Avstriya
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| Republik Österreich
Avstriya Respublikası
|
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
| Himn: Land der Berge, Land am Strome (German) Land of Mountains, Land by the River |
||||||
 |
||||||
| Paytaxt | Viana |
|||||
| Ən böyük şəhər | capital | |||||
| Rəsmi dillər | Alman dili | |||||
| Etnikon | Avstriyalı | |||||
| Hökumət | Federal Parlament respublikası | |||||
| - | Prezident | Hayns Fişer | ||||
| - | Kansler | Werner Faymann | ||||
| Müstəqillik | ||||||
| - | Austrian State Treaty in force | 27 iyul 1955-ci il | ||||
| - | Declaration of Neutrality | 26 oktyabr 1955-ci il (before: Austrian Empire: 1804, First Austrian Republic: 1918) | ||||
| Ərazi | ||||||
| - | Cəmi | 83.872 km² (115-ci) | ||||
| - | Su (%) | 1.7 | ||||
| Əhali | ||||||
| - | 2007 təqribi sayı | 8,316,487 (93-cü) | ||||
| - | 2001 siyahıyaalmaya görə sayı | 8,032,926 | ||||
| - | Sıxlıq | 99/km² (99-cu) | ||||
| ÜDM (AQP) | 2006 estimate | |||||
| - | Cəmi | $279.5 miliard (34-cü) | ||||
| - | Adam başına | $36,000 (8-ci) | ||||
| ÜDM (nominal) | 2007 estimate | |||||
| - | Cəmi | $373.07 miliard (23-cü) | ||||
| - | Adam başına | $45,181 (12-ci) | ||||
| Cini (2000) | 29.1 | |||||
| İpİİ (2005) | ▲ 0.948 (high) (15-ci) | |||||
| Pul vahidi | Avro (€) ² (EUR) |
|||||
| Saat qurşağı | (KÜV+1) | |||||
| - | Yay vaxtı | CEST (KÜV+2) | ||||
| İnternet domeni | .at ³ | |||||
| Telefon kodu | +43 | |||||
| 1 | Slovenian, Croatian, Hungarian are officially recognised regional languages and Austrian Sign Language is a protected minority language throughout the country. | |||||
| 2 | Before 1999: Austrian Schilling. | |||||
| 3 | The .eu domain is also used, as it is shared with other European Union member states. | |||||
Avstriya (almanca: Österreich), rəsmi olaraq, Avstriya Respublikası (almanca: Republik Österreich) - Mərkəzi Avropada bir dövlət. Şimaldan Almaniya və Çexiya, şərqdən Slovakiya və Macarıstan, cənubdan Sloveniya və İtaliya, qərbdən İsveçrə və Lixtenşteyn ilə həmsərhəddir. Paytaxtı Vyana şəhəridir. Ölkə 9 federal əyalətdən (Aşağı Avstriya, Burqenland, Forarlberq, Karintiya, Ştiriya, Tirol, Yuxarı Avstriya, Vyana və Zaltsburq) ibarətdir.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Tarix
Çox köhnə tarixlərdən bəri insanların yaşadığı bu ölkə, 100 illərlə Romalılar tərəfindən işğal edilmişdir. Almaniya ilə birgə olan Avstriyaya 803 ilində Şarlman tərəfindən "Şərq Marklığı" ünvanı verildi. Beləcə German İmperyasının bir parçası olaraq qurulmuş oldu. Daha sonraları başa keçən Habsburg Qraflıqı ölkənin sərhədlərini genişlətmişlər. 15. əsrdə Avropanın və Xristianların ən güclü dövləti halına gələn Avstriya, Osmanlılara qarşı arxası kəsilməyən hücumlara liderlik etmişdir. 16. əsr başlarında Osmanlı Dövləti müxtəlif səfərlər ilə 1529-cu ildə Macarıstanı daha sonra 1540-ci ildə Avstriyanı məğlub etdi İmperator I. Ferdinand , Macarıstanın Osmanlı Dövlətinə buraxılması və sənədə 30.000 duka qızılı vergi vermək şərtləri ilə bir andlaşma imzaladı. Beləcə Avstriyanın hücumları sona çatdı. osmanlı-Müqəddəs İttifaq Döyüşləri nəticəsində Osmanlı Dövləti ndən ayrılan Macarıstan ilə birləşərək Avstriya-Macarıstan İmperiyasını qurdular. I. Dünya Döyüşü ndə parçalanan Avstriya-Macarıstan İmperiyasından Avstriya hərb sonunda Almaniya ilə birləşmək istəməsinə baxmayaraq, qalib dövlətlər buna icazə vermədilər. Müstəqil bir dövlət olaraq qurulan Avstriya Respublikaı, II. Dünya Döyüşü ndə Hitler tərəfindən 1938 də Almaniyaya qatıldı. Döyüş sonunda Almaniyanın məğlub olması ilə Avstriya; Amerika Birləşmiş Dövlətləri, Sovetlər Birliyi, İngiltərə və Fransa tərəfindən işğal edildi. 1955-ci ildə bu dövlətlərlə daha bir andlaşma edildi.
