Həmədan ostanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Həmədan vilayəti

Həmədan ostanıİranın qərbində ostan. Mərkəzi Həmədan şəhəridir.

Coğrafiya[redaktə]

Həmədan vilayəti (ostanı) İranın qərb hissəsində yerləşir. Həmədan şimaldan Zəncan ilə, cənubdan Luristan , şərqdən Mərkəzi ostanı ilə, qərbdən isə KermanşahKürdüstan ilə sərhəddir. Həmədan ərazisi qarlı zirvələri olan dağlar ilə və münbit vadilərlə məşhurdur. Həmədanın ən hündür zirvəsi 3574 m. olan Əlvand dağıdır. Həmədanın iqlimi soyuqdur. Dağ rayonlarında səkkiz ay qar olur və bu yay aylarının sərin keçməsinə və təbiətin gözəl olmağına şərait yaradır. Həmədan ostanının sahəsi 19.547 km²-dir .[1]

Əhalisi[redaktə]

Həmədanda müxtəlif mənşəli xüsusi mədəniyyəti və adət-ənənələri olan əhali yaşayır. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən vilayətin əhalisi 1.703.267 nəfərdir[2] . Vilayətdə toplam 2302 yaşayış məntəqəsi mövcuddur .[3] Əhalinin əsas hissəsi vilayətin 6 şəhərində yaşayır; Həmədanda (əyalətin paytaxtı), Məlayerdə, Nəhavənddə, Tonsərkanda, Kəbudər Ahəngdə, Əsədabadda. Əyalətin əhalisi əsasən kənd təsərrüfatında və yeyinti sənayesinin müəssisələrində işləyir. Həmədan şəhərində İranın böyük əyalətləri və şəhərlərinə - Qəzvinə, Tehrana, Kermanşaha, Məlayerə, Borucəzdə, Savəyə gedən yollar kəsişir.

Dini və etnik tərkibi[redaktə]

Ostan əhalisinin çoxu müsəlmandır. Burada az sayda xristian və yəhudilər də yaşayır. Etnik tərkibinə görə Həmədan mahalı da qarışıq bölgələrdən sayılır. Burada Azərbaycan türkləri (əhalinin 50%[4]-65%[5] və ya 75%[6]-i) ilə yanaşı, farslar, lorlar, ləklər və az sayda kürdlər yaşayır. Şəhərlərdə, özəlliklə Həmədan şəhərində türklərdən sonra farslar çoxluq təşkil edir. Ancaq bölgələrdə və kənd yerlərində Azərbaycan türkləri çoxluqdadır. Hakim dil isə Azərbaycan türkcəsidir. Ümumiyyətlə, əyalətin şimal və şimal-qərb hissəsində çoxluğu azərbaycan türkləri təşkil edir. Burada hamı fars dilini bilir və başa düşür.

Ostanda 562 türk kəndi vardır.[7]

2010-cu ildə İran Dövlət Mədəniyyət Şurasının Sorğusu göstərdi ki, Həmədan ostanının əhalisinin 58,9%-i türk (Azərbaycan dili), 24,3%-i fars, 10,3%-i kürd, 5,4%-i lur dillərində danışır və Azərbaycan dili Həmədanda əsas danışıq dilidir. [8]

Şəhristanlar[redaktə]

Həmədan ostanının şəhristanları

Həmədan ostanı inzbati cəhətdən 8 şəhritana ayrılır[9] : Əsədabad şəhristanı, Bahar şəhristanı, Tuysərkan şəhristanı, Rəzən şəhristanı, Kəbudər Ahəng şəhristanı, Məlayer şəhristanı, Nahavənd şəhristanıHəmədan şəhristanı.


Şəhərlər[redaktə]

Məlayer[redaktə]

Həmədan şəhərinin 90 km cənubunda yerləşir. Dağlıq yer olan Məlayerin sabit iqlimi var. Şəhərin qədim tarixi var. Məlayerin keçmiş adı Dövlət Abad olub. Əsasən Qacarlar dövründə tikilmişdir. Tanınmış ticarət mərkəzinə çevrilməsinə Xuzestan yolunun üstündə yerləşməsi səbəb olmuşdur. Şəhərin kənarında qədim mağaralar var. Mərkəzində isə qədim qalaların qalıqları öz əzəmətini saxlamaqdadır. Məlayerin gözəl üzüm bağları, parkları və qonaq evləri səyahətçiləri gözləyir.


