Azərbaycan dili
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
| Azərbaycan dili Azərbaycan dili |
||
|---|---|---|
| Danışıldığı ölkələr: | Azərbaycan, İran, Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya, Ukrayna, Qazaxıstan, İraq, Suriya | |
| Danışanların sayı: | 45-50 milyon[1]. | |
| Sıra: | 21 | |
| Dil Qrupu Sinifləndirmə: | Altay Dil Ailəsi
|
|
| Rəsmi Vəziyyəti | ||
| Rəsmi dil olduğu ölkələr: | Azərbaycan | |
| Dili tənzimləyən qurum: | {{{qurum}}} | |
| Əlifbası: | Azərbaycanda: Latın əlifbası İranda: Ərəb əlifbası |
|
| Dil Kodları | ||
| ISO 639-1 | az | |
| ISO 639-2 | aze | |
| SIL | aze | |
|
|
||
| Həmçinin bax: Dil – Dil ailələri Vikipediya'nın
[[:az:|Azərbaycan dili versiyası]] |
||
Azərbaycan dili (Азәрбајҹан дили, آذربايجان ديلی), Türk dilləri qrupuna aid dil. Azərbaycan Respublikasının rəsmi dövlət dilidir.
Azərbaycan dilindən rəsmi dövlət dili olduğu Azərbaycan Respublikasıyla yanaşı İran, İraq, Gürcüstan, Rusiya ,Türkiyə,Ukrayna ərazisində geniş istifadə olunur.
Azərbaycan Respublikası ərazisində bu dilinin 4 dialekti var:
- Şərq dialekti- Quba, Şamaxı, Bakı, Muğan və Lənkəran dialektikləri
- Qərb dialekti- Qazax, Qarabağ, Gəncə dialektləri
- Şimal dialekti- Nuxa və Zaqatala-Qax dialektləri
- Cənub dialekti- Naxçıvan, Ordubad, İrəvan dialektləri
Dialektlər bir-birindən fonetik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər.
Azərbaycan türkcəsi Türkiyə türkcəsinə və qıpçaq türkcəsinə daha yaxındır. Fonetik xüsusiyyətinə görə "ə" foneminin bütün pozisiyalarda işlənmə tezliyi ilə fərqlənir.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Fonetik xüsusiyyətləri
Türk dillərindən biri kimi müasir Azərbaycan dili özümlü xüsusiyyətləri ilə fərqlənən fonetik və qrammatik quruluşu olan bir dildir. Öz fonetik qanunauyğunluqlarına görə, bu dildə əmələgəlmə yerinə görə fərqlənən saitlər, yəni ön sıra (i, ü, e, ə, ö) və arxa sıra (ı, u, a, o) saitlər eyni bir söz və ya sözforma daxilində işlənə bilməz ("işıq", "ildırım" kimi "i" saiti ilə başlayan bir neçə söz istisnadır): eyni zamanda bu dildə dilortası samitlərin (g, k) arxasıra, dilarxası saitlərin (k, q, ğ, x) ön sıra saitlərlə bir hecada işlənməsi də mümkünsüzdür.
Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 15 sait və 25 samit vardır. Bu 40 fonem Azərbaycan əlifbasında 32 hərflə işarə edilir.
Azərbaycan dilində 9 qısa (i, ü, e, ö, ə, a, o, u, ı), 6 uzun (i:, e:, ö:, ə:, a:, u:) sait var. Uzun saitlər bu dil üçün səciyyəvi deyil, onlar demək olar ki, yalnız alınma sözlərdə çox az hallarda işlənir.
Fonetik vurğu, bir qayda olaraq, sonuncu hecaya düşür. Fonematik vurğunun yeri sözün mənasından asılı olaraq dəyişmir: alma' - 'alma.
Azərbaycan dilində söz əvvəlində işlənməyən 2 fonem var: ı saiti və ğ samiti.
[redaktə / تحریر] Sintaktik xüsusiyyətləri
Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, fel) və köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida) nitq hissələri daxildir.
İsimlərin kəmiyyət, mənsubiyyət, hal, xəbərlik kateqoriyaları var. Bu kateqoriyalar isimləşən (substantivləşən) digər nitq hissələrinə də aiddir.
