Çin Xalq Respublikası
| Himn: "Könüllülər marşı" | |
.svg) |
|
| Paytaxt | Pekin |
| Böyük şəhərlər | Şanxay, Pekin, Quançjou |
| Rəsmi dil | Çin dili |
| ' |
|
| Ərazi • Ümumi • Su sahəsi (%-lə) |
9 596 960 km² (3-ci) 3,8 |
| Əhali • Təxmini sayı • Əhali sıxlığı |
1,341 milyard nəfər nəfər (1-ci) 139,6 nəfər/km² |
| Pul vahidi | Yuan (CNY) |
| Saat qurşağı | +8 (UKV) |
| İnternet domeni | .cn |
| Telefon kodu | ++86 |
Çin Xalq Respublikası (ÇXR) və ya Çin - Şərq yarımkürəsində , Şərqi Asiyada dövlət. Dünyada əhaliyə görə birinci, əraziyə görə isə üçüncü ölkədir (birinci Rusiya, ikinci isə Kanadadır).
Çin 13 ölkə ilə həmsərhəddir - Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Əfqanıstan, Hindistan, Nepal, Butan, Myanma, Laos, Vyetnam, KXDR, Monqolustan,
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Coğrafiya
[redaktə / تحریر] Yeri və ərazisi
Geniş torpaqlarında zəngin təbii sərvətlərə sahibdir. Çinin ərazisi təxminən 9.6 milyon km2 və ya dünya ərazisinin 6.4ünə bərabərdir. Çin torpaqlarının şimaldan cənuba uzunluğu təqribən 5500 kilometrdir və Mohe qəsəbəsinin şimalındakı Heilong çayının mərkəzindən (53030`) Nanşa adalarının ən cənubundakı Zengmu resifinə qədər (40) uzanmaqdadır. Şimaldakı Heilongjiang bölgəsi qarlarla örtülüykən Cənubi Çin dənizindəki adalar tropik yay istisiylə qovrulur.
[redaktə / تحریر] Ətraf dənizlər və adalar
Çinin ətrafı şərqdə və cənubda Bohai, Huanqhai (Sarı Dəniz), Şərqi Çin və Cənubi Çin dənizləri ilə əhatə olunur. Bohai dənizi Çinin qitə dənizidir. Qalan dənizlər isə Sakit okean hövzəsi dənizləridir. Çinin dəniz sərhədlərinin uzunluğu 32000 kmdir. Buna adaların sərhəd uzunluqları da daxildir.
[redaktə / تحریر] İnzibati vahidlər
Müasir Çin birbaşa mərkəzi hökümətin idarəsi altında olan 23 əyalətə, 5 muxtar bölgəyə və 4 bələdiyyəyə bölünmüşdür. Bu inzibati vahidlər 30 muxtar vilayət, 640 şəhər və 1716 rayon səviyyəsində inzibati vahiddən təşkil olunmuşdur. Rayon inzibati vahidləri 30000-dən çox qəsəbə və 17000-dən çox nahiyədən ibarətdir.
[redaktə / تحریر] Honq Konq və Makao
[redaktə / تحریر] Əsas şəhərləri
[redaktə / تحریر] Tarixi
Dünyadakı ən qədim mədəniyyətlərdən biri olan Çin təqribən 4000 illik yazılı tarixə sahibdir. Yunnan əyalətindəki Yuanmouda çalışan antropoloqlar, Çində kəşfedilmiş ən qədim insanabənzər canlı olan və bu bölgədə təqribən 1.7 milyon il əvvəl yaşamış olan "Yuanmou adamının" qalıqlarını tapmışdılar. 400000 vəya 500000 il əvvəl müasir Pekinin cənub qərbindəki Zhoukoudianda yaşamış olan "Pekin Adamı", insanın əsas xüsusiyyətlərinə sahib idi.
[redaktə / تحریر] Qədim zamanlar
Çin ərazisindəki quldarlıq quruluşu eramızdan əvvəl 21ci yüzillikdə Şia (Xia) sülaləsinin qurulması ilə başlanır. Sonrakı Şanq (Shang) (e.ə 16 - 11ci yüzilliklər) və Qərbi Cou (Zhou) (e.ə 11ci yüzillik - e.ə 770ci il) dövründə quldarlıq sistemi daha da gücləndi. Bundan sonra quldarlıq quruluşu İlkbahar və Sonbahar dövrü sonra da Vuruşan Padşahlıqlar dövründə (vəya Şərqi Cou dövrü, e.ə 770 - e.ə 221) tədriclə feodalizm quruluşu ilə əvəz olunmağa başladı. Eramızdan əvvəl 221ci ildə Çin xanədanının ilk imperatoru Çin Şi Huanq (Qin Shi Huang - Tsin Şi Xuandi) Vuruşan Padşahlıqlar dövründəki müstəqil dövlətləri vahid Çin süaləsi ətrafında birləşdirdi. Bu Çin tarixindəki ilk çox etnik qruplu, mərkəzi feodal dövlət idi. 1840cı ilindəki Tiryək müharibələri zamanı Çin artıq 2000 illik feodal dövlət idi.
[redaktə / تحریر] Müasir dövr (1840-1949)
1840cı ildə Tiryək müharibələrinin başlanması Çin tarixində böyük dəyişikliyə yol açdı. XIX əsrin əvvəllərindən etibarən İngiltərə kontrabanda yolu ilə Çinə böyük miqdarlarda Tiryək ixrac etmiş və eləcə də Çin gümüşünü ölkədən çıxarmışdır. Bu Çinin iqtisadi zərərə uğramasına gətirib çıxardı. 1839cu ildə Çinq(Qing) höküməti Tiryək kontrabandasının yox edilməsi üçün Lin Ceşunu Quanqdonqa məmur təyin etdi. İngiltərə mənfəət gətirən bu kontrabandanı qorumaq üçün 1840cı ildə Çinə müharibə elan etdi. Çin xalqı Lin Ceşu ilə birlikdə silaha sarılsa da Çinq höküməti İngiltərəyə boyun əydi və alçaldıcı Nankinq müqaviləsini imzaladı. Müqavilə Çini yarı feodal yarı müstəmləkə bir dövlətə çevirdi.