Nahavənd[redaktə]

Həmədanın 150 km-də yerləşən Nəhavənd qədim tarixi şəhərlərdən biridir. Bu şəhər Sasani və ərəb qoşunlarının daim müharibə apardığı yerdir. Qədim türk tayfalarının mərkəzi olmuşdur və aparılan arxeoloji qazıntılar burada inkişaf etmiş qədim sivilizasiyanın olmasını təsdiq edir. Sasani dövrünə aid tarixi abidələr və arxeoloji tapıntılar Nəhavəndin yaxınlığında da olan Qara Joqha kəndində aşkar edilmişdir. Ümumiyyətlə şəhərin ətrafı çox qədimdir. Şəhər sənətkarlarının əl xalçaları məşhurdur. Əhalinin əsas hissəsi kənd təsərrüfatı ilə məşğul olur.

Tuysərkan[redaktə]

3 kəndin Toy, Sərkan və Şəkan birləşməsi nəticəsində yaranan Toysərkan şəhəri Həmədan şəhərinin 100 km cənubunda yerləşir. Qədim adı Roudlar olmuşdur. Monqol işğalı zamanı tamamilə dağıdılıb və yerli əhali adları yuxarıda çəkilən kəndlərdə məskunlaşıb və bununla da tam qırılmaqdan xilas olmuşdular. Toysərkan şəhərinin mərkəzi qədim tarixi abidələr ilə zəngindir. Baba Kamal, Roudlar, Şəhristan təpələri, qədim Sasani şəhərinin qalıqları, Səfəvilər dövrünə aid Şeyx Əli Xan məktəbi, Qacar dövrünün bazarı.

Kəbudər Ahəng (Göyrəng)[redaktə]

Kəbudər Ahəng şəhəri Həmədanın 50 km şimalında yerləşir. Əsas kənd təsərrüfatı zonasıdır və bu ərazinin inkişaf etdirilməsinə bir neçə il bundan əvvəl başlanmışdır.

Əsədabad[redaktə]

Dağlıq şəhər olan Əsədabad İslam Həmrəylik Hərəkatının rəhbərlərindən biri olan Seyid Cəmaləddin Əsədabadi Əl-Əfqaninin vətənidir. Əsədabad İranın telekommunikasiya sənayesinin yerləşdiyi sahələrindən biridir.

Həmədanın tarixi[redaktə]

Həmədan tək Azərbaycanın yox, həm də bütün dünyanın qədim şəhərlərindən biridir. Yaranma tarixi xristianlığın yaranmasından əvvəlki dövrə təsadüf edir. Həmədan Midiya hökmdarlarının yay imarəti olmuşdur, sonradan adı dəyişdirilib Ekbatan və ya Heqmatani kimi tanınmışdır. Həmədan şərq sivilizasiyasının mərkəzlərindən biri sayılır. Tarixi məlumatlara görə bu şəhərdə Həft Həssar (7 divar) adlı 1000 otaqlı qala olmuşdur və o, öz əzəmətinə görə Babil şəhərindən heç də geri qalmamışdır.

İranın ətrafında bütün xalqlar qədim dövrdən ta orta əsrlərə kimi Həmədanı əllərinə keçirməyi arzulayırdılar. Şəhər bir neçə dəfə işğala məruz qalıb. İlk dəfə Assuriyalılar Həmədanı dağıdıblar. Monqolların və Əmir Teymurun qoşunlarının işğalı zamanı şəhər yenidən yerlə yeksan edilmişdir. Həmədan məşhur yazıçı, müəllimlər, şairlər vətənidir. Bu şəhərdə Eynəlqüzzət Həmədani, Xacə Rəşidəddin Fəzlullah, Adham Həmədani, Baba Tahir Üryan və Mirzadə Eşqi yaşayıb yaratmışlar. İbn Sinanın və Baba Tahirin məzarları bu şəhərdədir. Həmədan İslam dövründə də bir mərkəz kimi öz əhəmiyyətini saxlamışdır.

