
Dəstə:Pulcuqlular
Fəsilə:Gekkonlar
Cins:Nazikbarmaq gekkonlar
Növ: Xəzər gekkonu
Elmi adı
Cyrtopodion caspius Eichwald, 1831
Yarımnövləri
C. caspius caspius (Eichwald, 1831)
C. caspius insularis (Akhmedow et Szczerbak, 1978)
Areal
şəkil
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
NCBI  

Xəzər gekkonu (lat. Cyrtopodion caspius) — gekkonlar fəsiləsinə aid növdür.

Qısa təsviri[redaktə | əsas redaktə]

Bədəninin uzunluğu 75 mm-ə, quyruğunun uzunluğu isə 100 mm-ə çatır. Bədənin 89-115 pulcuq vardır. Quyruğun qabırğalı pulcuqları seqment şəklində yerləşir. Bədəni sarı çalara malik qonurumtul – boz rəngdə olub, boynunda və bədəninin üst tərəfində 5-6 tünd rəngli, qeyri-düzgün formalı eninə zolaqlar var. Bədənin alt hissəsi ağ rəngdə olur.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Qafqazda, Qazaxıstanda və Mərkəzi Asiyada, şimal və şimal-şərqi İran, şimal-qərbi Əfqanıstanda yayılmışdır. Bu növ yayıldığı əraziyə asanlıqla uyğunlaşır. Türkmənistan ərazisində dağ zirvələri istisna olmaqla demək olar ki, bütün ərazilərdə rast gəlinir. Dəniz səviyyəsindən 800 metr yüksəklikdə yerləşən ərazilərə qədər yayılmışdır. İnsan yaşayış məntəqələrinin yaxınlığında gildən tikilən evlərin arasında, yarımçıq tikililərdə, su quyularının kənarlarında, qəbirstanlıqlarda və şoranlıq ərazilərdə asanlıqla yayıla bilir. Köhnə tikililərdə 1-2 kv ərazidə 1 gekkona rast gəlinir.

Həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Aktivliyi[redaktə | əsas redaktə]

Əsasən gecə həyatı keçirir, yazda çox nadir hallarda gündüz vaxtı fəal olurlar. Qışlama martın sonu və ya aprelin əvvələrində bitir. Oktyabrın sonuna, bəzi isti illərdə isə noyabra qədər müşahidə edilirlər. Daşların arasındakı, yarımçıq tikililərdəki boşluqları, həyət evlərinin ərazilərində çatların arasını sığınacaq kimi istifadə edirlər.

Qidalanması[redaktə | əsas redaktə]

Bu növ qarışqalar, puplar, çəyirtkələr və hörümçəklərlə qidalanırlar. Xalq arasında Daş kərtənkələsi olaraq tanınır.

Çoxalması[redaktə | əsas redaktə]

Bədən uzunluğu 40 mm olanda, cinsi yetkinliyə çatırlar. Qışlamadan çıxdıqdan bir müddət sonra cütləşmə baş verir. Bu müddət ərzində aqressiv olur və erkəklər arasında döyüşlər baş verir. Bu zamanlar zəif və incə səs çıxarırlar. Mayın ortalarından avqustun əvvəllərinə qədər dişi fərd ölçüləri 10,0-12,5 х 9,0-10,2 mm olan ovalşəkilli 1-2 yumurta qoyur. İnkubasiya müddəri 68-81 gün davam edir. Yeni yumurtadan çıxan balalar bədən uzunluğu 17–23 mm, quyruq uzunluğu isə 22–28 mm təşkil edir.

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Növ iki yarımnövlə təmsil olunur:

  • Cyrtopodion caspius caspius (Eichwald, 1831) — Adi Xəzər gekkonu, Xəzər dənizindəki Daş Zirə adası istisna olmaqla, növün bütün mövcud arealı boyunca geniş yayılmışdır.
  • Cyrtopodion caspius insularis (Akhmedow et Szczerbak, 1978) — Ada Xəzər gekkonu, Abşeron yarımadasından 12 km aralıda yerləşən Daş Zirə adasında yayılmışdır. Azərbaycan üçün endemik kərtənkələ yarımnövüdür.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Алекперов А.М. Земноводные и пресмыкающиеся Азербайджана. Изд-во «Элм». Баку, 1978, 264 с.
  • Ахмедов М.И., Щербак Н.Н. Gymnodactylus caspius insularis ssp. (Reptilia, Sauria) новый подвид Каспийского геккона с острова Вульф в Каспийского море // Вестн. зоол., 1978, №2, 80-82.
  • Azərbaycan heyvanlar aləmi, III Onurğalılar, Bakı: Elm, 2004, 619 s.
  • Cəfərova S.Q., Əhmədov S.B., Bünyatova S.N., Əsgərova S.Ə. Azərbaycanda yayılan suda-quruda yaşayanların və sürünənlərin təyinedicisi, ADTU nəşriyyatı, Bakı, 2013.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər gekkonu