Lüğət

Avstriyanın Qrats Universitetinin Çox cildli lüğəti

Lüğət (Sözlük) - Müəyyən üslubla düzülən, mənası və ya tərcümçəsi verilən və tələffüzü göstərilən sözlərin toplusudur. Müasir lüğətlər adətən əlifba sırası ilə düzülür. Lüğətlər praktik xarakter daşısa da, onlarda ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişafı da öz əksini tapır və elmin normativ vəziyyətini əks edən mənbəyə çevrilir.

Tarixçəsi

Lüğətlər həm Şərqdə, həm də Qərbdə qədim tarixi vardır. Lüğətlərdə adətən ədəbi və fəlsəfi terminlərin şərhi verilirdi. Ensiklopediya lüğətin izahlı forması idi. Şərqdə daha çox təriqət terminlərini şərh edən lüğətlər məşhurdur. Sufi poeziyası simvol, rəmz və alleqoriyalar üzərində qurulduğundan sufi mütəfəkkirləri geniş sufi lüğətləri yazırdılar.

Orta əsrlərin lüğətləri dini ehkama əsaslanırdı. Maarifçilik dövründən bəri yeni ideologiyaların hakim olmasının ardınsa yeni ensiklopediyaların yaranması ənənəsi yaranmışdır. Yeni lüğət və ensiklopediyalar terminləri yeni ideologiyaya uyğun yozaraq şərh edirdi.

Sovet dövründə ədəbiyyata dair marksist nöqteyi-nəzəri əks edən ədəbi və ensiklopedik lüğətlərin hazırlanması böyük miqyas almışdı.

İlk türk dilli lüğət Mahmud Kaşğarinin yazdığı "Divani lüğat it-türk"-dür.

Lüğətlər iki cür olur:

1. Ensiklopedik lüğətlər (başqa sözlə Ensiklopediya)
2. Filoloji lüğətlər: izahlı, terminoloji, ikidilli, orfoqrafik, orfoepik, etimoloji lüğətləri filoloji lüğətlər adlanır.

Internet sözü bir lüğətdə

İzahlı sözlüklər

Filoloji sözlüklər

• Həsənov Həsrət. Azərbaycan dilinin antonimlər lüğəti. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007.
• Həsənov Həsrət. Azərbaycan dilinin omonimlər lüğəti. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007.
• Nadir Məmmədli. Çağdaş türk ədəbi dilinin izahlı omonimlər sözlüyü (1995).
• Nadir Məmmədli. Adını mən verdim, yaşını Allah versin (türk şəxs adları lüğəti) (1995).
• Nəriman Seyidəliyev. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası İmadəddin Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Səməd Vurğunun bədii dilinin izahlı lüğəti. - Bakı, 2011.
• Nəriman Seyidəliyev. Dini terminlər lüğəti. Bakı, 1996. —
• Nəriman Seyidəliyev, Qurbanova T. Sinonimlər lüğəti. Bakı, 2003. — 328 səh.
• Nəriman Seyidəliyev. Frazeologiya lüğəti. Bakı, “Çıraq”, 2004. — 272 səh.
• Nəriman Seyidəliyev, Məşədiyev Q. İzahlı onomastik terminlər lüğəti. Bakı, 2005. — 120 səh.
• Nəriman Seyidəliyev, Abdullayev S., Əhmədov B. İxtisarlar lüğəti. Bakı, 2005. — 204 s.
• Nəriman Seyidəliyev. Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti. Bakı, “Şərq-qərb”, 2007. —477 səh.
• Orucov Ə., Axundov A., Bəhruz Abdullayev, Nərgiz Rəhimzadə. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti: online, endirmə: I cild, II cild, III cild, IV cild. - Bakı: Şərq-Qərb, 2006.
• Veysəlli F.. Dilçilik ensiklopediyası: I cild. Bakı: Mütərcim, 2006: I cild, II cild.
• Manafoğlu Rafiq, Tağısoy Nizami, Rüstəm Kamal. İzahlı tərcüməşünaslıq terminləri lüğəti. - Bakı, Mütərcim, 2010.
• Paşayev A., Bəşirova A.Azərbaycan şəxs adlarının izahlı lüğəti. Bakı: "Mütərcim", 2011.
• Türk Dil Kurumu. Büyük Türkce Sözlük (online).
• Türk Dil Kurumu. Kaşgarlı Mahmut - Dîvânu Lugâti't-Türk Veri Tabanı (online).
• Türk Dil Kurumu. XIII yüzyıldan beri Türkiye Türkçesiyle yazılmış kitaplardan toplanan tanıklarıyla tarama Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Güncel Türkce Sözlük (online).
• Türk Dil Kurumu. Sesli Türkce Sözlük (online).
• Türk Dil Kurumu. Kişi Adları Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Türk Dilleri Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü'nde Söz Arama (online).
• Türk Dil Kurumu. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Zıt Anlamlı Kelimeler Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Türk İşaret Dili Sözlüğü (online).
• Türk Dil Kurumu. Büyük Türkce Sözlük (online).