Həmədan bu gün[redaktə]

Həmədan şəhəri Tehrandan 336 km aralıda Əlvənd dağının ətəyində yerləşir. Ulduzvari İmam Xomeyni adına meydan şəhərin mərkəzində yerləşir və meydandan şaxələnən yollar şəhərin bütün qütblərinə aparır. Bu meydanda qədim tarixi abidələr də az deyil. Şəhərin mərkəzində olan tarixi memarlıq abidələri qorunub saxlanır. İndiki dövrdə şəhərin yenidən qurulması və genişləndirilməsi şəhərin tarixi simasını dəyişdirməmişdir.

Həmədanın görməli yerləri Həmədan şəhəri sərin və sabit iqlimə malikdir. Bütün səyahətçilərin yadında qalan yerlərdən Əlvənd dağının zirvəsinin, Abbasabad təbiət vadilərinin mənzərələri olmuşdur. Aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı Midiya və Əhəmənilər dövrünə aid nadir tapıntılar aşkarlanmışdır. Qədim lövhələr, qızıl və gümüş əşyalar Həmədanın tarixi muzeyində özünəməxsus yer tutmuşlar. Həmədanda səyahət eləməli tarixi yerlər hələ də çoxdur Onların bir neçəsinin adını çəkmək istəyirik:

Daş Şir (Şir daşı) Daşdaş düzəlmiş və şirə oxşayan bu tarixi abidə Parfiya dövrünə aiddir.

İbn Sinanın memarlıq abidəsi Məşhur alim İbn Sinanın məzarı və onun üstündə olan türbə 1954-cü ildə tikilmişdir. Bu türbə qədim Qabus Voşmiq şəhərinin qülləsi ruhunda bəzədilmişdir. Burada əlyazmalar kitabxanası yerləşir. Kompleksin həyətində Qacarlar dövrünün tanınmış şairi və bəstəkarı Əbülqasim Arifin məzarı yerləşir.

Baba Tahir məqbərəsi Həmədanın gözəl parklarından birində yerləşən romantik şerlər müəllifi Baba Tahirin məqəbərəsi həmədanlıların ən çox ziyarət etdikləri yerlərdən biridir.

Müqəddəs yerlər Həmədan xalqı həmişə müqəddəs yerlərə, pirlərə dərin hörmət və ehtiram bəsləmişdir. Həmədanda tanınmış İmamzadə İsmayılın, İmamzadə Abdullanın adı ilə bağlı müqəddəs yerlər, movzaleylər, cami məscidləri və xanəgahlar vardır.

Epiqrafik abidələri Həmədanda səyahət edən turistlərin əksəriyyəti Epiqrafik yazıları olan abidləri görmək istəyirlər. Bu yazılara Əlvənd dağında olan qalanın divarlarında təsadüf olunur və epiqrafik yazıları Əhəməni dövlətinin hökmdarı Daranın dövrünə aiddir. İndi bu abidələri görmək üçün Abbasabadın gözəl tarixinə təşrif göstərmək lazımdır.

Ələvilər məqbərəsi Bu Həmədanda olan mühüm əhəmiyyətli islam abidəsidir. Məqbərə Həmədanın mərkəzi meydanında, Səlcuqlar dövründə tikilmişdir. Bu məqbərədə Ələvilər ailəsinin 2 üzvünün məzarı var.

Qurban qülləsi Şəhərin şərq hissəsində yerləşən bu abidənin kərpicdən tikilmiş 12 guşəli məqbərə və formaca piramidaya oxşayır.

Ester və Mordexay məqbərəsi Daşdan tikilmiş bu kompleksin içində taxta qutularda antik dövrdən qalmış Tövratın əlyazmaları vardır. Adları Tövratın bu əlyazmalarında çəkilən iki yəhudinin: Xaşayarşahın həyat yoldaşı və onun dayısının məzarları da bu kompleksdə yerləşir.

