Kürdlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kürdlər
Kurdan کوردان
Saladin2.jpgჩობან აღა.pngMustafa Bərzani
Talabani Sept05.jpgBülent Ecevit-Davos 2000.jpgÖzcan Dəniz.jpg
Səlahəddin Əyyubi, Şərəf xan Bidlisi, Mustafa Bərzani, Məsud Bərzani, Cəlal Talabani, Əhməd Qaya, Bülənt Ecevit, Özcan Dəniz
Ümumi sayı
20,000,000[1][2]-30,000,000[3]
Yaşadığı ərazilər
Flag of Turkey.svg Türkiyə 10 924 000 (2006)[4]
Flag of Iraq.svg İraq 5 422 000 (2008)[5]
Flag of Iran.svg İran 4 934 000 (2006)[6]
Flag of Syria.svg Suriya 1 490 000 (2010)[7]
Flag of Germany.svg Almaniya 541 000 [8]
Flag of Afghanistan.svg Əfqanıstan 20 100 [9]
Flag of Lebanon.svg Livan 75 000 [10]
Flag of the Netherlands.svg Niderland 40 000 [11]
Flag of Switzerland.svg İsveçrə 35 100 [12]
Flag of Austria.svg Avstriya 23 000 [13]
Flag of Turkmenistan.svg Türkmənistan 6 000 (2008)[14]
Flag of Armenia.svg Ermənistan 42 139 (2001)[15]
Flag of Georgia.svg Gürcüstan 20 843 (2002)[16][17]
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 6 100 (2009) [18]
Dili

Kürd dili

Dini

İslam, Xristianlıq

Qohum xalqlar

Bəluclar, Farslar

Kürdlər (Kürd dilində: Kurd, کورد) — Yaxın Şərqdə xalq. Türkiyə, İraq, İran, Suriya ərazisində kompakt halda yaşayırlar . Əsasən kürd, türk, ərəbfars dillərində danışırlar.

Kürd tayfaları qədimdən cənub-qərbi İranda yaşamışlar. "Kürd" sözü qədim dillərdə "pəhləvan", "mərd" deməkdir. Kürdlər özlərini "körd", dillərini "kurmanci" adlandırır və öz mənşələrini cinlərin qadınlarla nigahına bağlayırlar.[19]

Dil və Mənşə[redaktə]

Kürdlük anlayışının milliyyət anlamında kimlərə məxsus olduğu elmi mühitdə günümüzdə mübahisəli mövzular sıradsında dayanmaqdadır. Beləki kürd milliyyətçiləri tərəfindən kürd hesab edilən xalqlar elmi araştırmalara əsaslanan dilçilər və əksər etnoqraflar tərəfindən ayrı-fərqli xalq olaraq qəbul edilirlər . Əsas mübahisəyə səbəb olan lək, kəlhur, feyli, mamasani, bəxtiyari, lur, goran və zaza dilində danışan xalqların kürdlərin tərkibinə daxil edilməsidir . Dil və mənşə araştırmaları əsas alınaraq demək münkündür ki kürdlər iki əsas - ana etnoqrafik qrupa ayrılırlar : Soran və Kurmanc .

Məskunlaşma[redaktə]

Kürdlərin yaşadığı yerlər
Kürdlərin yaşadığı yerlər

Kürdlərin sayına dair müxtəlif təxminlər möcuddur . Ancaq təxmini də olsa bu haqda rəqəmlər irəli sürmək olduqça çətindir , belə ki, XXI əsrin əvvəlində kürdlər dünyaya səpələnmiş şəkildə onlarla ölkədə yaşasalar da onların əksəriyyəti bu ölkələrdə yeni yaranmış diasporalara sahibdirlər və əksərən yaşadıqları ölkələrin vətəndaşları deyildirlər . Nəticədə onların saylarına dair təxminlər verilərkən böyük ölçüdə vətəndaşlıqları ikinci plana alınaraq gözardı edilir, həm vətəndaşaları olduqları ölkələrdə həm də əcnəbi statusunda yaşadıqları ölkələrdə hesablanırlar və nəticədə təxminlər qeyr-real şəkil alaraq süni olaraq artır . Əminliklə söyləmək münkündür ki, kürd etnosuna mənsub fərdlərin təxminən 90-95%-ə qədəri Türkiyə, İraq, Suriya və İran dövlətlərinin vətəndaşlarıdır (xeyli ölçüdə İraq, İran və Suriya vətəndaşı olan kürd əsilli əhali müharibə və digər humanitar fəlakətlərin təsirindən yayınmaq, daha yaxşı həyat şəraiti axtarışı və sairə amillərin təsiri ilə qeyr-qanuni şəkildə Türkiyəyə köçmüş və hazırda vətəndaşlıqları olmadan daimi olaraq bu ölkədə yaşamaqdadırlar) . Avropada məskunlaşmış kürd diasporalarına aid olan insanların təxminən 75%-80%- isə məskunlaşdıqları ölkələrin vətəndaşları deyildirlər (böyük ölçüdə Türkiyə vətəndaşlarıdır) .

Türkiyədə[redaktə]

1965-ci il s.a.-ına əsasən ana dili kürtcə olan əhalinin vilayətlər üzrə paylanması
Əsas məqalə: Türkiyə əhalisi

Türkiyədə kürdlərin sayına dair bütün hazırki rəqəmlər müəyyən hesablamalar əsasında alınmış təxminlərdən ibarətdir.