Dialektoloji sözlüklər

• Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu və Türk Dil Kurumu. Azərbaycan dialektoloji lüğəti: A-L, M-Z. - Ankara, 1999.

Tarixi, etnoqrafik sözlüklər

• Budaq Budaqov, Qiyasəddin Qeybullayev. Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti: I hissə, II hissə, III hissə, IV hissə. - 1998.
• Budaq Budaqov, Novruzəli Məmmədov. Azərbaycanın Lənkəran regionu toponimlərinin izahlı lüğəti, 2007, 140 səh. Kitabxana.net E-nəşr, 2012.
• Budaq Budaqov, Qiyasəddin Qeybullayev. Gürcüstanda türk mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti. - 2008.
• Əkbər Qocayev, Şəhla Quliyeva, Sevda Əliyeva. Tarixi anlayış və terminlərin lüğəti (orta məktəb şagirdləri və abituriyentlər üçün vəsait). - Bakı: "Maarif" nəşriyyatı, 2003.
• Rauf Məlikov, Nizami İbrahimov. Məktəblinin tarixi lüğəti. - Bakı: Ayna Mətbu Evi, 2004.
• İ. Zeynalov. İzahlı tarix terminləri lüğəti. Bakı, "Azərnəşr", 2006, 284 səh.
• Müşviq Borçalı. Borçalı ensiklopediyası 4 cilddə. «Azərbaycan» nəşriyyatı, 2002-ci il.
• Rübabə Əliyeva, Qara Meşədiyev, Etibar İnanc, Tünzalə Baxşıyeva, Şəms Qocayeva, İsmayıl Məmmədov, Fikrət Xalıqov. Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti, 2 cilddə: I cild, II cild. - Bakı: "Şərq-Qərb", 2007.

Terminologiya sözlükləri

İncəsənət terminləri sözlükləri

• Bədəlbəyli Ə.. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti (online, 3 dildə).
• Əliqızı Sevda. Hekayəli musiqi lüğəti A hərfi; B hərfi; C, Ç hərfləri; Ə, F, H, X hərfləri; İ, K hərfləri. "Musiqi Dünyası" jurnalı.
• Э. М. Эльдарова. Музыкально-поэтический словарь азербайджанских ашыгов. — В сб.: Искусство Азербайджана. XII. Б., 1968, с. 94—110.
• Məhərrəmli Q.. Kino, televiziya, radio terminləri. İzahlı lüğət."Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, Bakı, 2002, 352 səh., ISBN-89600-337-4
• Məhərrəmli Q.. Mediada işlənən alınma sözlər. İzahlı lüğət. Bakı, "Elm", 2008, 256 səh., ISBN 5-8066-1757-2.
• Nəcəfzadə A.. Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti. «Min bir mahnı» nəşr., 2004.
• Türk Dil Kurumu. Bilim ve Sanat Terimleri Ana Sözlüğü (online).
• Vəliyev Ədalət. Azərbaycan teatr ensiklopediyası. - 2012.
• Xaliqzadə Fəttah. "Kitabi-Dədə Qorqud"un musiqi sözlüyü. Azərbaycan Respublikası Elmlər Akademiyası. "Dədə Qorqud" məqalələr məcmuəsi.

