Demensiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar


Caduceus.svg
Demensiya
{{{Latınca}}}
{{{Yunanca}}}
XBT-10 F00.00.-F07.07.
XBT-9 290290-294294
DiseasesDB 29283
MedlinePlus 000739
MeSH D003704

Demensiya (lat. dementia - ağılsızlıq) - ağılın zəifləməsi, əvvəllər qazanılmış bilik və vərdişlərin, həyat keyfiyyətlərinin bu və ya digər dərəcədə itirilməsi, yenilərinin isə əldə edilməsinin mümkünsüzlüyü ilə xarakterizə olunan patoloji sindromdur. Demensiya psixi funksiyaların beynin xüsusən yaşlı insanlarda zədələnməsi nəticədə çökməsidir. Xalq arasında buna qocalıq marazmı da deyilir. Dünya Səhiyyə təşkilatının məlumatlarına əsasən bu sindromdan əziyyət çəkənlərin sayı 35,6 milyondur. 2030 cu ildə bunun 65,7 milyona, 2050 ci ildə isə 115,4 milyona çatması gözlənilir.

Təsnifatı[redaktə]

  • Beyin qabığı forması - beyin qabığının zədələnməsi nəticəsində;
  • Beyin qabıqaltı forması - beyin qabıqaltı strukturların zədələnməsi nəticəsində
  • Beyin qabığı və qabıqaltı forması - beyin qabığının və eyni zamanda qabığaltı strukturların zədələnməsi nəticəsində;
  • Multifokal forma - çoxsaylı zədələnmə ocaqları ilə xarakterizə olunur.

Birincili demensiyalar[redaktə]

  • Alzheimer xəstəliyi
  • Levi cisimcikli demensiya
  • Fronto-temporal demans
  • Hərəkət pozulmaları ilə birlikdə ( Parkinson xəstəliyi , kortiko-bazal degenerasiya, multi sistem atrofiyalar, Vilson xəstəliyi ,neyroakantositoz, proqressivleşen nüveüstü iflic)
  • Prion xəstəliklər
  • Çeşidli pediatrik demensiyalar ( Kufs , Gaucher, Niemann-Pick xəsəlikləri ,Metakromatik leykodistrofiya)
  • Diger nadir demensiyalar ( Limbik demans ,Poliglukozan cisimcik xəstəliyi )

İkincili demensiyalar[redaktə]

  • Vaskulyar demensiya (Multi-infarkt demensiya,Binsvanger xəstəliyi , Strateji infarkt demensiyası , CADASIL)
  • Normal basınçlı hidrosefali
  • Toksik-metabolik demanslar
  • Vernicke-Korsakoff xəstəliyi
  • B12 vitamin eskikliyi
  • Hipotiroidi
  • Xronik qaraciyer xəstəliyi
  • dərmanlar
  • İnfeksiyalar (Herpes simpleks ensefaliti ,Neyrosifilis, xronik menengitlər ,HIV-demans kompleksi , Vipple xəstəliyi)
  • Kəllədaxili yer tutan xəstəliklər (Neoplastik durumlar ,Subdural hematoma)
  • Autoimmun-infeksion xəstəliklər (dağınıq skleroz ,Behçet xəstəliyi ,Paraneoplastik limbik ensefalit ,VGKC ve NMDAR kanalopatileri Granulomatoz anjitis , Birincili sinir sistemi vaskuliti , NAIM sindromu)

Tipləri[redaktə]

Sindromal təsnifat[redaktə]

  • Lakunar (dismnestik) ağıldankəmlik. Bu zaman ən çox hüşsüzluq: proqressiv və fiksə olunmuş amneziyalar özünü biruzə verir. Bu zaman xəstə yaddaş kitabçasının hesabına öz qüsurunu kompensasiya etmiş olur. Bu zaman şəxsiyyət pozğunluğu olmasa da sentimentallıq, ağlağanlıq, emosional labillik özünü biruzə verir. Misal: Alsheymer xəstəliyi
  • Tam ağıldankəmlik. Bu zaman qavrama qabiliyyətinin (huşsuzluq, abstrakt dərketmənin pozulması) və şəxsiyyət keyfiyyətlərinin (məhəviyyat pozğunluğu, borc, məsuliyyət, düyəməllik, nəciblik, utancaqlıq hissinin itməsi) kobud pozğunluğu. Misal: Pik xəstəliyində olduğu kimi alın payının atrofik və sklerotik zədələnməsi.

Əlamətlər[redaktə]

Demensiya sindromunun kliniki şəkli 3 ana kateqoriyada sinifləndirilə bilir .

1. Koqnitiv pozulmalar

  • Yaddaş ( Qısa və uzunmüddətli yaddaş ) pozulması
  • Diqqət pozulması
  • Dil ( Afaziya, yazma , hesablamada çətinliklər)
  • Görmə-məkan funksiyalarının pozulması
  • Yürütücü funksiyaların pozulması
  • Praksis pozulması (Apraksiya (lat. apraxia yun. ἀπραξία - "fəaliyyətsizlik") - Böyük beyin yarımkürələri və ya döyənək cismin (lat. corpus collosum) aparıcı yollarının zədələnməsindən irəli çıxan məqsədyönlü hərəki fəaliyyət pozğunluğu;)
  • Gnozis pozulması ( Aqnoziya (yun. - inkar hissəciyi; γνῶσις - bilik) - huşun və hissiyatın saxlanılması ilə qavramanın müxtəlif növlərinin pozulması)

2. Davranış pozulmaları

  • Kişilik deyişiklikləri
  • Duygudurum pozulmaları ( Kədər, istəksizlik, hüzursuzluq, yerinde duramama, əsəbilik, uygunsuz sevinc, yoldaşının yanından ayrılmama)
  • Hissi pozulmaları ( görmə ve başqa halusunasiyalar )
  • Düşüncə pozulmaları (abstrakt düşüncə pozulması)

3. Funksional ( gündəlik həyat fəaliyyəti- GHF ) pozulmalar

  • Küçədə GHF-nin ( alışveriş, sosyal əlaqələrdə və s. ) pozulması
  • Evde GHF-nin ( Hobbilər, evdəki cihazların istifadəsi, yemek bişirme, diğer ev işleri, qəzət-TV ilə maraqlanma) pozulması
  • Özünə qulluqda (Yemək yemə, çimmək, geyinmək, makiyaj, təraş olma, sfinkter kontrolu və s.) problemlər

Yaş həddi[redaktə]

Berlin Qocalıq tədqiqatlarının (1996) gəldiyi qənaətə görə demensiya yaşa görə aşağıdakı tezliyə malikdir:

Yaş qruppları Demensiya %-lə
65-69-yaşlarında 1,2 %
70-74-yaşlarında 2,8 %
75-79-yaşlarında 6,0 %
80-84-yaşlarında 13,3 %
85-89-yaşlarında 23,9 %
90 və artıq, yaşlarında 34,6 %

İstinadlar[redaktə]

  1. Nevropsixoloji simptom və sindromlar, ("3-A"):

- Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğəti</ref>.

   2. http://www.itfnoroloji.org/demans/demans.htm