  • 1965-ci ildə aparılmış siyahıyaalmada kurmanc dilini ana dili kimi 2,219,502 nəfər (ana dilini kurmanc dili olaraq qeyd edənlərin 1,323,690[22] nəfəri kurmanc dilindən başqa dil bilməmişdir), "ikinci ən yaxşı bildiyi dil" kimi (yəni ana dilini kurmanc dilindən başqa bir dil olaraq göstərən və həmçinin kurmanc dilini də bildiyini qeyd edənlər ; bunlar içərisində ana dilini zaza, türk, ərəb, çərkəz, süryani və erməni dilləri olaraq qeyd edənlər birlikdə 99%-dən çox olmuşdur) isə 429,168 nəfər göstərmişdir, yəni Türkiyənin zazalar sayılmadan qeyd edilən iki göstəriciyə əsasən kurmanc dilini bilən əhalisi 2,648,670 nəfər olmuşdur.[23] Beləliklə, 1965-ci ildə 31,391,421 nəfər olan Türkiyə əhalisinin ən yüksək ehtimalla 8,44%-ni kürdlər (kurmanclar) təşkil edirdi (Belə ki, kürd dilinin kurmanc ləhcəsini bilən hər kəs etnik olaraq kürd olmamışdır, yəni "ikinci ən yaxşı bildiyim dil" qrafasında "kurmancca" deyə qeyd edənlərin içərisində kökən olaraq şərqi anadoluda kürdlərlə iç-içə yaşayan və müəyyən dərəcədə "dil baxımından kürdləşmiş" şiə türklər-öz deyimləri ilə ələvi türkmənlərin, həmçinin məlum səbəblərdən dolayı əsasən XX əsrin əvvəllərində 1910-1920-ci illərdə sürətlə islamı qəbul etmiş və ya onun kölgəsinə sığınmış bölgədən köç etməyərək "erməni şüuruna sahib olduğu halda" özünü kürd olaraq göstərən ermənilərin, kürdlərlə qarşılıqlı dolğun qohumluq əlaqələri olan ərəblərin müəyyən hissəsinin, kürdlərdən ayrı bir millət hesab edilən zazaların da olması nəzərə alınmalıdır).
  • Türkiyə Statistika Qurumunun 31 dekabr 2013-cü il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən Türkiyə Cümhuriyyəti əhalisi 76,667,864 nəfərdir .[24] Əgər bu nisbət payı (8,44%) olduğu kimi qalsaydı onda 2013-cü ilin sonuna olan təxmini hesablamalara əsasən Türkiyədə ən çoxu 6,471 milyon nəfər kürd yaşamalıdır. Ancaq uzun illərdir kürdlərin əksəriyyətinin məskunlaşdığı Türkiyənin şərq və cənub-şərq vilayətlərində əhalinin təbii artımının yüksək olması, həmçinin 1-ci körfəz müharibəsində 1 milyondan artıq kürdün İraqdan Türkiyəyə keçərək burada məskunlaşması kürdlərin ölkə əhalisi içərisində payını xeyli artırmışdır.[25]
  • Konda : Araştırma ve Danışmanlık tərəfindən Türkiyə hökumətinin sifarişi ilə 1993-cü ildə Türkiyə Respublikasının etnik və sosial quruluşunu öyrənmək məqsədiylə apardığı araştırmanın yekunları əsasında 2006-cı ilə verdiyi təxminə əsasən Türkiyə əhalisinin 76%-ni Anadolu türkləri , 15,7%-ni KürdlərZazalar , 2,8%-ni digər türk xalqlarının nümayəndələri , 0,7%-ni ərəblər , 4,7%-ni isə digər etnik qruplar təşkil edir .[4][26]

İranda[redaktə]

Əsas məqalə: İran əhalisi

İranda kürdlər ölkə əhalisinin təxminən 7%[27][6]-ni təşkil edirlərlər (bu zaman bu qurupun içərisinə sayları 1 milyondan yuxarı olan və lur dilində danışan ləklər, lur dilində danışan feylilər və kermanşahilər, həmçinin tutarlı elmi əsaslarla kürd olmadıqları təsdiqlənmiş zaza toplumuna daxil olan goranlar və s. kürdlüyü mübahisə doğuran qruplar sayılmadan irəli sürülmüş təxminlərə əsasən 5,3%[28]) və bu payla onların İranda sayı 2006-cı ilə olan təxmini hesablamalara əsasən 4,9 milyon nəfərdir.

İraqda[redaktə]

Əsas məqalə: İraq əhalisi
  • 1957-cii ildə İraqda aparılmış siyahıyaalmanın 1959-cu ilin əvvəlində elan olunmuş yekun nəticələrinə əsasən İraqın 6,34 milyon nəfərlik əhalisinin 12,92%-ni (819 min nəfər) kürdlər , 8,94%-ni (567 min nəfər) isə türkmanlar təşkil etmişdir . Sonrakı siyahıya almalarda türkmənlərin sayı süni şəkildə azaldılaraq bölgələrdən asılı olaraq ya ərəb ya da kürd kimi qeyd edilmişdir .
  • 2008-ci ilə olan rəsmi təxminə əsasən İraq əhalisi 31,895,637[29] nəfərdir . Müxtəlif təxminlərə əsasən kürdlər ölkə əhalisinin təxminən 13%-ni, 15%[30]-ni, 17%[31][5][32]-ini və ya 20%[30]-ni təşkil edirlər və bu payla onların İraqda sayı 2008-ci ilə olan təxmini hesablamalara əsasən 4,1-6,4 milyon nəfərdir.