Riyaziyyat, fizika, kimya, informatika terminləri sözlükləri

• Azərbaycan maarif komissarlığı. Kimya istilahları. - B.: Azərnəşr, 1927.- 34 s.
• Azərbaycan dilinin virtual qatları - müxtəsər kompyuter - İKT terminləri e-sözlüyü
• Sadıqova S.. Azərbaycan dilində izahlı fizika-riyaziyyat terminləri lüğəti. Bakı, "Elm", 1998, 116 səh., ISBN 5-8066-0995-2.
• Əliyev Həmid . Qaynaq istehsalına aid izahlı terminlər lüğəti, Bakı, 2004, 110 səh.
• Əliquliyev R., Şükürlü S., Kazımova S. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, "İnformasiya Texnologiyaları", 2009, 201 səh., ISBN:978-9952-434-12-5
• Quliyev Təhmasib. Neft terminlərinin izahlı lüğəti. - Bakı: Himayədar Humanitar Təşkilatı, 2005.
• Sadıqov O. M., Musayev Z. S. Elektronika (ingilis, rus və azərbaycan dillərində izahlı terminoloji lüğət: I cild (A-L) II cild (M-S). Bakı: "Elm", 2013.
• Salahov M. S., Əfəndiyev A. A., Məhərrəmov A. M., Salahova R. S. İzahlı fəzavi kimya terminləri: I kitab.- Bakı: Elm, 2006.- 164 s.
• Şərifov A. R., Rəsulov T. C., Nurəliyev M. V. Ensiklopedik texniki lüğət. Bakı, 2009.
• Türk Dil Kurumu. Bilim ve Mühendislik Terimleri Sözlüğü (online).

Biotibbi, aqrar terminləri sözlükləri

• Azərbaycan Maarif komissarlığı yanında istilah komisyonu. Gistoloji istilahları. - Bakı: Azərnəşr, 1926.- 30 s.
• Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutu Dil, Ədəbiyyat və Sənət İstilah Komitəsi. Balakişiyev K. Ə. Anatomiya istilahları latınca- türkcə- rusca. Bakı: Azərnəşr, 1931.
• Azərbaycan Maarif Komissarlığı yanında İstilah komissiyası. Nəbatat istilahları. - Bakı: Azərnəşr, 1926.- 35 s.
• Axundov M. A., Mehrəliyev Ə. Ə., Əliyev A. R., Muradova E.Ə. Bioloji terminlər lüğəti. Bakı: MBM, 2005.
• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Azərbaycanca- rusca- ingiliscə bitki fiziologiyası terminlərinin və anlayışlarının izahlı lüğəti. - Bakı: Elm, 2005.- 408 s.
• Barxalov Ş. Ə. Botanika terminləri lüğəti. Bakı: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası, 1963.
• Əhmədov C. (h. e. n.). Soyuq silahın kriminalistik ekspertizası üzrə xüsusi terminlərin izahlı sözlüyü, Bakı, 2008, 84 səh., ISBN 5-86106-014-2
• Torpaqşünaslıq və aqrokimya terminlərinin izahlı lüğəti, Bakı, "Elm", 2008, 252 səh., ISBN 5-8066-1765-3
• Sultanlı Hacı Qulamhüseyn. Rusca-Azərbaycanca arıçılıq terminləri lüğəti, 2010.
• Abdullayev M.. Beş dildə tibb terminləri lüğəti. «Nurlan» nəşr., 2004.
• Məhərrəmov M. C. İzahlı psixoloji lüğət. Bakı Universiteti nəşriyyatı, B.: 1960.- 85 s.
• Məmmədov N.. Rusca-Azərbaycanca fövqəladə hallarla bağlı işlənən terminlərin izahlı lüğəti, Bakı, 2003, ISBN 9952-24-027-9
• Cəfərov O., Hidayətov H., Yaqubov Q. Ş., Xudaverdiyeva A. Q.. Torpaqların səhralaşması üzrə izahlı lüğət. - Bakı, 2008.
• İbadlı O.. Nəbatat terminlərinin izahlı lüğəti (onlayn). - Bakı, 2011.

