Altay Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Республика Алтай
Altay Respublikası
bayrağı gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn:
– xəritədə yeri
Paytaxt Qorno-Altaysk
Rəsmi dil rus dili, altay dili
'
Altai republic map.png

Altay Respublikası (rus. Республика Алтай) — Rusiya federasiyasının tərkibində olan muxtar türk dövlətlərindən biridir. Türklərin qədim məskunlaşma ərazilərindən olan bu torpaqlar XIX əsrdə Çar Rusiyası tərəfindən istila edildikdən sonra daima Rusiyanın tərkibində olmuşdur. Rus höküməti isə vahid Altay ərazisini inzibati cəhətdən parçalayaraq Altay respublikası və Altay vilayətini yaratmışdır.

Coğrafiya[redaktə]

Altay respublikasının yerləşdiyi ərazi Asiyanın tam ortasında – Sibir tayqası, Qazaxıstan çölləri və Monqol yarımsəhrasının birləşdiyi ərazini əhatə edir. Respublika ərazisinin 25 faizini meşə sahələri tutur. Respublikanın ərazisi 92,600 km² - dir. Altay respublikası Monqolustan, Çin, Qazaxıstan, həmçinin Tuva respublikası, Kamerovo oblastıAltay vilayəti ilə həmsərhəddir. Respublika ərazsinin ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 4,506 m hündürlüyü olan Beluxa dağıdır. Ölkənin ərazisi 92,600 km² - dir.

Respublikanın böyük bir hissəsini dağlıq ərazilər təşkil edir. Bu səbəbdən də normal səviyyəli yollar ölkə ərazisində olduqca azdır. Respublikanın ərazisində müxtəlif zamanlarda tədricən kiçik türk etnik qrupları məskunlaşmışlar və hazırda respublika əhalisinin böyük əksəriyyətini türklər təşkil edir. Ruslar dəfələrlə Altayı tabe etməyə çalışsalar da yerli türk etnoslarının böyük müqavimətinə rast gəlmiş, yalnız 1860 – cı ildə Altay ərazsi tamamilə tabe edilmişdir. Ərazi ruslar tərəfindən işğal edildikdən sonra yaşama yararlı düzən və bərəkətli torpaq ərazilərində ruslar məskunlaşdırılmış, yerli əhalinin böyük bir qismi isə dağlara köç etməyə məcbur olmuşdur. Öz doğma torpaqlarını tərk etməyən türklər isə zamanla ruslaşdırılmışdır.

Su resursları[redaktə]

Şavlo gölü

Respublika ərazisində 20 mindən artıq kiçik çay və çay qolu vardır ki, bunların da çoxu ObYenisey çaylarının qollarıdır. Respublikanın ən böyük çayları Xatun və Biya çaylarıdır. Hər iki çay dağ və yeraltı sulardan qidalanır. Hər iki çay Sibirin ən böyük çaylarından biri olan Ob çayına tökülür. Xatun çayı həm də yerli əhali, eləcə də burda məskunlaşan kiçik etnoslar üçün dini əhəmiyyət daşıyır. Altay folkloruna görə Beluxa dağında mistik Şambala ölkəsinə açılan qapı yerləşir.

Qara Biya çayının mənbəsi olan Telet gölü həm də regionun ən böyük gölüdür. Zümrüd rəngli Xatun çayı isə öz mənbəsini Beluxa dağında yerləşən Gəblər buzlaqlarından götürür.

Ölkə ərazisində yerləşən ən böyük göl, 80 km (50 mil) uzunluğu və və 5 km (3 mil) dərinliyi olan Telet gölüdür. Gölün sahəsi 230.8 kv. km-dir. Ümumiyyətlə Altayın dağ gölləri böyük şirin su ehtiyyatına malik olmaqla nəinki Altay bölgəsi, eləcə də bütün Rusiya üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təkcə Telet gölü təxminən 40 kub km şirin su ehtiyyatına malikdir.

