Yarpaqbükənlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Yarpaqbükənlər
Bactra.lancealana.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Yarımaləm: Eumetazoylar
Bölmə: İkitərəflisimmetriyalılar
Yarımbölmə: İlkağızlılar
Ranqsız: Ecdysozoa
Tip: Buğumayaqlılar
fəsilə: Yarpaqbükənlər
Elmi adı
Tortricidae
Commons-logo.svg
Şəklin VikiAnbarda
axtarışı
BEABS   7140

Yarpaqbükənlər fəsiləsi-(lat. Tortricidae) Buğumayaqlılar tipinin Pulcuqluqanadlılar dəstəsinə aid olan fəsilə.

Xarici görünüşü[redaktə | əsas redaktə]

Kəpənəklər xırda və ya orta ölçülüdür, qanadlarının açılışı 8 mm-dən 40 mm-dək dəyişir. Xeyli yoğun bədəni sıx tükcüklərlə örtülmüşdür. Üçbucaq və ya trapesiya formalı, bayır kənarı çəpinə kəsilmiş qabaq qanadları damvarı yığılır. Əksər növlərdə onların naxışı əlvandır, bir-birini əvəz edən müxtəlif formalı və rəngli xallardan və zolaqlardan, metal-parlaq xətlərdən ibarətdir. Bəzi növlərdə qanadlar boz və ya qonur olub, birrənglidir. Başı pulcuqlarla örtülmüşdür, gözləri çılpaqdır, gözcükləri var. Xortumcuğu inkişaf etmişdir. Bığcıqları nisbətən gödəkdir. Arxa ayaqlarının baldırlarında mahmızlar var. Qabaq və arxa qanadlarının rəngində və formasında çox vaxt cinsi dimorfizm təzahür edir.[1]

Həyat tərzi[redaktə | əsas redaktə]

Yumurtaları yastılanmış, dəyirmi və ya oval, torlu quruluşa malik şəffaf qabığı vardır. Yumurtalar bir-bir, bəzən qrup halında yarpaqların və ya meyvələrin üzərinə, ağac və kol qabıqlarına, yarıqlara, çatlara və yara yerlərinə qoyulur. Tırtılları qurdşəkilli, çox hərəkətlidir. Bədənin kəskin qıvrılma hərəkətləri edərək, hörümçək toru sapı ilə aşağı enə bilirlər. Tumurcuqlarda, bükülmüş yarpaqlarda, hörümçək toru çəkilmiş qönçələrdə, cavan pöhrələrdə, saplaqlarda, köklərdə, ağac və kol qabıqları altında, qozalarda, müxtəlif bitkilərin toxumlarında və meyvələrində yaşayır. Yarpaqbükənlərin pupları natamam, kəpənəklərin çıxması zamanı qozalardan irəli çıxan ibtidai tipə aiddir. İmaginal fazada reduksiyaya uğrayan çənə qısqaclarının olması səciyyəvidir. Puplarda son seqmentin yarağı və kremasterin forması səciyyəvidir. Yarpaqbükənlərin ibtidai qruplarında yaxşı yaraqlanmış güclü kremaster müşahidə edilir. Onun zirvəsində möhkəm, qarmaqvarı qıllar vardır (Archipini tribində). Kremaster qısa və enli olub, ventral şəkildə əyilmişdir. Anal qabarın yanlarında iki xüsusi qarmaqvarı qıl vardır (Tortricini tribində). Qarıncığın son seqmenti küt olub, üzərində iki iri, dorsal istiqamətlənmiş tikan vardır (Cnephasiini). Puplarda düz, dartılmış kremaster vardır (Olethreutini). Daha çox ixtisaslaşmış növlərdə kremaster yoxdur (Eucosmini və Laspeyresiini). Bu əlamətlər kompleksi yarpaqbükənləri tikanlı pupları olan başqa fəsilələrdən yaxşı fərqləndirir. Puplaşma qidalanma yerində və ya döşənəkdə, ağac qabıqlarının yarıqlarında, seyrək toxunmuş ipək torda və ya baramalarda baş verir. Çox vaxt diapauza edən tırtıllar, yumurtalar, bəzən kəpənəklər qışlayır. Bir çox növləri meyvə, giləmeyvə, tarla bitkilərinin, meşə və park əkinlərinin təhlükəli ziyanvericiləridir.

Yayılması[redaktə | əsas redaktə]

Geniş və bütün dünyada yayılmış fəsilədir. 5000-dən artıq növü məlumdur. MDB-də çox, Zaqafqaziyada 300, Azərbaycanda 200 növ vardır.[2] Lənkəran bölgəsinin meyvə bağlarında 250-dən artıq zərərverici növü məlumdur.[3]

Təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Alma meyvəyeyəni

Şərq meyvəyeyəni

Gavalı meyvəyeyəni

Dəyişkən meyvə yarpaqbükəni

Almaqurdu

Qızılgül yarpaqbükəni

Yarpaq fırfırası

Tumurcuq fırfırası

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004
  2. Azərbayvcanın heyvanlar aləmi, II cild. Bakı, Elm, 2004
  3. Lənkəran Bölgəsində Meyvə Ağaclarına Zərər Verən Başlıca Həşəratların Təbii Zərərvericiləri

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]