Suriyada[redaktə]

Suriya Mərkəzi Statistika Bürosunun son rəsmi məlumatına əsasən 31.12.2011 tarixinə ölkənin daimi əhalisinin sayı 21,377,000[33] nəfər olduğu təxmin edilir . Suriyada kürdlərin ümumi əhali içərisindəki nisbətinə dair müxtəlif təxminlər (1993-cü ilə 938 min nəfər və ya əhalinin 6.3%[7]-i ; 1995-ci ilə 1,075,100[34] nəfər və ya 14,661,500[34] nəfər ölkə əhalisinin 7,33%[34]-i ; 2001-ci ilə 500 min nəfər və ya əhalinin 2,8%-i ; 2002-ci ilə 1,5 milyon nəfər və ya əhalinin 8%[35]-i ; 2004-cü ilə 1,8 milyon nəfər və ya əhalinin 10%[36]-i ; 2004-cü ilə 2,5 milyon[37] nəfər və ya əhalinin 13%[37]-14%[37]-i)[38] mövcuddur . Bu təxminlər 2,8%-dən 14%-dək dəyişməkdədir . Bu təxminləri nəzərə alaraq Suriyada kürdlərin sayını 2011-ilin sonu üçün 0,6-3 milyon arasında qiymətləndirmək münkündür .

Azərbaycanda[redaktə]

Kürdlər hazırda Naxçıvan MR-nın Sədərək rayonunda rayon mərkəzində (Heydərabad qəsəbəsi), Culfa rayonunun Teyvaz[39] kəndində və Şərur rayonunun Dərəkənd[40] kəndində yaşayırlar, həmçinin erməni işğalına qədər Laçın (Qarakeçdi, Çıraqlı və Minkənd kəndləri), Kəlbəcər (Soyuqbulaq, Yuxarı Şurtan, Orta Şurtan, Aşağı Şurtan, Zəylik, Xallanlı, AğcakəndOruçlu kəndlərində elliklə), Qubadlı (Zilanlı kəndi) rayonlarında da kürdlər yaşayırdılar. İşğaldan sonra bu rayonların əhalisi Azərbaycanın digər şəhər və rayonlarına məcburi köçkün düşmüşlər.[41]

İraqın Süleymaniyə şəhərində kürd təşkilatlarının qurultayı keçirilib. Qurultayda nümayiş etdirilən "qırmızı Kürdüstanın" xəritəsinə Naxçıvan, Laçın, Zəngilan, QubadlıKəlbəcər rayonları daxil edilib, kürdlərin Azərbaycanda məskunlaşması məsələsi müzakirə olunub. Məhz həmin qurultaydan sonra kürdlərin Azərbaycan Respublikasına köçürülməsi planlı şəkildə həyata keçirilir.[44], [45] [46][47]

Ermənistanda[redaktə]

2001-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən Ermənistanda bu ölkənin vətəndaşı olan 40,620 nəfər Yezidi Kürd və 1,519 nəfər Müsəlman Kürd yaşayır .

Livanda[redaktə]

Kürdlərin Livana ilk gəlişləri XVI əsrin əvvəllərində təxminən Osmanlı Sultan I Səlimin hakimiyyəti dövründə başlamışdır . Sultan tərəfindən bu ərazidə yerləşən bəzi feodal bölümlərə hakim vəzifələrə təyin edilmiş kürd ailələri XIX əsrədək demək olar ki tamamiylə ərəbləşərək asimilyasiya olmuşdurlar . Hazırda Livanda mövcud olan kürd toplumunun Livanda məskunlaşma tarixi isə I dünya müharibəsinin başlanması dövrünə təsadüf edir . Ancaq bu ölkədə yaşayan kürdlərin təxminən 95%-i iki əsas köç dalğası (1925-1937-ci illərdə Türkiyədən, 1960-cı ildən sonra Suriyadan) ilə Livana yerləşən əhalinin varisləridir . Suriyada yaşayan kürdlərin çoxu Türkiyə kökənlidir və 1925-1937-ci illər arasında Türkiyədə baş vermiş kürd qiyamları zamanı qiyamda iştirak etmələri ilə əlaqədar Türkiyə xüsusi xidmət orqanları tərəfindən təqib olunduqlarından dolayı ölkələrini tərk edərək Livanda məskunlaşmışdırlar . Onların demək olar ki, hamısı hazırda Livan vətəndaşlarıdır . Torpaq islahatları (özəlləştirmə) aparan mərkəzi Suriya hökuməti islahatlar gedişində ölkənin şimal bölgələrində torpaq sahibliyinə və vətəndaşlığa dair sənəndlərdə xeyli ölçüdə saxtakarlıqlar olmasından şübhələnərək 1962-ci ildə (rəsmi s.a. 1960-cı ildə aparılmışdı) bu bölgələri əhatə edən xüsusi siyahıya alma aparmışdır, nəticədə 1945-ci ildən sonra qeyri-qanuni olaraq Türkiyədən ölkəyə köç edərək məskunlaşmış və saxta sənədlər alaraq torpaq payına iddia edən 120,000[34] nəfər (Suriyada yaşayan cəmi kürdlərin təxminən 45%-i qədər) kürd müəyyən olunmuş və oların pasportları müsadirə edilərək vətandaşlıqları ləğv olunmuşdur . Kürdlərin Suriyada hüquqlarını bərpa edə bilməyən bu qismi ölkəni tərk edərək xaricə üz tuturlar . Onların müəyyən hissəsi 1960-1980-ci illərdə Livanda məskunlaşmışdır . Livanda yaşayan kürdlərin ümümi sayı (1985-ci ilə dair təxminlərdə 60,000-90,000 nəfər) hazırda (2012) qeyri-rəsmi hesablamalara əsasən 75,000-100,000 nəfər dolayında qiymətləndirilir . Bütün kürdərin 75%-80%-i Beyrut mühəfazasında (əsasən Beyrut şəhərində) məskunlaşmışdır . Livanda yaşayan kürdlərin 70%-i bu ölkə vətəndaşı deyildirlər .