Potensial yeraltı su ehtiyyatı isə 22 mln kub m kimi dəyərləndirilir və bu rəqəmin gələcəkdə 44000 kub m də artacağı gözlənilir.

Altay respublikasının ən nəzərə çarpan coğrafi özəlliyi dağlıq ərazidə yerləşməsidir. Respublika, Altay dağ silsiləsinin Rusiya Federasiyası ərazisinə düşən hissəsində yerləşir. Altay dağ silsiləsi respublika ərazisindən keçərək Qazaxıstan, Monqolustan və ÇXR ərazisinə qədər gedib çıxır. Regionda dağlıq ərazilər üçün xas olan yüksək seysmik aktivlik var və bu ərazi landşaftının müntəzəm dəyişməsinə gətirib çıxarır.

Su resursları respublikanın ən mühüm təbii resurslarındandır. Müalicəvi əhəmiyyətə malik mineral və isti sular yerli və xarici turistlərin ən çox ziyarət etdiyi yerlərdəndir. Həmçinin Altay buzlaqları böyük şirin su ehtiyyatına malikdir. Rspublika ərazisindəki ən böyük buzlaqlar Bolşoy Taldurinski (35 km²), Mensu (21 km²),Sofiyski (17 km²) və Bloşoy Maaşey (16 km²) buzlaqlarıdır.

Respublika ərazisindəki mineral resurslara həmçinin, qızıl, gümüş, dəmir, litium yataqları da daxildir. Respublikaının ən böyük şəhəri olan və Altay vilayətinin qonşuluğunda yerləşən Barnaul şəhəri Altay bölgəsinin ən böyük sənaye mərkəzi olmaqla müxtəlif faydalı qazıntıların istehsalı sahələri üzrə ixtisaslaşmışdır.

İqlim[redaktə]

Respublikanın ərazisi kontnental iqlim zonasında yerləşməklə qısa və isti yay (İyun – Avqust) və soyuq, uzun və güclü şaxtalarla müşahidə olunan qışa (Noyabr – Mart) malikdir. Respublikanın şimal-şərq hissəsinin iqlimi (Ulağanski və Koş-Ağaçski vilayətləri) cənub hissəinin iqliminə nisbətən daha sərtdir.

Əhali[redaktə]

2002 – ci il siyahıyaalmasının nəticələrinə görə respublika əhalisi 202, 947 nəfərdir ki, bunun da 53,538 (26.4%) şəhərlərdə məskunlaşmışdır. Əhalinin 47.6% - ni kişilər, 52.4% -ni isə qadınlar təşkil edir. Orta yaş həddi 30, 5 ildir.[1]

2002 – ci il Census statistikasının nəticələrinə görə Altay respublikasında əhalinin 57.4% - ni türk mənşəli etnoslar təşkil edir. Bu etnoslar arasında Altay türkləri 30.6% əhali sayıyla birinci yerdədir. Digər etnik qruplardan qazaxlar 6.0%, telengitlər 2,3 %, tuvalılar 0.8%, ukraynalılar 1,4% təşkil edir.

İnzibati idarəetmə[redaktə]

Altay Respublikasının adminstrativ, teretorial və bələdiyyə əraziləri Altay respublikasının 12-15 –ci qanunlarına əsasən 1999 – cu il 2 iyun tarixindən etibarən Qurultay adlanan Dövlət Assambleyası tərəfindən idarə edilir. İnzibati vahidləri rayon, kənd soveti, dyuçina, qəsəbə və şəhərdir. İnzibati quruluşda hər hansı dəyişiklik Qurultayın qərarına əsasən edilir və daha sonra təsdiqlənmək üçün Rusiya Federal İnzibati İbadrəetmə Mərkəzinə göndərilir.

Şəhərlər[redaktə]

  • Dağlıq - Altay – 53.538 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən)[2]

Rayonlar[redaktə]

8 rayonu var.