Mağaralar Həmədanın dağlarında saysız-hesabsız mağaralar var. Alisods mağarasını xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Yerli əhali onu Əlisədr və Əlisad adlandırırlar. Bu mağaranın içində uzunluğu 10 km-ə yaxın olan göl də var. Mağaranın divarları və tavanı heyranedici stalaktitlərlə örtülmüşdür. Mağaranın içində və göldə heç bir canlı yaşamır, bunun da əsas səbəbi təbii gün işığının olmamasıdır. Mağaranı seyr etmək üçün turistlərə qayıqlar və katerlər təklif olunur. Mağaranın orta hündürlüyü 8 metrdir. Lakin bəzi yerlərdə hündürlük 40 metrə qədər çatır.

Heyvanlar aləmi: Həmədan əyalətinin mühafizə edilən iki qoruğu var. Biri qərbdə Əsədabadda, o birisi şərqdə Məlayerdə - Laşkarda. Əsədabad qoruğu öz quşları ilə məşhurdur: ördəklər, qazlar, şahinlər və s. Vəhşi heyvanlardan bəbir, boz ayı, sıldırım qayalarda turlar və antiloplar yaşayırlar.

Əyalətdə səyahət və turizm Turizm və səyahət üçün Həmədan bütün infrostrukturaya malikdir. Geniş yollar, nəqliyyatın bütün növlərinin dəqiq işləməsi, telekommunikasiyanın inkişafı bu vilayəti səyahət etməyi asanlaşdırır. Həmədanın aeroportu yerli və beynəlxalq reysləri həyata keçirir.

Həmədan suvenirləri Həmədan gözəl əl xalçaları, keramik qab-qacağı və dəri məmulatları ilə məşhurdur. Həmədan xalçaçılıq mərkəzidir. İran xalçaçılıq kampaniyasının mərkəzi ofisi burada yerləşir. Həmədan xalçaları öz gözəl naxışları ilə bütün dünyada şöhrət qazanıb. Laleyin kəndi - Həmədan incəsənət keramikasının mərkəzidir. Burada çoxlu keramika emalatxanaları var, burada yüzlərlə rəssam və usta gözəl incəsənət əsərləri yaradırlar.

Xarici keçidlər[redaktə]

  • Encyclopædia Iranica :HAMADĀN ii. POPULATION-article author: Habibollah Zanjani. Originally Published: December 15, 2003.
  • Encyclopædia Iranica :HAMADĀN

Mənbə[redaktə]

  1. World Gazetteer
  2. http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci_en
  3. [1]
  4. Kurdish PEN Center: .....Hamadan Province (if about 50% of the province be Azeri Turks; in figure it becomes about 850.000), and about 33% of Tehran (Population of Tehran is 13.450.000) is Azeri Turks; which in figure becomes about 4.5 million (4.500.000).
  5. Azad Tribun :....Hemedan eyaletinin 65 faizini Azerbaycan türkleri teşkil edir. Onlar dil, medeniyyet ve s. meselelerle Azerbaycanın terkib hissesine aiddirler. Ancaq teessüfler olsun ki, son 80 ilde aparılan siyaset neticesinde Hemedan Azerbaycanın erazisi ve coğrafiyasından çıxarılaraq, fars ve lor dili, kültürü dairesine salınıb. Bununla bizim, Azerbaycan türklerinin milli kimliyini mehv etmek isteyirler.
  6. Summary of Azerbaijan History ( Reshid Güneyli):....Hamadan Province: the central city of this province is Hamadan city, and the cities and villages of this province are included in the following table. Hamadan is one of the most ancient cities of Atropatene Media (Azerbaijan) and 75% of its population are Azerbaijani Turks.
  7. Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Portal of Hamedan: [2]
  8. شماره کتابشناسی ملی:۲۸۹۰۶۶۶/طرح بررسی و سنجش شاخص های فرهنگ عمومی کشور(شاخص های غیرثبتی){گزارش}:همدان/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۶-۶۵-۶۶۲۷-۶۰۰-۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول(بخش رنگی)،نمودار(بخش رنگی)
  9. http://www.ostan-hm.net


Şablon:Güney Azərbaycan

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: همدان ایالتی