Brusilov hücumu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Birinci dünya müharibəsi
Brusilov offensive.jpg
Brusilov sıçrayışı
Tarixi 1916-cı ildə 22 maydan (4 iyun) iyulun sonuna (avqustun əvvəlinə) qədər
Yeri Bukovina, Qaliçiya, Valaxiya
Səbəbi Rusiyanın Avstriya-Macarıstanı darmadağın etmək niyyəti
Nəticəsi Rusların qələbəsi
Münaqişə tərəfləri
Rusiya imperiyası
Avstriya-Macarıstan imperiyası
Komandanlar
Aleksey Brusilov A.Linzingen
Tərəflərin hərbi qüvvəsi
Hücum ərəfəsində 573 min süngü, 1770 top(ağır 168) Hücum ərəfəsində 448 min süngü, 1301 top(ağır 545)
İtkilər
ölü, yaralı və əsir kimi 1 mln yaxın ölü, yaralı və əsir kimi 1,5 mln adam, 581 top, 1795 pulemyot, 448 bombaatan və minaatan

Brusilov yaxud Lutsk sıçrayışı. Birinci dünya müharibəsi zamanı rus qoşunlarının kavaleriya generalı Aleksey Brusilovun komandanlığı və Klembovskinin qərargah rəyasəti ilə 22 maydan (4 iyun) iyulun sonuna (avqustun əvvəlinə) qədər Avstriya-Macarıstana qarşı keçirdikləri hücum əməliyyatı.

Hücum hazırlıqları[redaktə]

AntantaŞantiyyi dövlətləri konfransının (1916 mart) müttəfiq qoşunların 1916-cı il yay hücumu qərarına uyğun olaraq rus komandanlığı iyunun ortasında irimiqyaslı hücum nəzərdə tutmuşdu. 1(14) aprel baş qərargahda(Moqilev) cəbhə komandanları müşavirəsində təsdiq olunan 1916-cı il kampaniyası planına görə, əsas zərbəni Qərb cəbhəsi qoşunları Vilno istiqamətində endirməli idi(1,2,4,10 və 3-cü ordular). Cənub-Qərb(8,11,7 və 9-cu ordular) və Şimal (12,5 və 6-cı ordular) cəbhələrinə isə yardımçı zərbə tapşırılmışdı. Qərargahın 11(24) aprel direktivasına görə Cənub -Qərbi cəbhəsi Rovno rayonundan Lutska hücumla Qərb cəbhəsinə dəstək olmalıydı. Lutska əsas zərbənin endirilməsi Qərb cəbhəsinə ən yaxın olan 8-ci orduya həvalə olunmuşu. Cənub-Qərb cəbhəsinin komandanlığı hücuma hərtərəfli hazırlıq keçirmişdi: xüsusilə rəqibin müdafiəsinin kəşfiyyatına(o cümlədən havadan), hücum üçün mühəndis platsdarmlarının hazırlığına(hərəsi 6 - 8 paralel tranşeya olmaqla), Avstriya - alman mövqelərinə analoji(2-3 möhkəmləndirilmiş zolaq) sahələrinin qət edilməsində qoşunların hazırlığına, piyadaların artilleriya ilə uzlaşması işinə diqqət yetirilmişdi.

Tərəflərin qüvvələri və mövqeləri[redaktə]

Cənub-qərb cəbhəsi Avstro -alman 4,1,2, Cənub və 7 orduları üzərində canlı qüvvədə (573 min süngü 448 minə qarşı) və yüngül toplarda(1770 top 1301 qarşı)üstünlüyə malik idi, lakin ağır artilleriyada üç dəfə geri qalırdı(168 top 545 qarşı). Qüvvə və vasitələrdə üstünlük orduların sıçrayış yerlərində yaradılırdı: piyadalarda 2,-2,5 dəfə, toplarda 1,5-1,7 dəfə. Cəbhənin rezervi 5 piyada diviziyadan(o cümlədən Qərargah tərəfindən əlavə edilmiş 5-ci Sibir korpusu) artıq idi. 1916-cı ilin mayında Trentinoda italyan ordusunun məğlubiyyəti ilə əlaqədar olaraq və müttəfiqlərin Rusiyaya əməliyyatları tezləşdirmək barədə müraciətindən sonra baş qəragah hücumu iki həftə vaxtından əvvəl başlamaq qərarına gəldi.

Hücumun gedişi[redaktə]