Gürcüstanda[redaktə]

1939-cu ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Gürcüstanda 12,915[48] nəfər müsəlman və yezidi kürd yaşayırdı . Həmin siyahıya alamaya əsasən 13 min nəfərə yaxın kürdün təxminən 4,000[48] nəfəri Mesxetiya-Cavaxetiya bölgəsində , 3,000[48] nəfəri əsasən Batum şəhəri olmaqla Acarıstan MR-da , 6,000 nəfəri isə digər iri sənaye mərkəzlərində məskunlaşmışdı . SSRİ Komunist Partiyasının birinci katibi İosif Koba Cuqaşvili Stalinin əmriylə 1944-cü ildə Gürcüstanın Türkiyə sərhəddi boyu məskunlaşmış 100,000 nəfər müsəlman (Ahıska türkləri , Kürdlər və Müsəlman Ermənilər-Hemşinlilər) əhalisi əsasən Qazaxıstan , qismən Qırğızıstan , Türkmənistan və Özbəkistana sürgün edildilər . Sürgün olunanların təxminən 9,000[48] nəfərini müsəlman kürdlər təşkil edirdi . 2002-ci ildə Gürcüstanda aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən bu ölkədə 18,329[48] nəfər Yezidi və 2,514[48] nəfər Müsəlman Kürd yaşayır . 2002-ci il siyahıya almasına əsasən 18,329 nəfər Yezidi kürdün 17,116[48] nəfəri Tiflis şəhərində , 357[48] nəfəri Telavi rayonunda , 293[48] nəfəri Rustavi (Bostandərə) şəhərində qalanları isə digər ərazilərdə məskunlaşmışdır . İşsizlik və ağır sosial şəraitin təsiri ilə Yezidi kürdləri ölkəni kütləvi surətdə tərk edir və qazanc axtarmaq məqsədiylə Avropa ölkələrinə miqrasiya edirlər . Nəticədə ölkədəki Yezidi kürdlərin sayı kəskin azalmışdır . 2005-ci ilə olan təxminə əsasən Gürcüstanda daimi olaraq 6,000[48] nəfər Yezidi kürd yaşamaqdadır .

Əfqanıstanda[redaktə]

Əsas məqalə: Əfqanıstan əhalisi

Hazırda Əfqanıstanda yaşayan çoxsaylı onlarla xalqlar içərisində kürdlər də az sayda təmsil olunmaqdadırlar . Onlar əsasən dağınıq halda Herat , Kabil və sairə kimi iri şəhərlərdə məskunlaşmışdırlar . Ana dilləri Kurmanccadan başqa əsasən Türkmən və Tacik (Dəri) dillərində danışan kürdlərin sayları Əfqanıstan əhalisinin (2011-ci ilin əvvəlində 25,500,100[49] nəfər) təxminən 0,1%[50]-i qədərdir .

Türkmənistanda[redaktə]

Əsas məqalə: Türkmənistan əhalisi

10-21 yanvar 1995-ci il rəsmi əhali siyahıya alınmasına əsasən Türkmənistanda 6,097[51] nəfər kürd yaşamaqdadır.

Tacikistanda[redaktə]

21-30 sentyabr 2010-cu il ümumtacikistan əhali siyahıyaalınmasına əsasən 7.564.502 nəfər olan ölkə əhalisinin 7 nəfəri etnik kürdlərdən ibarətdir.[52]

Avropada[redaktə]

Finlandiyada 7,135 nəfər kürd yaşayır.[53]

Tanınmış kürdlər[redaktə]