Azərbaycan dilində ismin 6 halı (adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik, çıxışlıq), felin 5 (şühudi keçmiş, nəqli keçmiş, indiki, qəti gələcək, qeyri-qəti gələcək) zamanı var. Felin şəkil kateqoriyası 6 formanı (əmr, arzu, şərt, vacib, lazım, xəbər) əhatə edir.
Fellər subyekt, obyekt, hərəkətin münasibətinə görə müxtəlif 5 qrammatik növdə (məlum, məchul, qayıdış, qarşılıqlı-müştərək, icbar) işlənə bilir.
Azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə, bir qayda olaraq, mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər cümlə üzvü sonda, təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir.
Azərbaycan dilində sözyaradıcılığında əsasən morfoloji (dəmirçi, üzümçü, təbliğatçı; dəmirçilik, üzümçülük, təbliğatçılıq; dolça, qazança, otluq, meşəlik; qaldırıcı, endirici; sevinc, gülünc; yavaşca, indicə və s.) və sintaktik (otbiçən, vaxtamuzd, boyunbağı, gündoğan, sarıköynək, əlidolu, adlı-sanlı, qırxayaq, beşaçılan və s.) üsullardan istifadə edilir.
[redaktə / تحریر] Əlifbası
Türk yazı tarixi uyğurların əlifbasıyla başlasa da, Azərbaycan dilinin yazılmasına ərəb əlifbasının bir variantı ilə başlanıb. Səlcuq və osmanlı türkləri X əsrdən başlayaraq ərəb əlifbasını əsas tutmuş və həm bu əlifbayla, həm də fars əlifbası ilə çoxlu dəyərli əsərlər yaratmışlar.
Ərəb əlifbası Azərbaycan dilinin özünü ifadə etməsi üçün mükəmməl əlifba olmasa da, təxminən XX əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan Azərbaycanda geniş istifadə olunub və bu əlifbayla Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının qiymətli əsərləri qələmə alınıb.
1929-cu ilə kimi ərəb qrafikalı əlifba Azərbaycan dilinin rəsmi əlifbası olub. Azərbaycan dili 1929-1939-cu illərdə latın əlifbası, 1939-1991-ci illərdə kiril əlifbası ilə yazılıb. 1991-ci ildən başlayaraq tədricən yenidən latın əlifbasına keçilib.
| Azərbaycan-Ərəb əlifbası | |||||||
| ﺍ | ﺏ | پ | ﺕ | ﺙ | ﺝ | چ | ﺡ |
| ﺥ | ﺩ | ﺫ | ﺭ | ﺯ | ژ | ﺱ | ﺵ |
| ﺹ | ﺽ | ﻁ | ﻅ | ﻉ | ﻍ | ﻑ | ﻕ |
| ﻙ | گ | ﻝ | ﻡ | ﻥ | هـ | ﻭ | ی |
| Latin əlifbası ilə Qarşılıqları · Hərəkə · hamza ء Rəqəmlər |
|||||||
Cənubi Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkləri isə bu günün özündə də ərəb əlifbasıyla yazıb-oxuyurlar. Bunun əsas səbəbi İranda Azərbaycan dilində məktəblərin olmaması və Azərbaycan türklərinin fars dilində təhsil almaq məcburiyyəti qarşısında qalmalarıdır. Hazırda İranda heç bir təhsil ocağında latın əlifbalı Azərbaycan dili tədris olunmur. Cənubi azərbaycanlılar Azərbaycan dili ilə əsasən məişət səviyyəsində tanışdırlar və bu dildən gündəlik ünsiyyətdə geniş istifadə edirlər.
