Helford Makkinder

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Helford Makkinder

Helford Makkinder (1861-1947) — London Universitetində Coğrafiya professoru və İngilis Kral Coğrafiya Cəmiyyəti İkinci Başçısı.

Həyatı[redaktə]

O, vəzifələrini icra edərkən, eyni zamanda dünya müharibəsinə gətirib çıxaran və təxminən 12 milyondan çox insanın ölümünə səbəb olan "Qara Hakimiyyət Nəzəriyyəsi"ni ortaya qoymuşdur. Makkinder öz fikirlərini 1919-cu ildə nəşr etdirdiyi "Demokratik İdeallar və Gerçək" adlı əsərində ifadə etmişdir. Həmin fikirləri bu şəkildə təsnifatlandırmaq olar: "Şərqi Avropa ilə Sibir bölgəsi dünyanın "Heartlandı"nı (Ürək sahəsi) yaradır. Heartlandın ətrafındakı Balkanlardan Çinə qədər uzanan sahə isə "İç və ya Kənar Aypara", ya da "Rimland" qurşağıdır. Bunun xaricində qalan Amerika-Afrika-Avstraliya-Yaponiya xətti isə "Xarici və ya Kənar Aypara", ya da "Dünya Adasının Peykləri" olaraq qəbul edilir". Makkinder dünyanı bu şəkildə təsnifatlandırdıqdan sonra, nəzəriyyə kimi formalaşmış fikrini bu şəkildə inkişaf etdirmişdir: "Şərqi Avropaya hökm edən bir dövlət Heartlanda hakim olar. Heartlanda hökm edən isə əvvəlcə "İç və ya Kənar Aypara", ya da "Rimland"a hökm edər. Sonra da "Xarici və ya Kənar Aypara"ya, yəni bütün dünyaya hakim olar."

"Quru Hakimiyyət Nəzəriyyəsi" kimi tanınan bu fikirdə müsəlman Türk dünyasının yeri "Daxili və ya Kənar Aypara" qurşağı içindədir. Haushofer və Makkinderin fikirləri xüsusilə Hitler tərəfindən qəbul olunmuş və İkinci dünya müharibəsi zamanı tətbiq mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Daha sonra Sovet Rusiyası bu fikri reallaşdırmaq üçün 70 il boyunca Avrasiyanı qan gölünə çevirmişdir.

Makkinderin bu fikrinə zidd fikirlər inkişaf etdirilmiş və bu mövzuda Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ), xüsusilə "Kənar Qurşaq Nəzəriyyəsi", "Dəniz Hakimiyyət Nəzəriyyəsi" və "Hava Hakimiyyət Nəzəriyyəsi"ni ortaya atmışdır. ABŞ-ın Yale Universitetində beynəlxalq münasibətlər üzrə professor Nicholas J. Spykman (1893-1943) Makkinderin fikirlərinə qarşı bir başqa fikir inkişaf etdirmiş və "Kənar Qurşaq Nəzəriyyəsi"ni irəli sürmüşdür. Bu fikirlə hakim güc Heartland deyil, Xarici-Kənar Aypara üzərindəki ölkələrdir. Bunların başında ABŞ gəlir. Ancaq Heartlanda çatmaq üçün Daxili-Kənar Ayparanın, yəni müsəlman Türk dünyasının ələ keçirilməsi şərtdir.