[redaktə / تحریر] Coğrafiya
Avstriya Qərbdə Konstans Gölündən şərqdə Neusiedl Gölünə qədər uzanır Ən şərq nöqtəsindən ən qərb nöqtəsinin uzaqlığı 570 kilometr, ən şimal nöqtəsindən ən cənub nöqtəsinin uzaqlığı təxminən 300 kilometrdir. Şərq Alplar üzərində qurulmuş olan ölkənin aşağı yuxarı dörddə üçü dağlıq ərazidir. Şimalda ölkəni qərbdən şərqə qət edən Tuna Çayının ölkədəki uzunluğu 350 kilometrdir. Bu qisimlər ən alçaq yerlərdir. Alplar Avstriyada ölkəni qərbdən şərqə doğru üç sıra halında örtmüşlər. Ölkənin ən yüksək dağı 3798 m ilə "Gross Glockner"dir. Göllər baxımından çox zəngin olmasına baxmayaraq bu göllər çox kiçikdir. Ən böyük gölü Neusiedl Gölüdür ki, sahə 320 km² dir. Bunun bir qisimi də Macarıstana aiddir.
[redaktə / تحریر] İqlim
Avstriyanın böyük hissəsi, yer və okean təsirləri göstərən, orta-Avropa keçiş iqliminin təsiri altındadır. Sıx yağmur və Qərb küləyi iqlimi təsir edən əhəmiyyətli faktorlardır. Alp bölgəsinin özünə aid bir iqlim xüsusiyyəti vardır. Bu bölgədə yazlar sərin, qışlar bol qar yağmurludur. Burada illik yağmur 3000 mm səviyyəsinə çatır. Ölkənin şimal və qərbini təsiri altına alan okean təsiri səbəbiylə bu bölgələrdə yağmurlar daha aşağı (illik 2000 mm) və il içində istilik fərqliləşmələri daha stabildir. Qışlar bu bölgələrdə nisbi olaraq yumşaq və yazlar da isti keçir. Salzburgda ortalama istilik Yanvar ayında -2 °C İyulda 18 °C'dir. Ölkənin şərqində yer iqlim suverendir. Bu bölgədə qışlar çox sərt və yağışlı keçər. Yağmurlar ümumiyyətlə qarlı şəklində olub, alçaq yerlərdə yağış halında olar. Hava istiliyi qışda ümumiyyətlə 0 °C'ın altında olur. Bu zamanda da daymi hava açıq və aydın olduğundan qış idmanlarına əlverişlidir. Ortalama istilik Yanvar ayında -4 °C, İyul ayında 18 °C'dir. Bu bölgədə illik yağmur nisbəti 600 mm ətrafındadır. Tuna Çayı qış aylarında donduğundan, nəqliyyatın axsamaması üçün buz qırma işləri davamlı edilər. Yüksəklərdə fırtınalar bəzən çox şiddətli olar. Quru iqlimi xüsusiyyətindən ötəri yaz ayları isti keçir. İstilik ortalaması 20 °C'ın üzərindədir. Bu mövsümdə az miqdarda da olsa yağmur yağır.
[redaktə / تحریر] Meşə örtüyü və heyvanat aləmi
Ölkənin cəmi sahəsinin yarıya yaxını meşəlikdir. Şimal Alpların ön bölgəsini daha çox palıd və qayın ağaclarının hakim olduğu meşələr əhatə edir. Waldviertel və Hausruck bölgələriylə mərkəzi Alpların şərq qisimi qayın, palıd, akçaağaç, ladin ağırlıqlıdır. Avstriyanın ən əhəmiyyətli ətraf problemi sənaye, turizmin gətirib çıxardığı sıx trafik və ətraf ölkələrin ətraf çirkliliyinin böyük iştirak etdiyi turşu yağışıdır. Meşəlik sahənin dörddə biri bu problemdən təsirlənməkdədir və kimi bölgələrdə ağac sayında sürətli bir azalma müşahidə edilməkdədir. Sıx əkinçilik, elektrik enerjisi əldə etmək üzrə edilən anbarlar və meşələrin azalmasıyla ortaya çıxan ozon qatının deşilməsi ölkənin digər əhəmiyyətli ətraf problemləridir. Avstriyanın heyvanlar dünyası Orta Avropanın müxtəlifliyini göstərər. Dağlıq bölgələrin tipik növləri dağ keçiləri və dağ siçanlarıdır. Meşələrdə ayrıca cüyür, və çöl donuzları da yaşayır .Ölkədə 1997-ci ildən bəri qoruma altında olan iki cins ayı növləri yaşamaqdadır. Ölkənin şərqində tarla siçanı və tarla sincabına rast gəlinər. Ölkənin cəmi sahəsinin % 24 təbii qoruma altındadır. Avstriyada üç təbii park, yüzlərlə də qoruma sahəsi və vətəqələr mövcütdur. Avstriya konstitusiyasına görə ölkə demokratik federal bir respublikadır. Burgenland, , Aşağı Avstriya, Yuxarı Avstriya, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg və Viyana olmaq üzrə doqquz əyalətdən meydana gəlməkdədir.
[redaktə / تحریر] Siyasət
Dövlət Başçısı, Federal Respublika başçısı sifəti daşıyar. Konstitusiya, altı illik bir dövrə üçün dövlət başçısının xalq tərəfindən seçilməsini şərt qaçmışdır. Federal Respublika başçısı xarici məsələlərdə dövləti təmsil edir. Razılaşma və qanunları imzalar Başçı eyni zamanda məclisi toplayır ləğv edər və tətilə göndərə bilər. Avstriyanın bu andakı baş naziri (Almanca: Bundeskanzler) Avstriya İctimai Demokratik Partiyası (SPÖ) üzvü Werner Faymanndir.
Hökumət başçısı isə Şansölye olaraq da bilinən Federal Baş nazirdir.
Parlament iki kameralıdır: Bundesrat (Əyalətlər Məclisi), əyalət parlamentləri tərəfindən seçilən 62 millət vəkilindən; Nationalrat (Milli Məclis)) isə doğrudan seçilən 183 üzvdən meydana gəlməkdədir. Nationalrat namizədlərinin ən az 19 yaşını doldurma şərti vardır. Bundesratda hansı əyalətin neçə parlamentarla təmsil ediləcəyi, əyalətin əhalisinə bağlı olaraq təyin olunar. Bu məclis yalnız məsləhətçi funksiyasına sahib olmasına qarşı, kimi qanunların çıxmasını gecikdirə bilər. Avstriyada səs vermə yaşı 16dır.
[redaktə / تحریر] Siyasi partiyalar və başçıları
- Avstriya İctimai Demokratik Partiyası (SPÖ) - Mag. Marcus Weihs
- Avstriya Xalq Partiyası (ÖVP) - Dr. Josef Pröll
- Avstriya Azadlıq Partiyası (FPÖ) - Heinz-Christian Strache
- Yaşıllar (GRÜNE) - Dr. Evə Glawischnig
- Avstriyanın Gələcəyinin İttifaqı (BZÖ) - Herbert Scheibner
- Avstriya Kommunist Partiyası (KPÖ) - Mirko Messner
- Liberal Forum (LIF) - Werner Becher
[redaktə / تحریر] Dil
Avstriya Konstitusiyasına görə Alman dili Avstriya Respublikasının dövlət dilidir. Alman dili Avstriya vətəndaşlarının 98 faizinin ana dilidir. Reallıqda isə Avstriyada Alman dilinin Avstriya milli standart variantı danışılır. Söz tərkibi və tələffüzünə, eləcə də qrammatik quruluşuna görə, Avstriya Almancası Almaniyada istifadə edilən almancadan fərqlənir. 1951-ci ildə Avstriya Federal təhsil Nazirliyinin təşəbbüsü ilə buraxılan Avstriya Lüğətində Avstriya almancasının əsas söz ehtiyatı öz əksini tapıb.
Avstriyada yaşayan autoxton milli azlıqların dilləri müəyyən regionlarda rəsmi statusa malikdirlər. Burqenland xorvatları, macar və sloven milli azlıqları yaşadıqları regionlarda məktəblərdə ana dilinin tədris olunması və dövlət idarələrində istifadə edilməsi hüququna malikdirlər. Bu hüquq Avstriyanın digər autoxton milli azlıqlarına da (çexlər, romalar (qaraçı) və slovaklar) aiddir.
 Avropa İttifaqı dövlətləri və namizəd dövlətlər |
||
|---|---|---|
| İttifaq üzvləri | Almaniya · Avstriya · Belçika · Bolqarıstan · Böyük Britaniya · Cənubi Kipr · Çex Respublikası · Danimarka · Estoniya · Finlandiya · Fransa · İrlandiya · İspaniya · İsveç · İtaliya · Latviya · Litva · Lüksemburq · Macarıstan · Malta · Niderland · Polşa · Portuqaliya · Rumıniya · Slovakiya · Sloveniya · Yunanıstan |  |
| Digər namizəd ölkələr | Türkiyə · Xorvatiya · Makedoniya | |