Siyasətçilər[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Language Matcher :Kurdish
  2. Kurdish language
  3. UNPO :Iraqi Kurdistan
  4. 4,0 4,1 Konda Araştırma ve Danışmanlık : toplumsal yapı araştırması –Biz Kimiz ? (2006): 1993-te 18 yaş üzeri deneklerce Belirtilen Kimliğe Göre nüfusun 9,02%-i kürt ve zaza (8,61%-i kürt , 0,41%-i zaza) . 2006 yılında Kürt ve zaza etnik kimlik dağılımı tüm Türkiye nüfusunda görmek için , 18 yaş altı nüfusu sayılara orantılı olarak eklenmiş ve Konda tarafından 15,68% (14,97%-i kürt ve 0,71%-i zaza) ve ya 11,445 mln kişi (10,924 mln kürt ve 0,521 mln zaza) verisi alınmıştır .
  5. 5,0 5,1 Unrepresented Nations and Peoples Organization : The Turkmen of Iraq: Underestimated, Marginalized and exposed to assimilation Terminology:...The real total number of Iraqi voters is accounted as 13.511.936. The real total number of Kurdish voters is 2,243,268. The percentage of the Kurdish voters is 16.6%. According to the most reliable references the Kurdish percentage in Iraq is around 17%.
  6. 6,0 6,1 National portal for electronic services of İran :...The Kurds, who make up about 7 percent of the population, reside primarily in the Zagros Mountains near the borders with Iraq and Turkey.
  7. 7,0 7,1 Ethnologue 14 report for Syria : Languages of Syria:...Kurmanji – 938,000 in Syria (1993), 6.3% of the population. Northern Syria. Alternate names: NORTHERN KURDISH, KERMANJI, KIRMANJI. Classification: Indo-European, Indo-Iranian, Iranian, Western, Northwestern, Kurdish.
  8. Etnologue report for Germany
  9. T.C. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü , Felsefe ve Din Bilimleri : Afganistan Türklerinin dini , inanc ve yaşayışları
  10. Etnologue report for Lebanon
  11. Etnologue report for Netherlands
  12. Etnologue report for Switzerland
  13. Etnologue report for Austria
  14. Информационно-аналитический центр : Р. Назаров: Этническая политика постсоветского Туркменистана. Ни слова об узбеках.
  15. National Statistical Service of the Republic of Armenia
  16. Cultural Policies
  17. Population statistics of Eastern Europe :Ethnic composition of Georgia by 2002 census
  18. 18,0 18,1 Population statistics of Eastern Europe:Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  19. Məhəmməd Həsən Vəliyev (Baharlı). "Azərbaycan" (Fiziki-coğrafi, etnoqrafik və iqtisadi oçerk). — Bakı, Azərbaycan nəşriyyatı, 1993-cü il, səh. 59
  20. Etnologue report for language code :ckb
  21. Etnologue report for language code :kmr
  22. Heinz Kloss & Grant McConnel, Linguistic composition of the nations of the world, vol,5, Europe and USSR, Québec, Presses de l'Université Laval, 1984, ISBN 2-7637-7044-4
  23. Escarré International Centre for Ethnic Minorities and Nations:Recent Changes in Turkey’s Language Legislation
  24. Türkiye İstatistik Kurumu : Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2013
  25. LookLex Encyclopaedia – Kurds:...Estimates on the number of Kurds vary much, due to unwillingness to accept Kurdish nationality, in countries like Turkey and Iraq. Estimates run between 15 and 25 million, where the majority is living in Turkey.A Kurdish rebellion in Iraq started on the eve of the Gulf war in 1991, but was quickly suppressed by the Iraqi army, forcing 1 million Kurds to flee to Turkey.
  26. Milliyyet Qazetesi : Konda raporu:...Anadil kontrolüyle sağlanan dolaylı bilgininde katılmasıyla ortaya çıkan tabloda Türkiye'de yetişkinlerin (18 yaş ve üstündekilerin) etnik kimliklerin dağılımı, yüzde 78.1 Türk, yüzde 8.61 Kürt, yüzde 0.41 zaza, yüzde 1.5 "Laz" ve "Türkmen" gibi yerel kimlikler, yüzde 0.1 Asya Türkü, yüzde 0.3 Kafkas kökenli, yüzde 0.2 Balkan kökenli, yüzde 0.4 göçmen, yüzde 0.9 Müslüman Türk, yüzde 0.2 Alevi, yüzde 0.3 "Türkiyeliyim, dünyalıyım" vs. diyenleri ifade eden genel tanımlayan, yüzde 0.7 Arap, yüzde 0.1 gayrimüslim, yüzde 0.03 Roman, yüzde 0.05 diğer ülkelerden ve yüzde 3.8 TC vatandaşı şeklindedir.Kürt ve Zaza nüfusu kendi içinde değerlendirildiğinde, Zazalar bu toplamın 4.5'i oranındadır. Yetişkinlerden elde edilen etnik kimlik dağılımı, toplam 