[redaktə / تحریر] Yeni demokratik inqilab
(1919-1949) Rusiyadakı Oktyabr inqilabından sonra Marksizm Çinə yayıldı. Çin intellektualları Marksizmi ölkənin yeganə qurtarıcı gücü olduğunu düşünməyə başladılar. Oktyabr inqilabının təsiri altında 1919cu ildə məşhur 4 May Hərəkatı başladı. 1921ci ildə ölkədəki bütün inqilabi qrupları təmsil edən Mao Tzedonq, Donq Bivu, Çen Tançui, He Şuhenq, Vanq Cinmey, Denq Enminq və Li Da Şanxayda Birinci Milli Konqresi təşkil edərək Çin Kommunist Partiyasını qurdular.
[redaktə / تحریر] Çin Xalq Respublikası
[redaktə / تحریر] Demoqrafiya
2010-cu ildə aparılmış siyahıya 2011-ci ilin aprel ayında elan olunmuş ilkin yekunlarına əsasən Çin XR-nın əhalisi 1,339,724,852 nəfərdir .[1]
[redaktə / تحریر] Təbii Artım
| İl | Doğum (1/1000 olaraq) | Ölüm (1/1000 olaraq) | Artım (1/1000 olaraq) |
|---|---|---|---|
| 1949 | 36.00 | 20.00 | 16.00 |
| 1952 | 37.00 | 17.00 | 20.00 |
| 1957 | 34.03 | 10.80 | 23.23 |
| 1965 | 37.88 | 9.50 | 28.38 |
| 1970 | 33.43 | 7.60 | 25.83 |
| 1975 | 23.01 | 7.32 | 15.69 |
| 1980 | 18.21 | 6.34 | 11.87 |
| 1985 | 21.04 | 6.78 | 14.26 |
| 1990 | 21.06 | 6.67 | 14.39 |
| 1995 | 17.12 | 6.57 | 10.55 |
[redaktə / تحریر] Etnik qruplar
[redaktə / تحریر] Muxtar vilayətlər
[redaktə / تحریر] Din
Çin, din baxımından böyük rəngarəngliyə malik ölkədir və 100 milyondan artıq insan fərqli dinlərə inanmaqdadır. Başlıca dinlər arasında Buddizm, İslam, Katoliklik, Protestantlıq, Çinin yerli dini olan Taoizmlə bərabər, Şamanizm, Şərqi ortodoks xristianlığı və Naşi(Naxi) xalqının Donqba dini vardır.
Azsaylı dinləri Xristiyanlıq (%3-4 / 40-54 milyon), İslam (%2-3 / 30 milyon), Hinduizm, Dongbaizm, Bon və bəzi digər kiçik təriqət və gruplardır.
2005'de olunan bir araşdırmaya görə əhalinin %14'i (180 milyon) özünü dinsiz olaraq tanımaqdadır.
[redaktə / تحریر] Bayramlar
[redaktə / تحریر] Dillər
Han xalqının dili olan Çincə Sino-Tibet vəya Han-Tibet dil ailəsinə mənsubdur. Çində ən çox istifadə olunan dildir və dünyada ən çox danışılan dillərdən biridir. Yazılı Çincə 6000 il əvvəl meydana gəlmişdir. Bu gün istifadə edilən Çin ideoqramları və loqoqramları 3000 il əvvəldən sümük və tisbağa qınına daha sonra da bürünc üzərinə yazılan işarələrdən əmələ gəlmişdir.
[redaktə / تحریر] Siyasi sistemi
Çin formal çoxpartiyalı sistemə malik sosialist dövlətidir. Ən güclü partiya olan Çin kommunist partiyasından əlavə 8 partiya da mövcuddur. Bunlar demokratik partiyalar qrupunu təşkil edir və aşağıdakılardır.
- Kuomintanq Çin İnqilabi Komitəsi (Homindan)
- Çin Demokratik Birliyi
- Çin Demokratik Milli Qruplaşma Birliyi
- Çin Demokratik İnkişaf Birliyi
- Çin Kəndli və Fəhlə Demokratik Partiyası
- Çin Zhi Gong Dang
- Jiusan Dərnəyi
- Tayvan Demokratik Muxtar Birliyi
Çinin siyasi sisteminin qapalı olması iqtisadi sisteminin də qismən qapalı olmasına səbəb olur. Belə ki, Çin xarici malların və xidmətlərin ölkəyə idxalına ciddi nəzarət edir. Çin bunu bütün sferalarda, hətta internet saytların və xidmətlərin ölkə ərazisində istifadəsinə də tətbiq edir. Bu məsələ Google və Mərkəzi Avropa Universitetinin təşkil etdiyi "Azadlıqda İnternet 2010" tədbirində (20-22 sentyabr, Budapeşt, Macarıstan) geniş müzakirə olunub. [2]
[redaktə / تحریر] Dövlət quruluşu
[redaktə / تحریر] İstinadlar
- ↑ National Bureau of Statistics of China :Press Release on Major Figures of the 2010 National Population Census:...Total population as was enumerated through the census was 1,339,724,852 persons, an increase of 73.90 million persons or 5.84 percent over the 10 years since the 2000 census, or an annual growth of 0.57 percent.
- ↑ Rəşad Mehbaliyev, "Azadlıqda İnternet 2010"
