Türkmənistan

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Keçid et: naviqasiya, axtar
Türkmenistan Jumhuriyäti
Türkmənistan Respublikası
Türkmənistan bayrağı Türkmənistan gerbi
Türkmənistan bayrağı
Milli Şüarı: Müstəqil, Bitərəf Türkmənistan
LocationTurkmenistan.svg
Rəsmi dil Türkmən dili
Paytaxt Aşqabad
Prezident Qurbanqulu Berdıməhəmmədov
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su		 51-cı yer
491,210 km²
4.9%
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı		 112-ci yer
4,952,081 (2005)
9.4/km²
Pul Türkmən manatı
Saat qurşağı UTC +2
Internet TLD .tm
Telefon kodu 993

Türkmənistan (türkməncə: Türkmenistan) Asiya qitəsində dövlət . Sahəsi 491,21 min km² - dir .[1]

Mündəricat

[redaktə / تحریر] Tarixi

[redaktə / تحریر] Coğrafi mövqeyi və təbiəti

Ölkənin geosiyasi mövqeyi Avropa ölkələri ilə Çin və Hindistana gedən quru yollarının üzərində yerləşməsi baxımından əlverişlidir.

Relyefinə görə ovalıq və dağlıq hissələrdən ibarətdir. Kopetdağ silsiləsi seysmik cəhətdən fəaldır. Ölkə ərazisinin 80%-dən çoxu Turan ovalığında okean səviyyəsindən 100-200 metr hündürlükdədir. Zəngin təbii qaz və neft ehtiyatına görə ölkə dünyanın ən qabaqcıl dövlətlərindən biridir. Ölkə ərazisində 144 neft və qaz yatağı aşkar edilmişdir. Onlardan yalnız 40 yataq istismar olunur (Xəzərətrafı, Buxara-Xivə, Mraı, Lebap və s.). Yeraltı sərvətlərdən kükürd, kalium və daşduz, bentonit gili, mirabilit, alunit vardır.

Ölkənin iqlimi quru subtropik iqlimdir. Burada ilin 290 günü buludsuz keçir. Respublika ərazisində illik və sutkalıq temperature amplitudu çoz böyükdür. Yağıntıların orta illik miqdarı 50-200 mm arasındadır. Mümkün buxarlanma 1500 mm-dən artıqdır. Əkinçilik əsasən suvarma, dağlarda isə qismən dəmyə şəraitində mümkündür. Ölkənin şərq rayonları Amudərya, Murqab və Təcən çaylarının suları ilə təchiz olunur.

Türkmənistanda ən böyük göl Sarıqamışdır. Bu göldən yüksək keyfiyyətli xörək duzu yığılır. Suvarma tarixən Türkmənistan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Amudəryadan çəkilən Qaraqum kanalı minlərlə hektar torpağın canlanmasında mühüm rol oynayır. Türkmənistan ərazisi yeraltı sularla zəngindir. Yeraltı suların səthə yaxın ərazilərində vahələr mövcuddur. Münbit torpağı, tuğay meşələri, zəngin bitki örtüyü vahələrə özünəməxsus gözəllik verir. Ölkə ərazisinin 375 min km2 –i səhra və yarımsəhralardır. Boz qumsallıqda hamar səthli takırlar çox yeknəsək təsir bağışlayır. Türkmənistan ərazisində bitən saksaul kolu əhalinin istifadə etdiyi ən mühüm bitkidir.

[redaktə / تحریر] Əhalisi

Türkmənistan etnosunun mənşəyi qədim sak-massaget və sarmat-alan qəbilələri ilə bağlı olub. Etnosun formalaşmasında oğuzlar yaxından iştirak etmişlər. 10 - 21 yanvar 1995 – ci il tarixlərində Türkmənistanda əhalinin siyahıya alınmasının yekunlarına əsasən ölkə əhalisinin 77%-ni türkmənlər , 9,2%-ni (298 min) ruslar , 6,7 %-ni özbəklər , 2%-ni qazaxlar, 5,1%-ni isə digər xalqlar (azərbaycanlılar, ukraynalılar və s.) təşkil edir .[2][3][4][5][6][7] Türkmənlər həmçinin Özbəkistanda, Tacikistanda, İranda, İraqda, Əfqanıstanda və Rusiya Federasiyasında da yaşayırlar. Ölkənin türkmən əhalisi yüksək təbii artıma malikdir. Buna baxmayaraq orta sıxlıq çox aşağıdır (1 km2-də 9.2 nəfər ). Ərazinin 80%-də əhali yaşamır.