72 milyon 975 olan tüm Türkiye nüfusunda görülmek istenirse, 18 yaş altındakileri elde edilen verilere orantılı olarak eklemek gerekir. Türkiye genelinde "her 66 yetişkin için 33 çocuk" varken, doğurganlık oranları daha yüksek olduğu bilinen Kürtler için bu oran farklıdır. Araştırmadaki hane halkı sayısı bilgisine, illerin nüfus artışlarına ve yaş grubu dağılımlarına dayanarak Kürtlerde bu oranın "her 53 yetişkin için 47 çocuk" şeklinde olduğunu temel bir kabul olarak dikkate almak doğru olacaktır. Bu durumu dikkate alan yaklaşımla yapılan çalışmada tüm Türkiye nüfusu içinde Türklerin yüzde 76.03 ile 55 milyon 484 bin, Kürt ve Zazaların yüzde 15.68 ile 11 milyon 445 bin, diğer etnik gruplar toplamının da yüzde 8.3 ile 6 milyon 46 bin kişi olduğu hesaplandı."Deneklerin cevaplarına göre Türkiye'de yetişkinlerin kimliklerinin dağılımı" bulgularına 18 yaşın altındaki gruba ilişkin veriler de eklendiğinde, Arapların nüfusu 550 bin olarak hesaplandı. Aynı çalışmada göçmenlerin 310 bin, Lazların 220 bin, Kafkasya kökenlilerin (Çerkez, Çeçen, Gürcü) 210 bin, Romanların 30 bin kişi olabileceği görüldü. Türkiye'de yaşayan gayrimüslimlerin sayısı ise 80 bin dolayında tahmin edildi. Ancak çok düşük oranları ifadelendirmeye çalışan bu sayılardaki hata paylarının yüksekliği göz ardı edilmemelidir.1927 yılından 1965'e kadar Devlet İstatistik Enstitüsü'nün (Türkiye İstatistik Kurumu) yaptığı 7 nüfus sayımında vatandaşlara "anadil" ve "konuştuğu ikinci dil" sorulmuştur. Ancak 1965'ten sonraki nüfus sayımlarında bu soru yöneltilmemiştir.Bu soruların yöneltildiği 7 nüfus sayımında "Anadilim Kürtçe" veya "Bildiğim ikinci dil Kürtçe" diyenler, en düşük yüzde 8.07 (1955-ci yıl), en yüksek yüzde 9.88 (1950-ci yıl) olmuştur ki bu sayılara Zazaca konuşanlar dahil değildir.Kuşkusuz devlet memurlarınca yapılan bu sayımlarda da, kimliğini gizleyenler, soruya yanıt vermeyenler olmuştur.KONDA'nın Milliyet için yaptığı araştırmada da, "anadil" ve "bilinen ikinci dil" konusundaki sorularda "Kürtçe" cevabı veren yetişkinlerin sayısı yüzde 11.97'dir. Etnik kimliğe ilişkin soruda da kendisini "Kürt" olarak tanımlayan yetişkinlerin oranı 8.61'dir.
  27. Lyle, Garry. Iran (series: Major World Nations), Philadelphia: Chelsea House Publishers (1999); pg. 9-10.
  28. Asia Times Online :Iran's lurking enemy within:..These assassinations were complemented with aggressive counter-insurgency tactics and a determined effort to isolate the extremist separatists from the mass of Iranian Kurds (who make up about 5% of the country's population)...
  29. Central Organization for Statistics and Information Technology of Iraq
  30. 30,0 30,1 CİA :Iraq:...Ethnic groups: Arab 75%-80%, Kurdish 15%-20%, Turkoman, Assyrian, or other 5%
  31. Russell, Malcom B. The Middle East and South Asia 1997 (The World Today Series). Harpers Ferry, West Virginia: Stryker-Post Publications (1997); pg. 104.
  32. Islamopedia Online :Kurds in Iraq
  33. Syrian Arab Republic Office Of Prime Minister - Central Bureau Of Statistics :Estimates of Population actually living in Syria by governorate and sex (000) * on 31/12/2011, Table 3/2---or---تقدير عدد السكان المتواجدين في سورية حسب المحافظة والجنس (بالألف)* في31 / 12 / 2011: The number doesn’t include syrian population abroad
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 The Unreached Peoples Prayer Profiles :The Western Kurd of Syria
  35. Carl Dahlman, ‘The Political Geography of Kurdistan’, Eurasian Geography and Economics, Cilt 43, Sayı 4 (2002), s. 274.
  36. Gary C. Gambill, ‘The Kurdish Reawakening in Syria’, Middle East Intelligence Bulletin, Cilt 6, Sayı 4, (Nisan 2004), [1], erişim: 26 Nisan 2006.
  37. 37,0 37,1 37,2 Arabic News, 16 Haziran 2004, Kurdish parties in Syria defy banning decision , erişim: 3 Mayıs 2006.
  38. Abdi Noyan Özkaya :Suriye Kürtleri: Siyasi Etkisizlik ve Suriye Devleti’nin Politikaları:Cilt 2, No: 8 ss.90-116 . 2007
  39. A to Z of Azerbaijan in web site Azerb.com – by Travel-Images.com : The Kurds
  40. BayBək, Bir Millətin səsi
  41. Azerbaijan.az saytı. İnzibati-ərazi vahidi üzrə məlumat. Bax: Rayonların tarixi haqqında qısa məlumat