[redaktə / تحریر] Azərbaycan dilində əlifba dəyişikləri və qarşılıqları
| Ərəb Cənubi Azərbaycanda (1929-cu ilə qədər həm də Şimali Azərbaycanda) |
Latın (1929–1939) Şimali Azərbaycanda |
Kiril (1939–1991) Şimali Azərbaycanda |
Latın (1992-h.h.) Şimali Azərbaycanda |
|---|---|---|---|
| ا,آ | A a | А а | A a |
| ﺏ | B b | Б б | B b |
| ﺝ | C c | Ҹ ҹ | C c |
| چ | Ç ç | Ч ч | Ç ç |
| ﺩ | D d | Д д | D d |
| E e | Е е | E e | |
| ﻉ ,(کسره) | Ə ə | Ә ә | Ə ə |
| ﻑ | F f | Ф ф | F f |
| گ | G g | Ҝ ҝ | G g |
| ﻍ | Ƣ ƣ | Ғ ғ | Ğ ğ |
| ﺡ,ﻩ | H h | Һ һ | H h |
| ﺥ | X x | Х х | X x |
| Ь ь | Ы ы | I ı | |
| ی | I i | И и | İ i |
| ژ | Ƶ ƶ | Ж ж | J j |
| ﻙ | K k | К к | K k |
| ﻕ | Q q | Г г | Q q |
| ﻝ | L l | Л л | L l |
| ﻡ | M m | М м | M m |
| ﻥ | N n | Н н | N n |
| ﻭ | O o | О о | O o |
| Ɵ ɵ | Ө ө | Ö ö | |
| پ | P p | П п | P p |
| ﺭ | R r | Р р | R r |
| ﺙ,ﺱ,ﺹ | S s | С с | S s |
| ﺵ | Ş ş | Ш ш | Ş ş |
| ﺕ,ﻁ | T t | Т т | T t |
| ﻭ | U u | У у | U u |
| ﻭ | Y y | Ү ү | Ü ü |
| ﻭ | V v | В в | V v |
| ی | J j | Ј ј | Y y |
| ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ | Z z | З з | Z z |
[redaktə / تحریر] Azərbaycan-Ərəb əlifbası
Cənubi Azərbaycanda işlənən ərəb alifbası fars dilindən və Osmanlı türkcəsindən təsirlənib. Bu əlifba ərəb dilinə uyğun olsada, Türk dil ailəsinə mənsub olan Azərbaycan dilinə səslərin çoxluğuna görə asas formada əlverişli deyil. Bu əlifbanın bərpası uğrunda müasir əsrimizdə bir neçə addım atılsada bu çalışmalar xalq içində yayılmayıbdır. Cənubi Azərbaycanda əhali Fars dilində təhsil almağa məcbur olduqları üçün Ərəb və Fars sözlərilə orijinal diktə ilə tanışdırlar.
Hazırda İranda Azərbaycan-ərəb əlifbası ilə bağlı vəziyyət çox qarışıqdır. Cənubi Azərbaycan ziyalılarının latın əlifbasının daha münasib olduğunu qəbul etmələrinə baxmayaraq bu əlifbanın tətbiqinə dövlət tərəfindən qadağa və məhdudiyyətlər qoyulub. İranda Azərbaycan dilidə kitab və qəzetlər yalnız ərəb əlifbası ilə işıq üzü görür.
Azərbaycan-Ərəb əlifbasını bərpa etmə təşəbüslərinin biri Türk Dil Ortoqrafiya Seminarı tərəfindən həyata keçirilib. Bu seminar Doktor Cavad Heyətin başçılığıyla 2001-ci ilin oktyabrında Tehranda keçirilmişdir. Azərbaycan-Ərəb əlifbasında yazılan Azərbaycan dilinin imlasında (yazılmasında) birlik yaratmaq Seminarın baş hədəfi seçilmişdir.
Türk Dili Yazı Quralları ترک دیلی یازی قورالاری adlı qərarlar seminarın sonunda qəbul olunmuşdur.
Ərəb əlifbasında bəzi hərflərin forması kəlmə arasında harada gəlməsindən asılıdır. Bu hərflər kəlmə başında, sonunda və ortasındə dəyişir. Hərflərin yazılma qaydaları bir hərfdən o biri hərfə fərqli olabilir.
Aşağıdakı cədvəl, Ərəb əlifbası tərtibi ilə düzülüb və Latın əlifbasında yaxın olan qarşılıqları göstərir.