Cədvəldə 1959 - 1995 ci illər arasında aparılmış siyahıya almaların yekunları (faizlə) əks olunmuşdur.[8]

Milliyyət 1979 (s.a) 1989 (s.a) 1995 (s.a)
Cəmi əhali (min nəfər) 2,764.7 3,522.7 4,437.6
Türkmənlər 68.4 72.0 76.7
Özbəklər 8.5 9.0 9.2
Ruslar 12.6 9.5 6.7
Qazaxlar 2.9 2.5 2.0
Tatarlar 1.5 1.1 0.8
Ukraynalılar 1.3 0.3 0.5
Ermənilər 1.0 0.9 0.8
Azərbaycanlılar 0.9 0.9 0.8
Bəluclar 0.7 0.7 0.8
Digərləri 2.3 2.0 1.7


Türkmənistanda kənd əhalisi üstünlük təşkil edir (55%). Əhali əsasən, Qaraqum kanalı zonasında, Murqab və Təcən çaylarının deltasında, Kopetdağın ətəyində cəmləşmişdir. Aşqabad şəhəri Türkmənistan Respublikasının paytaxtı, mühüm elm, sənaye və mədəniyyət mərkəzidir. Başqa əsas şəhərləri Cərco, Taşauz, Marı, Nebitdağ, Türkmənbaşıdır.

Türkmənistan BMT, İKT (İslam Konfransı Təşkilatı), MDB, İqtisadi Əməkdaşlıq Şurası və s. təşkilatların üzvüdür

[redaktə / تحریر] Müasir sosial-iqtisadi vəziyyət

Türkmənistan Respublikasında ölkəni xammal istehsalçısından hazır məhsul istehsalçısına çevirmək məqsədi daşıyan dövlət proqramı həyata keçirilir. Proqram reallaşması üçün emaledici sənaye sahələrinə diqqət artırılır, əhalinin ərzağa olan tələbatını daxili imkanlar hesabına ödəmək üçün layihələr hazırlanır.

[redaktə / تحریر] Sənaye

Türkmənistanın təsərrüfatının əsas gəlirli sahəsi neft və qaz kompleksinin inkişafıdır. Neft və qazçıxarma respublikanın ixtisaslaşmış sahəsidir. Ölkənin gəlirinin 60%-i bu sahələrin payına düşür. Neft borularla emal üçün Türkmənbaşı və Cərco şəhərlərinə nəql edilir. Neftin bir hissəsi Xəzər dənizi ilə Azərbaycana və başqa ölkələrə aparılır. Türkmənistan təbii qaz ehtiyatına görə dünyada 4-cü yerdə durur. Xüsusilə, Açaq, Marı və Xəzərsahili yataqlar daha məhsuldardır. İldə 32 milyard m3 qaz hasil olunur və bu qazın böyük hissəsi qonşu ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana, Gürcüstana, Ukraynaya, Rusiya Federasiyasına göndərilir.

Türkmənistanda təbii qazı ixrac etmək üçün hələlik yalnız bir boru kəməri (Rusiyaya) mövcuddur. Lakin İran və Türkiyədən keçməklə Avropaya, Əfqanıstandan keçməklə Pakistan və Hindistana qaz ötürmək üçün boru kəməri marşrutları üzərində işlər gedir.

Ölkədə maşınqayırma sənayesi neft-qaz və kənd təsərrüfatına xidmət sahələrindən ibarətdir. Kimya sənayesi üçün kifayət qədər yerli xammal vardır. Kükürd, kalium duzları, yod əsasında Nebitdağda, Bekdaşda, Çələkəndə, Cərcoda, Marıda kimya zavodları fəaliyyət göstərir. Bir çox xarici şirkətlər Türkmənistanda kimya zavodları müəssisələri yaratmaq marağındadır.

Türkmənistanda elektrik enerjisinə olan tələbat iri şəhərlərə yaxın tikilmiş İES-lər və İrandan alınan enerji hesabına təmin olunur.

[redaktə / تحریر] Kənd təsərrüfatı

Türkmənistanda əkinçilik üçün yararlı torpaqların yarısından pambıqçılıqda istifadə olunur. Qaraqumun Murqab və Təcən deltalarında, Amudərya boyunca uzanan sahələrdə pambıq əkinləri daha çoxdur.