  42. Population statistics of Eastern Europe:Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  43. The United Nations Statistics Division :27.01.1999 census of Azerbaijan
  44. Kürdlər Azərbaycanda
  45. Kürdlər Azərbaycana köçürülür
  46. Barzani: Kerkük, Urmu, Marağa, Tebriz kürd Xalqının Qelbidir
  47. Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı (GAMOH) :Gəlmə kürdlərin Azərbaycana “böyük köç”ü davam edir:..Qubadan aldığımız məlumata görə, yerli əhalinin müqavimətinə baxmayaraq, 70 kürd ailəsi rayonun Təngəaltı ərazisində məskunlaşdırılıb. Gəlmələrin İraqdan köçürüldüyü ehtimal olunur. Yerli əhalinin bildirdiyinə görə, onlar yüksək nüfuzlu məmurun göstərişi əsasında həmin ərazidə yerləşdirilib. Bu səbəbdən rayon rəhbərliyi kürdləri ərazidən köçürməkdə acizdir...
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 48,4 48,5 48,6 48,7 48,8 48,9 A Writenet Report commissioned by United Nations High Commissioner for Refugees, Status Determination and Protection Information Section (DIPS)-The Human Rights Situation of the Yezidi Minority in the Transcaucausus
  49. Central Statistics Organization of Afghanistan (CSO) :Settled Population of Afghanistan by Civil Division, Urban, Rural and Sex 2012-13
  50. The Unreached Peoples Prayer Profiles :The Kurdish of Afghanistan
  51. Asgabat.net-городской социально-информационный портал :Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году.
  52. Сайти расмии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон:Ҷилди 3. Ҳайати миллӣ ва донистани забонҳо, шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон
  53. Helsingin SanomatAccording to the Population Register Centre, a total of 155,660 foreign citizens lived in Finland at the end of 2009.
  54. Hurriyet Gaztesi :Polat, Sharon’ı öpüyor ben Oya Aydoğan’ı
  55. Yeni Safak Online : Ecevit'in Soyağacı : 'Kürtzade Ecevit'
  56. Tümgazeteler : Kürt kökenli olabilirim:....Türklerin çeşitli kökenden, bölgelerden gelen insanlardan oluşan bir millet olduğunu ifade eden Ecevit, şöyle konuştu:`Ailemizde Kürt kökenliler de olabilir. Mesela rahmetli annemin ailesi Boşnak`tı. Osmanlı`daki büyük vezir-i azamların, büyük komutanların hemen hemen tümü başka kökenlerden gelip Osmanlı Türklüğü`nü benimsemiş kimselerdi.Bülent Ecevit, dedesi Mustafa Şükrü Efendi`nin `Kürtzade` olarak tanındığını ilk kez açıkladı. Yıllar önce babasının doğduğu köye gittiğinde bir büyüğünün mezar taşında `Kürtzade` yazdığını gördüğünü anlatan Ecevit, `Ben ilk olarak orada öğrenmiştim bu ismi.Yaptığı araştırmada sadece kendilerinin değil köyün tamamının Doğu`dan geldiğini öğrendiğini söyleyen Ecevit, `Ben bunu ne yadırgadım, ne de `hayır öyle değil` demeye kalkıştım. Çünkü benim gözümde Kürt-Türk ayrımı yoktur` dedi.
  57. Hürriyet gazetesi web arşivi : Meğer Ecevit Kürt kökenli imiş
  58. Rişvan aşiretinin kökeni Kürt değil, Türk
  59. HACİ BEDİR AĞA (HACİBEY)
  60. Kürt bakan BDP'ye ateş püskürdü:..Devlet Eski Bakanı Salih Sümer BDP'lilere ateş püskürdü. Bölge siyaseti hakkında konuşan Sümer, şunları kaydetti: Tv8’de yayınlanan Erkan Tan’ın hazırlayıp sunduğu Erkan Tan ile Başkent’ten programına bugün, Devlet Eski Bakanı Salih Sümer konuk oldu ve önemli açıklamalarda bulundu. "Ben kimin Kürdüyüm!"
  61. haber7.com : Bülent Arınç'ın Meclis'te 'Kürtçe' isyanı:...Genel Kurul'da BDP'lilerin Türkçe konuşmalarını isteyen Arınç, "Kürtçe bilmemem Kürtçe'yi alçaltmaz ancak Türkçe konuşursanız hepimiz sizi anlarız." dedi, BDP'li 10 vekilin Kürtçe bilmediğini ileri sürdü...Bu arada, BDP Muş Milletvekili Sırrı Sakık, kürsüde konuşurken, "Ben sadece, Huda ji te razıbe biliyorum." diyen Arınç'a, "Brez Vezir, tu bı zimani Kurdi ağivi gelek spasdıkım- Sayın Bakan Kürtçe konuştunuz. Size çok teşekkür ediyorum) diyerek Kürtçe teşekkür etti...
  62. Kabinede hakiki Kürt bakan:..Kabinede iki ÇAKMA Kürt bakan zaten vardı. Kim mi? Birr tanesi İngiliz Mehmet lakaplı Batmanlı Mehmet Şimşek. Diğeri ise de çocukluğunu Amerika'da geçirmiş olan Siirtli Egemen Bagış..
