Bərbət
Bərbət – mizrabla çalınan simli musiqi alətidir. Ud tipli alətlər sırasına aid edilən bərbətin gövdəsi böyük, qolu isə uzundur.
Mündəricat |
Etimologiya [redaktə]
Barbəd orta əsrlərdə ünlü müğənni, bəstəkar, bərbət musiqi alətinin yaradıcısı və gözəl ifaçısı olmuşdur. Tanınmış musiqi araşdırmacısı T. Vızqo 1990-cı ildə Düşənbə şəhərində Barbədə həsr olunmuş beynəlxalq simpoziumdakı məruzəsində belə fikir söyləyib:
- "Alət ərəblərdən köçmədir. Ona görə ərəbcə "əl-üd" adlanıb, qədim adı isə bərbətdir (yə'ni, ördək döşü). [1]
"Bərbət" sözünün bər "sinə", bət "ördək" sözlərinin birləşməsindən yarandığını güman etmək olar. Bəzi mənbələrdə isə onun ərəb sözü olub, "ləpələnmə", "dalğalanma" mənasını verməsi qeyd olunur. [2]
Tarixçə [redaktə]
Bu alət ərəblərdən gəlmədi. XVI-XVII əsrlərə kimi Azərbaycanda istifadə olunmuş, mizrabla çalınmışdır. Əsasən, saray musiqi aləti sayılan bərbət haqqında Azərbaycan klassiklərinin, o cümlədən Nizami Gəncəvinin yaradıcılığında ətraflı məlumat verilib. Tarixi mənbələrdən, eləcə də Nizami yaradıcılığından məlum olur ki, bu alətin yaradıcısı öz dövrünün məşhur musiqiçisi, mahir ifaçı Barbəd olmuşdur. Nizami Gəncəvi Xosrov və Şirin poemasında saray musiqiçisi Barbədi belə tərif edir:
Sərxoş bülbül kimi gələndə
Barbəd Su kimi axırdı əlində bərbət.
O çala bildiyi yüz xoş nəğmədən
Seçdi otuzunu özü bəyənən.
Bu otuz nəğmə ki, Barbəd çalırdı,
Gah ürək verirdi, gah can alırdı.
Əsasən saray məclislərində istifadə edilmiş bərbətlə çəng birlikdə çox gözəl səslənmişlər.
Nizami bu iki alətin birgə səslənməsini belə təsvir etmişdir:
"O məclisdə işarət başlayan zaman
Çaldılar çəng ilə bərbəti haman.
Bərbətlə çəng səsi axıb müxtəsər
Tük ilə rəng kimi birləşmişdilər. [3]
Quruluşu [redaktə]
Ud tipli alətlər ailəsinə mənsub olan bərbətin gövdəsi uda nisbətən böyük, qolu isə xeyli uzundur. Bərbətə bağırsaqdan hazırlanan 6 qoşa sim bağlanılır. Simlər ipək və bağırsaqdan hazırlanır. Üzü isə şam ağacından hazırlanır.
Şərq ölkələrində bərbətin müxtəlif növləri olmuşdur. Onun ilk vətəni Səudiyyə Ərəbistanı sayılır. Bir çox mənbələrdə bərbətin 3, 8, 10 simli növləri olduğu barədə dəlillər vardır.
Bərbət, əsasən, 3 hissədən (çanaq, qol və kəllə) ibarətdir. Çanağı yığma üsulu ilə qoz və ya qırmızı çinar, qol, kəllə və aşıqları isə qoz ağacından hazırlanır. Üzü 4 mm qalınlığında şam ağacı ilə örtülərək üzərində bir neçə yerdən səs rezonatorları açılır. Qolunda 912 pərdə olur. Ümumi uzunluğu 665 mm, eni 465 mm, hündürlüyü 250 mm, qolunun uzunluğu 205 mm-dir. Bərbət qədim ud kimi, yəni xalis kvarta münasibətində köklənir. Diapazonu böyük oktavanın "mi" səsindən ikinci oktavanın "mi" səsinə kimidir. [4]
Qaynaqlar [redaktə]
- ↑ Məcnun Kərimov - Azərbaycanın qədim musiqi alətləri. "Musiqi dünyası" jurnalı.
- ↑ Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Bərbət.
- ↑ Məcnun Kərimov - Azərbaycanın qədim musiqi alətləri. "Musiqi dünyası" jurnalı.
- ↑ Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Bərbət.
Həmçinin bax [redaktə]
|
|
|
|---|---|
| Simli alətlər: | Qopuz • Çoğur • Çəqanə • Rübab • Bərbət • Şirvan tənburu • Çəng • Rud • Səntur • Saz • Tar • Kamança • Qanun • Ud |
| Zərb alətləri: | Laqqutu • Qoltuq nağara • Cürə nağara • Böyük nağara • Qoşa nağara • Qaval • Dəf • Dümbək |
| Nəfəsli alətləri: | Ney • Balaban • Zurna • Tulum • Tütək • Qarmon • Musiqar |
| Həmçinin bax: | Muğam • Xalq musiqisi |