Respublikada yığılan pambığın 25%-i zərifliflidir. Gələcəkdə pambıq istehsalını 3 milyon tona çatdırmaq nəzərdə tutulur. Suvarılan torpaqlardan bağçılıqda, üzümçülükdə və taxılçılıqda istifadə olunur. Çəltik Amudəryanın aşağı axarlarında becərilir. Vahələrdə əhali baramaçılıqla məşğul olur. Bostan bitkiləri xüsusilə geniş yayılmışdır. Son illər şəkər çuğunduru əkinləri geniş vüsət almışdır.

Kənd təsərrüfatının ikinci sahəsi heyvandarlıqdır. Şərqi Qaraqumda qaragül qoyunları, Qərbi Qaraqumda zərifyunlu qoyunlar və birhürgüclü dəvələr saxlanılır. Pambıqtəmizləmə (Türkmənqala), pambıqparça, ipək (Aşqabad, Türkmənabad və Marıda), qaragül dərisinin aşılanması və s. fabrikləri fəaliyyət göstərir. Lakin yüngül sənayedə aparıcı sahə xalçaçılıqdır.

[redaktə / تحریر] Nəqliyyat

Ərazinin tranzit mövqeyi nəqliyyatın inkişafı üçün geniş imkanlar açır. Türkmənistan cənub istiqamətdə nəqliyyat şəbəkəsini yaratmaq mövqeyi tutmuşdur. Təcən şəhərindən Məchəd şəhərinə çəkilən avtomobil yolu Mərkəzi Asiyanın digər respublikaları (xüsusən Qazaxıstan və Özbəkistan) üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bakı ilə Türkmənbaşı şəhərləri arasında Xəzər dənizində gəmi-bərə işləyir.

[redaktə / تحریر] Tikinti

Tikinti sənayesinə diqqət artırılmışdır. Ölkə bütövlüklə tikinti meydanını xatırladır. Ölkəyə daxil olan 20 milyard dollar xarici investisiyanın 83%-i tikintiyə yönəlmişdir. Türkmənistan 50-dən çox ölkə ilə iqtisadi əlaqələr yaratmışdır.

[redaktə / تحریر] Maraqlı faktlar

  • Türkmənistan üçün xarakterik heyvan atdır. Axaltəkə vadisində eyniadlı at cinsinin yetişdirilməsinin tarixi 4000 ildən çoxdur.
  • Ölkədə əhalinin sosial müdafiəsi dövlət siyasətidir. 1993-cü ildən əhaliyə elektrik enerjisi, təbii qaz, xörək duzu pulsuzdur. Aztəminatlı ailələrə maddi kömək edilir. Tibbi xidmətdə güzəştlər var.
  • Ölkə mətbuatında xaricə informasiya vermək rəsmən qadağan olunmuşdur.
  • Yemiş (qovun) ölkə üçün ən mühüm bostan bitkisidir. Avqust ayının 2-ci bazar günü ölkədə "Yemiş günü" keçirilir. Hamı yemiş yeməli, bir-birinə hədiyyə etməlidir. Burada yemişin 200-dək növü becərilir

[redaktə / تحریر] Mənbə

  1. ↑ Türkmənistan Dövlət Statistika Komitəsi
  2. ↑ Türkmənistan Dövlət Statistika Komitəsi ; 1995 – ci il əhalinin siyahıya alınması
  3. ↑ Abacci Atlas
  4. ↑ Türkmənistandakı ABŞ səfirliyinin Türkmənistanın etnik tərkibi haqqında məlumatı
  5. ↑ nationsencyclopedia.com
  6. ↑ U.S Department of State Diplomacy in Action
  7. ↑ books.google.ru
  8. ↑ Population census of Turkmenistan 1995, Vol. 1, State Statistical Committee of Turkmenistan, Ashgabat, 1996

[redaktə / تحریر] Həmçinin bax

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

Latin
بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی تورکمنیستان مقاله سینین قارشیلیغی دیر.


Türkmənistanın Vilayətləri Flag of Turkmenistan
Ahal | Balkan | Daşoguz | Lebap | Mary
g • m • r
Türk Dövlətləri və Muxtar Türk Qurumları
g • m • r
Mərkəzi Asiya ölkələri

Qazaxıstan · Qırğızıstan · Özbəkistan · Tacikistan · Türkmənistan

g • m • r
Müstəqil Dövlətlər Birliyi
Üzvlər Azərbaycan · Belorusiya · Ermənistan · Qazaxıstan · Qırğızıstan · Moldova · Özbəkistan · Rusiya · Tacikistan · Ukrayna Flag of the CIS.svg
Müşahidəçilər Türkmənistan
Retrieved from "http://az.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkm%C9%99nistan"
Başqa dillərdə