Abşeron

Bu məqalə Abşeron rayonu haqqındadır. Yarımada üçün Abşeron yarımadası səhifəsinə baxın.

Abşeron rayonu
İqtisadi rayon	Abşeron iqtisadi rayonu
Ərazi	1360 km²
Əhali	189.800 nəfər (2009. nəfər
Əhali sıxlığı	139 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu	01
Telefon kodu	12
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ)	AZ 0100
Yaşayış məntəqələrinin sayı	9 qəsəbə, 6 kənd
İcra başçısı	Zakir Fərəcov
İnternet saytı	http://absheron.az/

Abşeron — Azərbaycan Respublikası ərazisində rayon. İnzibati mərkəzi Xırdalan şəhəridir.

Tarixi

Müstəqil kənd rayonu kimi Abşeron 1963-cü ilin yanvarında yaradılmışdır. Abşeron rayonu ötən illər ərzində Bakı və Sumqayıt şəhərlərinin inzibati ərazilərindəki kolxoz və sovxozlara, quşçuluq sənayesinə, aqrar sahəyə xidmət edən idarə və müəssisələrə, kənd tikinti və meliorasiya təşkilatlarına, aqrar istiqamətli elmi-tədqiqat institut və laboratoriyalarına yüksək ixtisaslı rəhbərliyi təmin etmək məqsədilə yaranmışdı. O həmçinin hər iki sənaye mərkəzinin kənd təsərrüfatı məhsullarına ehtiyacının daha dolğun ödənilməsinə xidmət etmək vəzifəsini həyata keçirmişdir.

Tarixi abidələr

Rayon ərazisində mövcud qəsəbə və kəndlərdə hələ XIV – XVII əsrlərdə tarixi abidələr, məscid, ovdan və karxanalar mövcuddur. Belə ki, Abşeron rayonunda

Xırdalanda – Məşədi İmambaxış hamamı, 1904-cü ildə, Hacı Həsən ovdanı

Novxanıda – XVII əsrdə Şah Sultan Hüseyn məscidi. Bir çox ziyalıları yetirmişdir.

Masazırda – XV əsrdə "Xan bağı" türbəsi

Məmmədlidə – "Yanar dağ" – XVIII əsrdə ovdan – ağ məscid

Qobuda – 700 il əvvəl yaranmışdır, xalçaçılıq

Hökməlidə – XIX əsrdə Əlimurad hamamı və xalçaçılıq

Fatmayıda – XVII əsrdə Hacı Heybət məscidi, XIX əsrdə Məhəmməd Həsən hamamı, XIX əsrdə Əlibatti məscidi

Digahda – XVII əsrdə Cümə məscidi, tunc dövrünə aid Kurqan gölü mövcuddur.

Etimologiya

Sözün etimologiyası ilə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar "Abşeron" sözünün fars dilində – ab (su) və şoran (duzlu) sözündən əmələ gəldiyini bildirirlər. Mənası "Şor su" deməkdir. Bir çox alimlərin fikrincə isə "Abşeron" oğuz boylarından biri olan avşar və yaxud əfşar tayfa adı ilə bağlıdır. mənbələrin məlumatına görə, Bakı şəhəri yaxınlığında, İrandan Dərbəndə gedən karvan yolunun üzərində əfşəran adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Orta əsrlərdə Xəzər dənizininqərb sahilində, Pirallahı adasının qarşısında Əfşəran adlı şəhərin mövcudluğu haqqında məlumat verilmişdir. Türk-səlcuq tayfa birliyinə daxil olmuş və Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmiş əfşarlar Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. Nadir şah Əfşarın dövründə bir müddət hakimiyyəti ələ ala bilmişdilər. Belə olan şəraitdə əfşarların adı Azərbaycan toponimiyasında öz əksini tapmaya bilməz. Odur ki, Abşeron toponiminin "əfşar yaşayan yer" kimi izah olunması məntiqə daha çox uyğun gəlir.

Coğrafi mövqeyi

Abşeron Xəzər dəniziniin qərb sahilində yerləşir.

Abşeron rayonu şimaldan Sumqayıt şəhəri ilə, şimali-qərbdən Xızı rayonu ilə, qərbdən Qobustan rayonu ilə, cənubi-qərbdən Hacıqabul rayonu ilə, şərqdən isə Bakı şəhəri ilə qonşudur.

Təbiəti

Abşeron yarımadasında bir çox qara tut sortları yetişir ki, bunlardan da ən keyfiyyətlisi xartut adlanır. Ağ tutdan olduğu kimi qara tutdan da azərbaycanlılar mürəbbə bişirirlər.

Yaşayış məntəqələri

Rayon ərazisində 1 şəhər (Xırdalan) 8 qəsəbə (Ceyranbatan, Saray, Mehdiabad, Digah, Qobu, Güzdək, Hökməli, