Avstriya

Avstriya Respublikası
Republik Österreich

Bayrağı Gerbi
Himn: "Land der Berge, Land am Strome"
Paytaxt	Vyana
Rəsmi dil	alman dili və s.
İdarəetmə forması	Parlament respublikası
Prezident	Haynz Fişer
Kansler	Verner Fayman
'
Aİ-yə qəbul	1 Yanvar 1995
Ərazi • Ümumi • Su sahəsi (%-lə)	83 871 km² (112-cü yer) 1,7
Əhali • Təxmini sayı (2010) • Əhali sıxlığı	8 375 290 nəfər (92-ci) 100 nəfər/km²
Pul vahidi	Avro (EUR)
İnternet domeni	.at, .eu
Telefon kodu	+43

Avstriya (almanca: Österreich), rəsmi adı Avstriya Respublikası (almanca: Republik Österreich) – Mərkəzi Avropada bir dövlət. Dövlətin adı qədim alman dilindən tərcümədə Ostarrichi — " şərqi ölkə " deməkdir.

Şimaldan Çexiya (362 km sərhəd uzunluğu), şərqdən Slovakiya(91 km) və Macarıstan (366 km), cənubdan Sloveniya (330 km) və İtaliya (430 km), qərbdən İsveçrə (164 km), Lixtenşteyn (35 km) və Almaniya (784 km) ilə həmsərhəddir.

Paytaxtı Vyana şəhəridir. Ölkə 9 federal əyalətdən (Aşağı Avstriya, Burqenland, Forarlberq, Karintiya, Ştiriya, Tirol, Yuxarı Avstriya, Vyana və Zaltsburq) ibarətdir.

Dövlət bayrağındakı qırmızı rəng Avstriya Respublikasının azadlığı və müstəqilliyi üçün tökülən qan, ağ rəng isə qərbdən şərqə axan Dunay çayının rəngidir.Avstriya bayrağı dünyanən ən qədim dövlət simvollarından biridir.

Tarixi

Çox köhnə tarixlərdən bəri insanların yaşadığı bu ölkə, əsrlərlə Romalıların işğalında olmuşdur. Almaniya ilə birgə olan Avstriyaya 803 ildə Şarlman tərəfindən "Şərq Marklığı" adı verildi. Bununla da o German İmperyasının bir hissəsi kimi quruldu.

Daha sonra hakimiyyətə keçən Habsburg Qraflıqı ölkənin ərazisini genişləndirdi. XV əsrdə Avropanın və xristianların ən güclü dövləti olann Avstriya, Osmanlılara qarşı arxası kəsilməyən hücumlara liderlik etmişdir. XVİ əsrdən başlayaraq Osmanlı dövləti müxtəlif səfərlər ilə 1529-cu ildə Macarıstanı, daha sonra isə 1540-ci ildə Avstriyanı məğlub etdi İmperator I. Ferdinand , Macarıstanın Osmanlı dövlətinə verilməsi və 30 min duka qızılı vergi vermək şərtləri ilə bir andlaşma imzaladı. Bununla da Avstriyanın hücumları sona çatdı.

Osmanlı-Müqəddəs İttifaq döyüşləri nəticəsində Osmanlı dövləti ndən ayrılan Macarıstan ilə birləşən Avstriya Avstriya-Macarıstan İmperiyasını qurdu.Avstriya I Dünya Müharibəsində parçalanan Avstriya-Macarıstan İmperiyasından ayrılaraq müstəqil dövlət qurdu.Muharibədən sonra Almaniya ilə birləşmək istəməsinə baxmayaraq, qalib dövlətlər buna razılıq vermədilər.

Avstriya Respublikaısı II Dünya Muharibəsi ərəfəsində Hitler tərəfindən 1938-ci ildə də Almaniyaya birləşdirildi. Muharibədən sonra Almaniyanın məğlub olması ilə Avstriya Amerika Birləşmiş Ştatları, SSRİ, Böyük Britaniya və Fransa tərəfindən işğal edildi. 1955-ci ildə bu dövlətlərlə bağlanan sülh müqaviləsi nəticəsində dövlət birləşdirildi və müttəfiq dövlətlərin qoşunları oradan çıxarıldı.

Coğrafiya

Avstriya Qərbdə Konstans Gölündən şərqdə Neusiedl Gölünə qədər uzanır Ən şərq nöqtəsindən ən qərb nöqtəsinin uzaqlığı 570 kilometr, ən şimal nöqtəsindən ən cənub nöqtəsinin uzaqlığı təxminən 300 kilometrdir. Şərq Alplar üzərində qurulmuş olan ölkənin aşağı yuxarı dörddə üçü dağlıq ərazidir. Şimalda ölkəni qərbdən şərqə qət edən Tuna Çayının ölkədəki uzunluğu 350 kilometrdir. Bu qisimlər ən alçaq yerlərdir. Alplar Avstriyada ölkəni qərbdən şərqə doğru üç sıra halında örtmüşlər. Ölkənin ən yüksək dağı 3798 m ilə "Gross Glockner"dir. Göllər baxımından çox zəngin olmasına baxmayaraq bu göllər çox kiçikdir. Ən böyük gölü Neusiedl Gölüdür ki, sahə 320 km² dir. Bunun bir qisimi də Macarıstana aiddir.

İqlim

Avstriyanın böyük hissəsi, yer və okean təsirləri göstərən, orta-Avropa keçiş iqliminin təsiri altındadır. Sıx yağmur və Qərb küləyi iqlimi təsir edən əhəmiyyətli faktorlardır. Alp bölgəsinin özünə aid bir iqlim xüsusiyyəti vardır. Bu bölgədə yazlar sərin, qışlar bol qar yağmurludur. Burada illik yağmur 3000 mm səviyyəsinə çatır. Ölkənin şimal və qərbini təsiri altına alan okean təsiri səbəbiylə bu bölgələrdə yağmurlar daha aşağı (illik 2000 mm) və il içində istilik fərqliləşmələri daha stabildir. Qışlar bu bölgələrdə nisbi olaraq yumşaq və yazlar da isti keçir. Salzburgda ortalama istilik Yanvar ayında -2 °C İyulda 18 °C'dir. Ölkənin şərqində yer iqlim suverendir. Bu bölgədə qışlar çox sərt və yağışlı keçər. Yağmurlar ümumiyyətlə qarlı şəklində olub, alçaq yerlərdə yağış halında olar. Hava istiliyi qışda ümumiyyətlə 0 °C'ın altında olur. Bu zamanda da daymi hava açıq və aydın olduğundan qış idmanlarına əlverişlidir. Ortalama istilik Yanvar ayında -4 °C, İyul ayında 18 °C'dir. Bu bölgədə illik yağmur nisbəti 600 mm ətrafındadır. Tuna Çayı qış aylarında donduğundan, nəqliyyatın axsamaması üçün buz qırma işləri davamlı edilər. Yüksəklərdə fırtınalar bəzən çox şiddətli olar. Quru iqlimi xüsusiyyətindən ötəri yaz ayları isti keçir. İstilik ortalaması 20 °C'ın üzərindədir. Bu mövsümdə az miqdarda da olsa yağmur yağır.

Meşə örtüyü və heyvanat aləmi

Ölkənin cəmi sahəsinin yarıya yaxını meşəlikdir. Şimal Alpların ön bölgəsini daha çox palıd və qayın ağaclarının hakim olduğu meşələr əhatə edir. Waldviertel və Hausruck bölgələriylə mərkəzi Alpların şərq qisimi qayın, palıd, akçaağaç, ladin ağırlıqlıdır. Avstriyanın ən əhəmiyyətli ətraf problemi sənaye, turizmin gətirib çıxardığı sıx trafik və ətraf ölkələrin ətraf çirkliliyinin böyük iştirak etdiyi turşu yağışıdır. Meşəlik sahənin dörddə biri bu problemdən təsirlənməkdədir və kimi bölgələrdə ağac sayında sürətli bir azalma müşahidə edilməkdədir. Sıx əkinçilik, elektrik enerjisi əldə etmək üzrə edilən anbarlar və meşələrin azalmasıyla ortaya çıxan ozon qatının deşilməsi ölkənin digər əhəmiyyətli ətraf problemləridir. Avstriyanın heyvanlar dünyası Orta Avropanın müxtəlifliyini göstərər. Dağlıq bölgələrin tipik növləri dağ keçiləri və dağ siçanlarıdır. Meşələrdə ayrıca cüyür, və çöl donuzları da yaşayır .Ölkədə 1997-ci ildən bəri qoruma altında olan iki cins ayı növləri yaşamaqdadır. Ölkənin şərqində tarla siçanı və tarla sincabına rast gəlinər. Ölkənin cəmi sahəsinin % 24 təbii qoruma altındadır. Avstriyada üç təbii park, yüzlərlə də qoruma sahəsi və vətəqələr mövcütdur. Avstriya konstitusiyasına görə ölkə demokratik federal bir respublikadır. Burgenland, , Aşağı Avstriya, Yuxarı Avstriya, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg və Viyana olmaq üzrə doqquz əyalətdən meydana gəlməkdədir.

Şəhərlər

Əsas məqalə: Avstriya şəhərlərinin siyahısı

Təhsil

Əsas məqalə: Avstriyada ali təhsil

Ali təhsil

Avstriyada fəaliyyət göstərən 23 cəmiyyət və 11 özəl ali məktəblərdə təhsil almaq üçün bütün şərait yaradılıb. Bu ali təhsil ocaqları çox geniş spektrda təhsil almaq imkanı verir. Qeyd edək ki, 2001-ci ildə Avstriyada ali məktəblərdə ləğv olunan pulsuz təhsil 2009-cu ildən Avropa ittifaqı və bir sıra digər ölkələrin vətəndaşları üçün (Azərbaycan da daxil olmaqla) yenidən bərpa olundu.

Avstriyanın paytaxtı Vyanada 13 universitet fəaliyyət göstərir.

Siyasət

Dövlət Başçısı, Federal Respublika başçısı sifəti daşıyar. Konstitusiya, altı illik bir dövrə üçün dövlət başçısının xalq tərəfindən seçilməsini şərt qaçmışdır. Federal Respublika başçısı xarici məsələlərdə dövləti təmsil edir. Razılaşma və qanunları imzalar Başçı eyni zamanda məclisi toplayır ləğv edər və tətilə göndərə bilər. Avstriyanın bu andakı baş naziri (Almanca: Bundeskanzler) Avstriya İctimai Demokratik Partiyası (SPÖ) üzvü Werner Faymanndir.

Hökumət başçısı isə Şansölye olaraq da bilinən Federal Baş nazirdir.

Viyanada da parlament binası

Parlament iki kameralıdır: Bundesrat (Əyalətlər Məclisi), əyalət parlamentləri tərəfindən seçilən 62 millət vəkilindən; Nationalrat (Milli Məclis)) isə doğrudan seçilən 183 üzvdən meydana gəlməkdədir. Nationalrat namizədlərinin ən az 19 yaşını doldurma şərti vardır. Bundesratda hansı əyalətin neçə parlamentarla təmsil ediləcəyi, əyalətin əhalisinə bağlı olaraq təyin olunar. Bu məclis yalnız məsləhətçi funksiyasına sahib olmasına qarşı, kimi qanunların çıxmasını gecikdirə bilər. Avstriyada səs vermə yaşı 16-dan başlayır.

Əhalisi

8,17 milyon olan əhalinin təxminən %93'i Avstriyalıdır.Türklər,Almanlar, Slavlar, Xorvatlar və Macarlar (xüsusilə Burgenlandda), Slovenlər (xüsusilə Karintiyada), Çexlər (xüsusilə Vyanada) və daha kiçik sayda da İtalyanlar, Serblər və Rumınlar ölkənin digər azğınlık gruplarıdır. Əhalininn %18,6'ını 1-14 yaş grubu, %61,6'sını 15-59 yaş grubu, %19,8'ini də 60 yaşından yuxarısı təşkil etməktədir. Əhalinin %68'i şəhərlərdə yaşayır. Ölkenin əhalisinin sıxliğıu 1kv km-ə başına 99 nəfərdir. Alp dağlarının geniş bölgələrində əhali şox azsayda yerləşmişdir. İlliy əhali artımı 2004 iiınə görə yüzdə 0,14 səviyəsindədir. Orta ömür uzunluğu kişilərdə 76,4, qadınlarda 82,1 ildir.

Avstriyada ali təhsil

Əsas məqalə: Avstriyada ali təhsil

Avropanın mərkəzində yüksək səviyyəli ali təhsil sistemidir. Dövlət universitetlərində maksimum təhsil haqqı semestrdə 363 avrodur. Avropa məkanında ali və ikinci ali təhsil almağın ən əlverişli şəhərlərinin Avstriyada olduğu hesab edilir.

Əsas üstünlükləri

• birbaşa orta təhsildən sonra qəbul olunmaq olur;
• qəbul üçün yaş məhdudiyyəti yoxdur;
• qəbul üçün alman dilini bilmək tələb edilmir;
• qəbul imtahanları yoxdur ( istisna : tibb, psixologiya, yaradıcı ixtisaslar)
• qəbul yerləri məhdud deyil və müsabiqə yoxdur
• qəbul zamanı attestat və diplom qiymətləri nəzərə alınmır;
• maksimal təhsil haqqı semestrdə 363 avro;
• universiteti bitirdikdən sonra ölkədə qalıb işləmək hüququ verilir.

Siyasi partiyalar və başçıları

• Avstriya İctimai Demokratik Partiyası (SPÖ) – Verner Faymann
• Avstriya Xalq Partiyası (ÖVP) – Mixael Spindelegger
• Avstriya Azadlıq Partiyası (FPÖ) – Heinz-Kristian Straşe
• Yaşıllar (GRÜNE) – Dr. Evə Qlavişniq

Dil

Avstriya Konstitusiyasına görə alman dili Avstriya Respublikasının dövlət dilidir. Alman dili Avstriya vətəndaşlarının 98 faizinin ana dilidir. Reallıqda isə Avstriyada alman dilinin Avstriya milli standart variantı danışılır. Söz tərkibi və tələffüzünə, eləcə də qrammatik quruluşuna görə, Avstriya almancası Almaniyada istifadə edilən almancadan fərqlənir. 1951-ci ildə Avstriya Federal təhsil Nazirliyinin təşəbbüsü ilə buraxılan Avstriya Lüğətində Avstriya almancasının əsas söz ehtiyatı öz əksini tapıb.

Avstriyada yaşayan autoxton milli azlıqların dilləri müəyyən regionlarda rəsmi statusa malikdirlər. Burqenland xorvatları, macar və sloven milli azlıqları yaşadıqları regionlarda məktəblərdə ana dilinin tədris olunması və dövlət idarələrində istifadə edilməsi hüququna malikdirlər. Bu hüquq Avstriyanın digər autoxton milli azlıqlarına da (çexlər, romalar (qaraçı) və slovaklar) aiddir.