Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu

Sintszyan – Uyğur Muxtar VilayətiÇin Xalq Respublikasının ərazisində inzibati ərazi vahidi.

Tarixi[redaktə]

Uzun bir tarix boyunca Şərqi Türküstan Mərkəzi Asiyada qurulmuş olan Türk dövlətlərinin və xanlıqlarının mərkəzi olmuşdur. E.ə. VIII-III əsrlərdə İskit, e.ə. 300 – eramızın 93-ci illərdə Hunlara, 522-744 dövründə Göytürk İmperatorluğuna, 744-840-ci illər ərzində Uyğur dövlətinə, 751-870-ci illər Qarluq və Qaraxanlılar İmperatorluğuna və Səudiyyə Xanlığına mərkəz olan (1509-1679) bu Türk yurdu tarixdə daim əhəmiyyət kəsb etmişdir. VIII və XVIII əsrlər arasındakı min illik dövr Çin İmperiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə mədəni və siyasi əməkdaşlığın həyata keçirildiyi bir sülh dövrü olmuşdur. Ancaq bu sülh dövrü Şərqi Türkistanın 1759-ci ildə Çin Mançu İmperiyasının işğalı ilə sona çatmışdır. 1759-cu ildən bu yana Şərqi Türküstanda 200-dən çox silahlı qiyam olmuş və Şərqi Türküstan xalqı 3 dəfə azadlığın dadını dadma fürsəti bulmuştur. 1863-cü ildə müstəqilliyinə qovuşan Şərqi Türküstanda Yaqub Xanın sədrliyi ilə "Şərqi Türküstan İslam Dövləti" qurulmuş və bu dövlət Osmanlılar, İngiltərə və Rusiya tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır. Ancaq bu müstəqil Türk dövlətinin ömrü qısa sürmüş və 1876-ci ildə Çin-Mançu dövləti tərəfindən yenidən işğal edilmiş və 1884-cü ildə Sincan "Yeni Torpaq" adı ilə Çin İmperatorluğuna birləşdirilmişdir. XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiyada böyüyən millətçilik axını nəticəsində 1933-cü ildə Kaşgarda Şərqi Türküstan İslam Respublikası qurulmuşdur. Bu Respublikanın ömrü 1937-ci ildə başa çatmışdır. 1944-cü ildə Gulca şəhəri çinlilərdən təmizlənmiş, "Üç Vilayət İnqilabı" olaraq tanınan bu qiyamlar nəticəsində Şərqi Türküstan Türkləri Əli xanın başçılığı ilə Şərqi Türküstan Respublikasını qurmuşlar. Bütün Çinə hakim olan Kommunist Çin Qüvvələri 1949-cu ildə Stalinin də xeyir-duası ilə Şərq Türkistana girərək, bu tarixi Türk ölkəsini rəsmi olaraq işğal etmişdir.

Coğrafiyası[redaktə]

Sintszyan – Uyğur Muxtar Vilayətinin ərazisi 1.828.418 km²-dir .[1]

İnzibati quruluşu[redaktə]

Şəhərləri[redaktə]

  • Urumçi – Uyğurustanın ən böyük şəhəri və inzibati mərkəzidir .

Şərqi Türküstanın Səsi saytının məlumatına əsasən : Əhalisinin 95%-ə qədərini çinlilər təşkil edən şəhərdə 1.336.500 (2001) nəfər insan yaşayır .[2]

Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin 27.06.2009 tarixində yaydığı xəbərə əsasən [3] : Rəsmi məlumatlara görə, Urumçinin 2.2 milyon əhalisi var və onların yalnız 14 faizi uyğurlardır. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə Urumçidə 10 milyon əhali yaşayır və onların 5.5 milyon uyğur, 4.5 milyonu isə çinlidir. Şəhərdə yaşayan çinlilərin əksəriyyətinin uyğurca bilməsi qeyri-rəsmi məlumatların daha doğru olduğunu göstərir. 1960-cı illərdə Urumçi 300 min əhalisi olan və yalnız uyğurların yaşadığı bir şəhər idi. Şəhərdə çinlilərin bu qədər artması Çin hökumətinin apardığı köçürmə və assimlyasiya siyasətinin nəticəsidir. Hazırda dünyada 20 milyona yaxın uyğur mühaciri var və onlar Uyğurustanın azadlığı uğrunda mübarizə aparırlar.

  • Qaşğar -
  • Xotən –
  • Yarkənd -
  • Turfan –
  • Gülcə -
  • Börütala –
  • Quça -
  • Ağsu -
  • Qaramay-

İqtisadiyyatı[redaktə]

Çin respublikasının iqtisadiyyatından asılıdır. Maldarlıq inkişaf etmişdir.

Mədəniyyəti[redaktə]

Qədim türk mədəniyyəti hesab olunur.

Əhalisi[redaktə]

2001-ci ilə olan qeyri rəsmi hesablamalara əsasən Sintszyan – Uyğur muxtar rayonunun əhalisi 43.210.802 nəfərdir .[4]

Etnik tərkibi[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Doğu Türküstan Kültür ve Dayanışma Derneği
  2. Hür Gökbayrak – Doğu Türküstanın Sesi : Ürümçi
  3. Dünya Azərbaycanlıları Kongresinin rəsmi veb saytı
  4. Hür Gökbayrak – Doğu Türküstanın Sesi