Cənub-qərb cəbhəsinin hücumu 22 mayda (4iyun)o vaxt üçün güclü artilleriya hazırlığından sonra başladı. Ən böyük uğura 8-ci ordu zolağında(kom. general A.M.Kaledin)Lutsk istiqamətində nail olunmuşdu. Nosoviçi, Korıto(Lutsk sıçrayışı adlandırılan) sahəsində 16 km cəbhəni yararaq, o 25 maya qədər cəbhə boyu eninə yarığı 70 -80 km, dərinə 25-35 km genişlədərək Lutsku tutdu. 2 iyuna qədər 8 -ci ordu general A. Linzingenin ordular qrupundan olan ershersoq İosif Ferdinandın 4-cü Avstro-macar ordusunu darmadağın edərək 65-75 km irəlilədilər. Rezervləri tükədib və Kiselin rayonunda Fransadan və cəbhənin başqa sahələrindən gətirilmiş alman hissələrinin inadlı müqavimətinə rast gələrək o irəliyə hərəkətini dayandırdı. Bu həm də ona görə edildi ki, hücum qonşu Qərb cəbhəsinin 3-cü ordusu tərəfindən dəstəklənmədi. 3 iyundan 22 iyuna qədər 8-ci ordu generallar Q.Marvits, E.FankelhaynF.Bernqardinin ordu qruplarının əkszərbələrini dəf edirdi. 11 iyunda Cənub-qərb cəbhəsinə 3-cü ordu verildi. 8-ci və 3-cü ordular(gen. L.P.Leş) Stoxod çayını forsaj etməyə və Kovali tutmağa çalışdılar, lakin almanların iri qüvvələr çəkərək buranı güclü möhkəmlətməsi onlara imkan vermədi. 11-ci ordu (kom. gen. V.V.Saxarov)Sapanov yanında cəbhəni yardı, lakin rezervin olmaması hücumu davam edə bilmədi. 7-ci ordu (kom. gen. D.Q.Şerbaçev Yazlovitsa rayonunda müdafiəni 7 km sahədə yardı, lakin rəqibin gen. Bem-Ərmollinin ordu qrupundan və gen. Botmerin Cənub ordusu tərkibindən olan iri qüvvələrinin əskzərbələri hücumu dayandırdı. 9-cu ordunun(kom. gen. P.A.Leşitski) əməliyyatları uğurla davam edirdi. 11 km cəbhəni Onut, Dobronouts sahəsində yararaq, 7-ci Avstriya-macar ordusunu darmadağın etdi və 5 iyunda Çernovtsını aldı.

Hücumun dayandırılması[redaktə]

Rus piyadaları

Cənub-qərb cəbhəsinin uğurlu hücumu başqa cəbhələr tərəfindən dəstəklənmədi. Qərargah cəbhələrin uzlaşmasını təmin edə bilmədi. Qərb cəbhəsinin 27-28 maya təyin olunmuş hücumu əvvəlcə təxirə salındı, sonra iki dəfə 2 iyun və 20-26 iyunda başlandı, lakin qətiyyətsiz aparıldı və tam uğursuzluqla bitdi. Vəziyyət təkidlə əsas zərbənin qərb istiqamətindən cənub-qərb istiqamətinə keçirilməsini tələb edirdi, lakin Baş qəragah bu barədə ancaq 26 iyunda qərar qəbul etdi, almanlar burada iri qüvvələr cəmləşdirəndən sonra. İyul ərzində güclü möhkəmləndirlimiş Kovel üzərinə, Baş qərargahın strateji rezervi olan - gen. V.M.Bezobrazovun Xüsusi ordusunun(3 korpus) iştirakı ilə iki hücum təşkil olunsa da, bu cəbhənin sonradan stabilləşdiyi Stoxod çayı üzərində uzun-uzadı qanlı döyüşlərə çevrildi. 11-ci ordu Brodını tutdu. Ən yaxşı 9-cu ordunun hücumu davam edirdi, iyul ərzində o rəqibi Bukovina və Cənubi Qaliçiyadan çıxardı. Avqustun əvvəlinə kimi cəbhə Stoxod çayı, Kiselin, Zoloçev, Berejanı, Qaliç, Stanislav, Delətin xəttində stabilləşdi.

Nəticələri və əhəmiyyəti[redaktə]

Brusilov sıçrayışı, cəbhənin qoşunlarının əməliyyat uğurları(550 km cəbhənin 60-150 km dərinliyə yarılması) həlledici strateji nəticələrə gətirməsə də, ümumi müharibə gedişində əhəmiyyətli irihəcmli cəbhə əməliyyatı idi. Avstriya -macar və alman qoşunları may-iyun aylarında ölü, yaralı və əsir kimi 1,5 mln adam, 581 top, 1795 pulemyot, 448 bombaatan və minaatan itirdilər. Rus ordusunun itkiləri 500 mindən çox idi. Avstriya-Macarıstanın qüvvələri sarsılmışdı. Rus qoşunlarının irəliləməsini dayandırmaq üçün almanlar Qərb və İtalyan cəbhələrindən 30 piyada və 3 süvari diviziya çəkməli oldular. Bu franszıların Verden yanında vəziyyətini yüngülləşdirdi, almanların həm də Trentino üzrərinə hücumunu dayandırdılar. Avstriya - Macar monarxiyasının dağılmasının sürətlənməsi və Rumıniyanın Antanta tərəfində(Rumıniya cəbhəsi) müharibəyə daxil olması Brusilov sıçrayışının vacib siyasi nəticəsi idi. Somme vuruşması ilə birlikdə Brusilov sıçrayışı Birinci dünya müharibəsində dönüş nöqtəsinə başlanğıc qoydu. Hərbi sənət baxımından Brusilov sıçrayışı, Birinci dünya müharibəsinin son illərində, xüsusi ilə 1918-ci il Qərbi Avropa cəbhəsi hərbi əməliyyatlar meydanında, yeni cəbhəni yarma formasının (eyni vaxtı bir neçə sahədə) tədbiqi ilə səciyyələndi.

Mənbə[redaktə]

  • Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T.8 Брусиловский прорыв - Юго-западного фронта наступление. səh. 621-622