Türk xalqları

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Dünyada türk xalqlarının sayı 167.109 milyondan çoxdur .^[1] “Türk” sözünə ilk dəfə Bizans mənbələrində və VII əsrin “Orhon-Yenisey” abidələrində rast gəlinir.

Dil ümumiliyi, el sənətləri, tarixi coğrafi məkan, şifahi xalq ədəbiyyatı (“Dədə Qorquq”, “Oğuz Xaqan”, Koroğlu”, Manas”), adət-ənənələr, oxşar toponimlər türk xalqlarını birləşdirən ümumi oxşar xüsusiyyətlərdir. Türklərin ana vətəni Mərkəzi Asiya hesab olunur. Tarixən türklər miqrasiya edən xalqlar olmuşlar. VII əsrdən başlayaraq üç istiqamətdə, Şimali-Şərqi Asiya, Ural dağları və Qərb tərəfə köç etmişdilər. Əhalinin sürətli artımı, heyvandarlıq üçün əlverişli yerlərin axtarılması, varisliklə bağlı hakiniyyətdə olmayanların boş ərazilərdə yeni dövlətlər qurması (Şato, Tavqas və s.), iqlim dəyişiklikləri (Böyük hun köçü), daha güclü dövlətlərin təzyiqi altında köçüb getmə ( Çin dövlətinin güclənməsi ilə “Tyuku” (türk) dövlətinin iki yerə parçalanması və köç etməsi), yeni ölkələrin zəbt edilməsi türk xalqlarının geniş ərazilərdə yayılmasına səbəb olmuşdur. XX əsrdə də məcburi miqrasiyalar (krım tatarları, axıska türkləri, azərbaycanlılar) olmuş və son vaxtlar yüksək həyat səviyyəsi axtarmaq məqsədilə Avropaya və Şimali Amerikaya miqrasiyalar da mövcuddur.

Türk xalqları Altay dil qrupuna məxsusdular. Dil və mənşə fərqinə görə dörd qolabölünürlər:

1.Oğuz – Turkiyə və azərbaycan türkləri, qaqauzlar, türkmənlər, axıska türkləri, krım tatarları, türkmanlar)

2.Uyğur – özbəklər, salarlar, uyğurlar, tuvalılar, şorlar, komasin-tobollar, baraba tatarları, çulm tatarları və sairə)

3.Qıpçaq – qazaxlar, qaraqalpaqlar, qumıqlar, qırğızlar, altaylar, noqaylar)

4.Bulqar – tatarlar, başqırdlar, qaraçaylar, karaimlər.

Türk xalqlarının inanclarında tanrı əsas yer tutur. VII əsrdən etibarən İslam dininə inanc daha çoxdur (hazırda təxminən 80%). İndiki dövrdə qeyri müsəlman yakutlar (şaman və xristian), cuvaş və qaqauzlar (xristian), karaim və krımçaklardır (yəhudi dini).

Tarixin müxtəlif mərhələlərində bəzi türk dövlətləri Avrasiyada geniş ərazilər tutmuş, Afrikanın şimal hissəsini zəbt etmişdilər. Türk xalqlarının bəziləri müstəqil dövlət qurmuş, bəziləri müəyyən dövlət daxilində muxtar qürumlar yaratmış, bəzisi isə heç bir özünüidarə hüququna malik deyil və müxtəlif dövlətlərin ərazilərində, Asiyada Əfanıstan, İran, İraq, Suriya, Avropada Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Ukrayna, Moldova, Gürcüstan, Rusiya və sairə ölkələrdə yaşayırlar. Belə türk xalqlarına qumıqlar, krım tatarları, qaraçaylar, şahsevənlər, türkmənlər, sibir tatarları, bolqar türkləri, əfşarlar və sairə aiddir. Bu xalqların çoxu gəlmə xalqlar içərisində assimilyasiya olunmaqdadırlar.

Tarixi türk xalqları və tayfaları :

• Yörüklər
• Qarapapaqlar

Müasir Türk xalqları :

• Axısqa türkləri
• Sarı uyğurlar (və ya Yuğurlar)
• Urum-Qıpçaqlar (və ya Qreko-Tatarlar)
• Altaylılar
• Azərbaycan türkləri (və ya Azərbaycanlılar)
• Balkarlar (Qaraçaylılardan ayrı,Qaraçay-Balkar dilində danışırlar)
• Başqırdlar
• Çulumlar
• Çuvaşlar
• Krım tatarları
• Dolqanlar
• Qaqauzlar
• Qazaxlar
• Qırğızlar
• Qaraçaylılar (Balkarlardan ayrı, Qaraçay-Balkar dilində danışırlar)
• Qəraimlər
• Qaraqalpaqlar
• Xakaslar
• Krımçaqlar
• Qumuqlar
• Noqaylar
• Qaşqaylar
• Salar
• Tatarlar
• Naqaybaklar
• Sibir Tatarları
• Tofalar
• Türkmənlər
• Türkiyə Türkləri (bax. Osmanlı Türkləri)
  • Kipr türkləri
• Tuvinlər
• Uyğurlar
• Özbəklər
• Yakutlar
• Çelqanlar
• Kumandılar
• Telengitlər
• Teleutlar

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

• Ethnologue: Languages of the World : Altaic, Turkic
• алтайское языкознание
• Orientaal's links to Turkic languages

	Türk xalqları
Azərbaycanlılar, Türklər, Türkmənlər, Özbəklər, Uyğurlar, Sarı Uyğurlar, Urumlar, Xakaslar, Çuvaşlar, Çulumlar, Türkəmanlar, Altaylar, Başqırdlar, Qaqauzlar, Balkarlar, Dolqanlar, Qazaxlar, Qaraimlər, Qaraçaylılar, Qaraqalpaqlar, Qaşqaylar, Qırğızlar, Qumuqlar, Krım tatarları, Krımçaqlar, Noqaylar, Tatarlar, Tofalar, Tuvinlər, Salar, Şorlar, Yakutlar

Cite error: <ref> tags exist, but no <references/> tag was found