  63. KABİNEDE İKİ ÇAKMA KÜRT:..Başbakan Tayyip Erdoğan`ın partisinde 75 Kürt kökenli milletvekili bulunduğunu belirterek, Türkiye`deki Kürtlerin gerçek temsilcisinin DTP değil, AKP olduğunu söylemesi bir dönem çok tartışılmıştı.Kabinede iki ÇAKMA Kürt bakan zaten vardı. Kim mi? Birr tanesi İngiliz Mehmet lakaplı Batmanlı Mehmet Şimşek. Diğeri ise de çocukluğunu Amerika'da geçirmiş olan Siirtli Egemen Bagış.. Her ne kadar iki vekil de Kürtçe biliyor olsa dar ama aldıkları batı egitimi onları hem bölgeden hem de Kürt gerçekliğinden oldukça uzaklaştırmış.
  64. Biroybil.com : Kimdir Bu Egemen Bağış?
  65. Egemen Bağış'ın MHP'lileri kızdıracak sözleri:...Bağış, "Vatanı sevmek, bu ülkenin kişi başına düşen gelirini artırmakla olur. Yoksa ‘şunu bunu isterim’ demekle, abuk sabuk bıyıklar bırakıp el kol işaretleri yaparak vatan sevgisi göstermeye çalışmak bu ülkenin insanına haksızlıktır" dedi.
  66. EGEMEN BAĞIŞ'IN BU SÖZLERİ ÇOK TARTIŞILACAK:..Bağış konuşmasının devamında çok tartışılacak sözler de söyledi. "Azınlık" ve "Gayrimüslim" terimlerini beğenmediğini, bu ülkede kimin köklerinin daha eskiye dayandığının araştırma konusu olduğunu, dolayısı ile kimin azınlık kimin çoğunluk olduğunun bilinemeyeceğini söyleyen Bağış cemaati şaşırttı.
  67. Bağış'tan çok ilginç benzetme!:..Devlet Bakanı Egemen Bağış, terör örgütü PKK'nın, artık birilerinin taşeronluğunu yapmaya başladığını belirterek, "Ha Kürt milliyetçiliği ha Türk milliyetçiliği... Bunların toplumu gererek her iki ırkçı zihniyeti köpürtmeye çalıştıklarına şahit oluyoruz" dedi.
  68. MALİYEYİ BİR KÜRT BAKAN, EKONOMİYİ DE BİR ZAZA BAKAN YÖNETİYOR:...Devlet Bakanı Cevdet Yılmaz, eğer ayrımcılık olsaydı Türkiye’nin kalkınması bir Zaza’ya teslim edilmezdi. Devlet Bakanı Cevdet Yılmaz, Türkiye`de ayrımcılık yapıldığı iddialarının yersiz olduğunu söyledi. Bakan Yılmaz, memleketi Bingöl`de, "Eğer ayrımcılık olsaydı bizler o noktaya gelemezdik, Türkiye`nin kalkınması bir Zaza`ya teslim edilmezdi." açıklaması yaptı. Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Gaziantep’te yaptığı konuşmada "Binlerce kardeşimiz oralarda çalışıyor. Kim istemez ki kendi kardeşine, kendi köylüsüne hizmet etmeyi. Benim sizlerden bir ricam var. Buradaki huzuru engelleyenlere oy vermeyin. Esnafa zorla kepenk kapattıranlara oy vermeyin. Batman'ın imajını bozanlara oy verirsek buraya yatırımcı gelmez. Çocuklarımız yine işsiz kalır. Biz daha çok özgürlük, daha çok demokrasi, daha çok iş ve aş diyoruz." dedi. "Ben de sizin gibi Kürt'üm, ben de Kürtçe biliyorum." ifadesini kullanan Şimşek, herkesin birinci sınıf vatandaş olduğunu vurgulayarak, şöyle konuştu: "Birinci sınıf olmazsa Maliye Bakanlığı'nı niye bir Kürt'e teslim ediyorlar? Kürtçe üzerinde bir yasak var mı? Yok. Kürtlere kötü bir muamele yapılıyor mu? Yok.dedi
  69. samanyoluhaber.com : Bakan Kürtçe konuştu – Video :...TRT 6'da yayınlanan İktisat programına katılan Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, sorulara kürtçe cevap verdi.
  70. [2]Maliye Bakanı Mehmet Şimşek: Ben Etnik Olarak Kürt Kökenli Ama Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşlığı İle Gurur Duyan Bir Vatandaşım, lpghaber.com, 04.09.2009.
  71. KÜRT BAKAN ZAFER ÇAĞLAYAN BDP'YE SESLENDİ :...Kürt asıllı bakan BDP'ye seslendi. Devlet Bakanı Zafer Çağlayan da 'özerklik' tartışmalarına katıldı İki dilli yaşam ve özerklik tartışmaları Devlet Bakanı Zafer Çağlayan'ın gündemindeydi. Üniversite yıllarında ülkücü olduğunu anlatan Çağlayan'ın BDP'ye verdiği cevap dikkat çekiciydi: "Kürt asıllıyım ama ülkemin birlik ve beraberliğinden yana oldum."
  72. [3]Ülkücü kökenli Kürt’üm, Hürriyet gazetesi, 29 Mart 2010.
  73. [4]Kürt’sün bakan olma denmedi, Hürriyet gazetesi, 27.08.2010.
  74. Haberler.com :Kürt Bakan'dan Kürtlere Çağrı! :...Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanı Mehdi Eker, "Türkiye'de Kürt kardeşlerimizin, vatandaşlarımızın da şiddete 'dur' demesini ve daha çok bu manada ses vermesini doğrusu arzu ediyoruz" dedi.

http://www.kurdist.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=208&Itemid=1

Mənbə[redaktə]

  • Akif Muradverdiyev. Zəngəzur. Tariximizin yaddaşı. Bakı: Xəzər, 2007, səh. 455.