Azərbaycan dilində Ərəb və Latın əlifba qarşılıqları| Təkcə | Başda | Ortada | Sonda | Adı | Latın | Misal (latın) | Misal (ərəb) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ﺍ | آ / ا | ﺎ | ﺎ | əlif | a / ə / o / ’ | aç | آچ |
| ﺏ | ﺑ | ﺒـ | ﺐ | be | b | baba | بابا |
| پ | ﭙ | ﭙـ | پ | pe | p | papaq | پاپاق |
| ﺕ | ﺗ | ﺘـ | ﺖ | te | t | Tat | تات |
| ﺙ | ﺛ | ﺜـ | ﺚ | se | s | saniyə | ثانیه |
| ﺝ | ﺟ | ﺠـ | ﺞ | jim | j | cib | جیب |
| چ | چـ | ـچـ | ـچ | che | ch | çap | چاپ |
| ﺡ | ﺣ | ﺤـ | ﺢ | he | h | hal | حال |
| ﺥ | ﺧ | ﺨـ | ﺦ | xe | x | xal | خال |
| ﺩ | — | ﺪـ | dal | d | dil | دیل | |
| ﺫ | — | ﺬـ | zal | z | Azərbaycan | آذربایجان | |
| ﺭ | — | ﺮـ | re | r | rəng | رنگ | |
| ﺯ | — | ﺰـ | ze | z | zor | زور | |
| ژ | — | ـژ | zhe | zh | Jalə | ژاله | |
| ﺱ | ﺳ | ﺴـ | ـﺲ | sin | s | sal | سال |
| ﺵ | ﺷ | ﺸـ | ـﺶ | şin | ş | şirin | شیرین |
| ﺹ | ﺻ | ﺼـ | ـﺺ | sād | s | Səməd | صمد |
| ﺽ | ﺿ | ﻀـ | ـﺾ | zād | z | zərər | ظرر |
| ﻁ | ﻃ | ﻄـ | ـﻂ | tā | t | təbil | طبیل |
| ﻅ | ﻇ | ﻈـ | ـﻆ | zā | z | zahir | ظاهیر/ ظاهر |
| ﻉ | ﻋ | ﻌـ | ـﻊ | əyn | ə / ‘ | əməl | عمل |
| ﻍ | ﻏ | ﻐـ | ـﻎ | ğeyn | ğ | bağ | باغ |
| ﻑ | ﻓ | ﻔـ | ـﻒ | fe | f | fil | فیل |
| ﻕ | ﻗ | ﻘـ | ـﻖ | qaf | q | qələm | قلم |
| ک | ﮐ | ﮑـ | ـﮏ | kaf | k | kitab | کیتاب / کتاب |
| گ | ﮔ | ﮕـ | ـﮓ | gaf | g | gül | گل/گول |
| ﻝ | ﻟ | ﻠـ | ـﻞ | lam | l | lalə | لاله |
| ﻡ | ﻣ | ﻤـ | ـم | mim | m | mən | من |
| ﻥ | ﻧ | ﻨـ | ـﻦ | nun | n | naz | ناز |
| و | — | ﻮـ | vav | v / o | vilayət | ولایت | |
| ﻩ | ﻫ | ﻬ | ﻪ | ha | h , ə | hava , dədə | هاوا , دده |
| ﻯ | ﻳ | ﻴـ | ﯽ | ye | y , i | yaz | یاز |
| - | ئـ | ـئـ | - | həmzə | ı , e | , beş , qış | بئش , قئش |
Bu hərflər özlərindən sonra heç bir hərfə vəsl olmazlar:
آ،ا،د،ذ،ر،ز،ژ
[redaktə / تحریر] Azərbaycan-latın əlifbası
Azərbaycan dilində Latın və Ərəb əlifba qarşılıqları| Latın | Ərəb Təkcə | Ərəb Başda | Ərəb Ortada | Ərəb Sonda | Misal (latın) | Misal (ərəb) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Aa | آ / ا | آ / ا | ﺎ | ﺎ | al | آل |
| Bb | ﺏ | ﺑ | ﺒـ | ﺐ | baş | باش |
| Cc | ﺝ | ﺟ | ﺠـ | ﺞ | can | جان |
| Çç | چ | چـ | ـچـ | ـچ | çal | چال |
| Dd | د | د | د | د | diş | دیش |
| Ee | ائـ | ئـ | sel el ev |
سئل ائل ائو |
||
| Əə | ع / ا | عـ/ ـَ | ـه / ه | əl sələ əmi |
اَل سَله عمی |
|
| Ff | ف | فـ | ـفـ | ف | fil | فیل |
| Gg | گ | گـ | گـ | گ | göz | گوز |
| Ğğ | غ | غـ | غـ | غ | Ağır | آغئر |
