Antibiotik

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Antibiotiklər (yun. ἀντί — anti — qarşı, βίος — bios — həyat, canlı) — təbi və yarımsintetik olan, canlı hüceyrələrin (mikrob və bakteriyaların, ibtidailərin) artım və inkişafının qarşısını ala bilən heyvan və ya bitki mənşəyli maddədir. Çox az miqdarda digər mikroorqanizmlərə seçici toksik təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdirlər. Ali bitkilərin və heyvanların bəzi toxumalarında sintez olunan maddələr də antibiotik təsirə malikdir.

Tarixi[redaktə]

Aleksandr Fleminqin aldığı ilk antibiotik - penisilin

Antibiotiklər ilk dəfə praktiki tətbiqini – 1929-cu ildə penisilini Aleksandr Fleminq kəşf etmişdir, o, təsadüfən laborator kasacıqların birində stafilokokların inkişafını dayandıran penisillin adlı kif göbələyini aşkar etmişdir.[1] “antibiotik” terminini isə çox sonralar – 1942-ci ildə ilk dəfə Zelman Vaksman işlətmişdir. Antibiotik miktob mənşəli məhsuldur. Bu məhsulun mikroblarının özlərinin əsas həyat prosesləri – böyümə, inkişaf, maddələr mübadiləsi prosesləri ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Aleksandr Fleminq təcrübələr apararkən müşahidə etmişdir ki, içərisində xəstəliktörədici stafilokokk mikrobu olan “Petri çaşkalararı”nın birindəki mikrob kulturasında yaşıl penisil koloniyası böyüyür, onun yaxınlığındakı stafilokklar isə yox olur. Fleminq belə fikir söylədi ki, penisil bakteriyaları hər hansı bir maddə ayırır ki, o da stafilokk mikroblarını məhv edir. O vaxt hələ təmiz halda alına bilməyən bu maddəni o, penisilin adlandırmışdır. On illər keçdikdən sonra ingilis bioloqları Xovard FloriErnest Çeyn Aleksadr Fleminqin məlumatlarından istifadə edərək göbələyin inkişaf etdiyi mayedən kristallik penisilini ayırdılar. Penisilinin kimyəvi sintezi 1946-cı ildə həyata keçirildi. 1949-cu ildə isə rentgenoqrafik quruluşu müəyyən edildi. Artıq 1940-cı ildə yeni dərman tibdə geniş tətbiq olundu.[2]

Antibiotiklərin onları sintez edən miktoorqanizmlər üçün fizioloji əhəmiyyəti aydın deyil. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, antibiotik onu sintez edən mikroblara təbii populyasiyalarda yaşayış uğrunda mübarizədə üstünlük verir. Digərlərin fikrinə görə isə bu maddələrin onları sintez edən canlı üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur.[3]

İstifadəsi[redaktə]

4 mindən çox antibiotik kəşf olunmuşdur. Amma hazırda onlardan cəmi 60-ı istifadə olunur. Antibiotikləri əsas sintez edənlər bakteriyalar və mikroskopik göbələklərdir. Təbiətinə görə antibiotiklər müxtəlif birləşmələrə aiddirlər: şəkər tərkibli ([[aminoqlikozidlər[[), makrotsiklik laktonlar (makrolidlər, polienlər), xinon və ona yaxın olanlar (tetrasiklin, antrasiklin), peptidlər (penisilin, qramisidir, aktinomisin) və s. Antibiotiklər antibakterial təsirə, şiş əleyhinə və göbələk əlehinə olanlara bölünürlər. Antibiotikdən infeksion xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunur. Amma antibiotikin uzunmüddətli istifadəsi onların təsirinə davamlı mikrobların yaranmasına səbəb olur. Heyvandarlıqda antibiotiki balaların böyüməsini və inkişafını təmin etmək üçün yemə əlavə edirlər. Sənayedə isə antibiotik konservləşdirmədə istifadə olunur.[4]

Bioloji tədqiqatlarda isə antibiotik zülalların və nuklein turşularının biosintezinin, biomembranların fəaliyyətinin və s.-nin tədqiqində istifadə olunur. Antibiotikin çox az bir qismi kimyəvi, əsasən isə mikrobioloji yolla alırlar.[5]

İstinadlar[redaktə]

  1. Antibiotiklər haqqında faydalı məlumat
  2. M. Abbasov, S. Məşədibəyova, R. İbadov. Təbiət elmləri lüğəti, Bakı 2006, səh. 28
  3. M. Abbasov, S. Məşədibəyova, R. İbadov. Təbiət elmləri lüğəti, Bakı 2006, səh. 29
  4. M. Abbasov, S. Məşədibəyova, R. İbadov. Təbiət elmləri lüğəti, Bakı 2006, səh. 29
  5. M. Abbasov, S. Məşədibəyova, R. İbadov. Təbiət elmləri lüğəti, Bakı 2006, səh. 29

Xarici keçidlər[redaktə]