Coğrafiya, geologiya sözlükləri

• Ş.G. Həsənov, Q.Ş.Məmmədov, S.B.Məmmədov və b. Altıdilli izahlı ensiklopedik coğrafiya terminləri lüğəti: Azərbaycan-Rus-İngilis-Alman-Fransız-Türk dilləri. / Azərbaycan Respublikası "Təhsil" Mərkəzi.- Bakı: Təhsil, 2005.- 235 s.
• Məmmədov Q. Ş., Xəlilov M. Y. Ekoloqların məlumat kitabı. Ekoloji lüğət. Bakı: Elm, 2003.
• Fuad Məmmədov, Ülviyyə Səmədova, Qafar Hüseynov. Günəş energetikası terminləri lüğəti, 7 dildə. - Bakı, 2009.
• Əhməd qızı Nəsibə. Hidrometeoroloji lüğət. - Bakı, "Nafta Press" nəşriyyatı, 2005.

Mühasibat, ticarət, təsərrüfat sözlükləri

• Ağayev A. Q.. Maliyyə terminlərinin izahlı və tərcümə lüğəti. Bakı: Ziya, 2005.- 422 s.
• Məhərrəmov M. Sığorta işi haqqında qısa məlumat və terminlərin lüğəti. - B.: "Vektor" Nəşrlər Evi, 2003.- 261 s.
• Vaqif Rüstəmov, Faiq Camalov, Rəşad Dayıyev. Ümumdünya Ticarət Təşkilatı terminlərinin lüğəti. Bakı-2008.
• Türk Dil Kurumu. Ekonometri Terimleri Sözlüğü (online).

Hərbi sözlüklər

• Məhərrəmov Mustafa. Rusca-azərbaycanca qısa hərbi lüğət.-Bakı: Gənclik, 1975.- 127, [1] s.

İdman sözlükləri

• Ellada Tağıyeva, Fərhad Hüseynov. Rusca-Azərbaycanca basketbol terminləri lüğəti. «Mütərcim» nəşr., 2004.

Orfoqrafik sözlüklər

• Axundov A.. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti: online, endirmə. - Bakı: Lider, 2004.

Tərcümə sözlükləri

İkidilli sözlüklər

İngilis dili və Azərbaycan türkcəsi

• İngiliscə-azərbaycanca lüğət Bakı: Şərq-Qərb, 2004.
• İngiliscə-Azərbaycanca lüğət (Q. Rzayevin redaktəsi ilə). Bakı: Azərbaycan Tərcümə Mərkəzi, 1994, 20000-ə yaxın söz və ifadə
• Azərbaycanca-İngiliscə Lüğət. (O. İ. Türksevər. ) Bakı: Addi, 1998. s. 646. Cild I.
• Məktəblinin İngiliscə-Azərbaycanca lüğəti. Bakı: Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası, 2000.
• A. Hacıyeva. Ingiliscə-Azərbaycanca Zoometaforizmlər lüğəti, 2004.
• İngiliscə-azərbaycanca kardioloji lüğət.
• Əsgər Tağızadə, Firəngiz Hacıməmmədova, Nuriyyə Rzayeva, Mehriban Muradova, Yeganə Qurbanova, Ellada Hacıyeva. İngiliscə-Azərbaycanca avtomobil terminləri lüğəti. Bakı, 2012.
• Məmməd Nuriyev. Ingiliscə-azərbaycanca, azərbaycanca-ingiliscə layihələrin idarə edilməsi terminləri qısa lüğəti. Bakı: Xəzər Universiteti nəşriyyatı, 2012, 150 səh.
• İngiliscə-Azərbaycanca Avropa İnsan Hüquqları məhkəməsinin terminlərinin izahlı lüğəti.