Tarixi[redaktə]

Beluxa dağı

Altay türkləri və ya altaylılar ən qədim türk etnoslarından olmaqla tarixi baxımdan türk xalqlarının bir hissəsini təşkil etmişlər. Altaylıların yerli yoxsa gəlmə olması haqqında elmdə iki versiya vardır və bu versiyalar ümumilikdə türk tarixi ilə bağlıdır. Altay versiyası adlanan və daha çox sovet tarixşünaslığının yetişdirmələri tərəfindən dəstəklənən I versiyaya görə türklərin ana vətəni Altaydır. Ön Asiya versiyası adlanan və daha gənc olan II versiyaya görə isə türklərin ana vətəni Ön Asiya - Mesopotomiya və Urmiya gölü arasındakı ərazidir və türklər Altaya təxminən e.ə VI – V minilliklərdə gəlmiş, bir hissəsi burda məskunlaşmış, digər hissəsi isə (bəzi müəlliflərə görə şumerlər, bəzilərinə görə skif saklar) geri dönmüşdür. Yerli türk əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıqdır. Günümüzdə Altay türkləri Altayqızı, Teleut, Kuman, Çalxan, Şor və bir neçə başqa kiçik tayfalardan təşkil olunmuş azsaylı xalqdır. Altay mədəniyyəti günümüzdə dünya xalqları arasında daha çox Altay musiqisi ilə təmsil olunur. Özündə şaman ənənələrini yaşadan Altay musiqisi qədim tarixdə malik olmaqla spritual xarakter daşıyır. Altay Musiqsinin ən məşhur ifaçısı Rusiya, Mərkəzi Asiya, Vyetnam, almaniya, Latviya, Avstriya, İsveçrə və Litvada yaxşı tanınan Nohon Şumarovdur.

1922 – ci il 1 iyun tarixində Altay türklərinə milli muxtariyyət verilmiş və bu zaman Altay vilayətinin tərkibində Oyrat Muxtar vilayəti yaradılmışdır. 1948 – ci il 7 yanvar tarixində vilayətin adı dəyişdirilərək Dağlıq Altay Muxtar Vilayəti adlandırılmış, 1991 – ci il tarixindən etibarən isə ərazidə Dağlıq Altay Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (ASSR) yaradılmışdır. 1992 – ci ildə respublikanın adı dəyişdirilərək Altay Respublikası adlandırılmışdır.

Təhsil[redaktə]

Altay respublikası təhsil səviyyəsinə görə digər Rusiya vilayətlərindən və muxtar respublikalarından geridə qalır. Ölkə ərazisində 205 orta məktəb, 20 kollec və bir ali məktəb – Dağlıq Altay Dövlət Universiteti vardır.

İqtisadiyyatı[redaktə]

Altay respublikası daha çox kənd təsərrüfatı ölkəsi kimi tanınıb. Bununla belə ölkə ərazisində mühüm qida, kimya, ağır sənayə obyektləri də vardır. Ölkə ərazisində turizm o qədər də inkişaf etmədiyindən ölkənin ümumi iqtsadiyyatında turizm gəlirlərinin payı olduqca azdır. Bununla belə son dövrlərdə Altay xalqlarının özünəməxsus mədəniyyətinə artan maraq ölkıdə turizmin inkişafına təkan vermişdir.

Din[redaktə]

Yerli Altay əhalisinin ənənəvi dini şamanizmdir. Ölkə ərazisindəki etnik ruslar ortodoks xristian (pravoslav), qazaxlar sünni müsəlman, tibetlilər isə buddistdirlər. Ölkə ərazisində həmçinin xeyli miqdarda Yehova Şahidləri təriqətnin davamçıları vardır ki, bunların da əksəriyyətini yerli əhali təşkil edir.

İstinadlar[redaktə]

  1. Население по национальности по субъектам Российской Федерации (XLS). Проверено 4 мая 2009.
  2. RussiaOutdoors - Путешествия по России.

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Altay Respublikası ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax[redaktə]