| Hh | ه / ح | هـ / حـ | هـ / حـ | ـه / ح/ ه | hərbə | حربه |
| Iı | ئـ | ی | mıx | مئخ | ||
| İi | ایـ | یـ | ی | diz | دیز | |
| Jj | ژ | ژ | ژ | ژ | Jalə | ژاله |
| Kk | ک | کـ | کـ | ک | Kitab | کیتاب |
| Ll | ل | لـ | لـ | لـ | lülə | لوله |
| Mm | م | مـ | مـ | م | muqam | موقام |
| Nn | ن | نـ | نـ | نـ | Nina | نینا |
| Oo | ـُ/ اُ/او | ـُ/ و | و | Dolu | دولو | |
| Öö | ئـو | ئـو | ئـو | söz , özüm | سئوز , ئوزوم | |
| Öö | ئـو | ئـو | ئـو | söz , özüm | سئوز , ئوزوم | |
| Pp | پ | پـ | پـ | پ | pul | پول |
| ق | قـ | قـ | ق | qaşıq | قاشئق | |
| Rr | ر | ر | ر | ر | radar | رادار |
| Ss | ث/س/ص | ثـ/سـ/صـ | ثـ/سـ/صـ | ث/س/ص | müsəlləs səggiz səhifə |
صحیفه سگگیز مثلّث |
| Tt | ت/ط | تـ/ط | تـ/ط | ت/ط | tut təbil |
توت طبیل |
| Uu | او/ئو | و | و | uzun quzu |
اوزون قوزو |
|
| Üü | او/ئو | و | و | üzüm düz |
اوزوم دوز |
|
| Vv | و | و | و | و | vahid | واحید |
| Xx | خ | خـ | خـ | خ | xahiş | خاهیش
|
| Yy | ی | یـ | یـ | ی | yay | یای |
| Zz | ز/ض/ظ | ز/ذ/ضـ/ظ | ز/ذ/ضـ/ظ | ز/ذ/ض/ظ | zor nəzir zamin münəzzəm |
زور نذیر ضامین منظّم |
Yuxarıdakı cədvəldə səsli hərflərin həqiqi qarşılıqları Ərəb əlifbasında olmamağı aydınlıqla göstərilir.
[redaktə / تحریر] Mənbə
[redaktə / تحریر] Həmçinin bax
[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər
- Azərbaycan türkləri yenə də ana dilində təhsil ala bilməyəcək
- Azərbaycan dili
- Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
- Azərbaycan dili haqqında
- Azərbaycan dilinin ərəb alifbasıyla yazı qaydaları (1-ci və 2-ci Türk Dili Ortoqrafiya Seminarının qəbul etdiyi qaydalar)
|
|
|||
| Bulqar qrupu | Bulqar dili* | Çuvaş dili | Hun dili* | Xəzər dili* | ||
| Qıpçaq qrupu | Baraba dili | Başqırd dili | Krım Tatarcası1 | Koman dili* | Qaraçay dili | Karai dili | Qaraqalpaq dili | Qazax dili | Qıpçaq dili* | Qırımçak dili | Qumuq dili | Noqay dili | Tatar dili | Urum dili | Altay dili | Qırğız dili 1 | ||
| Oğuz qrupu | Əfşar dili | Azərbaycan dili | Krım Tatarcası1 | Qaqauz dili | Xorasan Türkcesi | Osmanlı Türkcəsi* | Peçeneq dili* | Qaşqay dili | Salar dili | Türk dili | Türkmən dili | Urum dili1 | ||
| Uyğur və ya Çagatay qrupu | Ayni dili | Cağatay dili* | İli Turki | Lop dili | Uyğur dili | Özbək dili | ||
| Sibir qrupu | Çulım dili | Dolqan dili | Fuyü Qırğız dili | Xakas dili | Şərqi Altay dili | Şor dili | Tofa dili | Tuva dili | Qərbi Yugur dili | Yakut dili | ||
| Arqu qrupu | Xələc dili | ||
| Qeydlər: * Ölü dillər | |||