Rus dili və Azərbaycan türkcəsi

• Xələcibeqov Əzizbəy. Türk-Rusi və Rusi-Türk Lüğəti. - Arşad, 1907.
• Əzizbəyov X. Azərbaycanca-rusca lüğət, 20000-ə yaxın söz. - Bakı: 1984.
• Orucov Ə. . - Rusca-Azərbaycanca lüğət, 90000-ə yaxın söz və 8000 ifadə. - Bakı: AMEA Dilçilik İnstitutu, 1990.
• Məhərrəmov M. Rusca-azərbaycanca qısa hərbi lüğət. -Bakı: Gənclik, 1975.- 127, [1] s.
• Azərbaycanca-rusca lüğət, 4 cilddə: I cild (A-Ə), II cild (E-K), III cild (Q-R), IV cild (S-Z). Bakı: Şərq-Qərb, 2005.
• Rusca-azərbaycanca lüğət, 3 cilddə: I cild (A-K), II cild (L-P), III cild (R-Ya). Bakı: "Şərq-Qərb", 2005.
• Azerdict Azərbaycanca onlayn lüğət saytı
• Obastan. Azərbaycan dilinin lüğətləri (online)

Rus dili və Ləzgi dili

• Onlayn rusca-ləzgicə sözlük

Alman dili və Azərbaycan türkcəsi

• Nəriman Seyidəliyev, Abdullayev S. Alman atalar sözləri və onların qarşılıqları. Bakı, 2001. — 180 səh.

Fransız dili və Azərbaycan türkcəsi

• Əmirbəyov İ., Yusifov X. , İsmayılov R., Mövlüyarova M. Fransızca-Azərbaycanca neft terminləri lüğəti. «Nurlan» nəşr., 2004.

Çoxdilli sözlüklər

• Voroşil Qukasyan. Udincə-Azərbaycanca-Rusca lüğət. - Bakı: "Elm" nəşriyyatı, 1974.

Çoxdilli terminoloji sözlüklər

• Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Azərbaycanca- rusca- ingiliscə bitki fiziologiyası terminlərinin və anlayışlarının izahlı lüğəti. - Bakı: Elm, 2005.- 408 s.
• Babayev B., Hüseynov P. Rusca-Azərbaycanca-İngiliscə astronomiya terminləri lüğəti. - 1989.
• Rus-İngilis-Azərbaycan-Qırğız-Türkmən-Özbək Avtomatik idarə etmə üzrə terminologiya lüğəti. - Bakı, 1977.
• Həsənov Ş. G., Məmmədov Q. Ş., Məmmədov S. B. və b. Altıdilli izahlı ensiklopedik coğrafiya terminləri lüğəti: Azərbaycan-Rus-İngilis-Alman-Fransız-Türk dilləri. / Azərbaycan Respublikası "Təhsil" Mərkəzi.- Bakı: Təhsil, 2005.- 235 s.
• Sadıqov O. M., Musayev Z. S. Elektronika (ingilis, rus və azərbaycan dillərində izahlı terminoloji lüğət: I cild (A-L) II cild (M-S). Bakı: "Elm", 2013.
• Salahov Z., Məmmədov E. , Həsənova A.Rusca-İngiliscə-Azərbaycanca baytarlıq terminləri lüğəti. Bakı, "Elm", 2001, 250 səh., ISBN 5-8066-1124-8

Xarici keçidlər

• azerdict.com - İngiliscə-Azərbaycanca, Azərbaycanca-İngiliscə, Rusca-Azərbaycanca, Azərbaycanca-Rusca Orfoqrafiya və İzahlı onlayn lüğət
• Obastan. Azərbaycan dilinin lüğətləri (İzahlı lüğət, Azərbaycanca-rusca lüğət, Azərbaycanca-rusca lüğət, Rusca-azərbaycanca lüğət) (online)
• Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında işlənən ərəb-fars sözlərinin lüğəti. İki cilddə. I cild, II cild

Ayrıca bax

• Etimoloji sözlük
• Divanü Lüğәtit Türk
• "Fərhəngi-türki" lüğəti
• Ensiklopediya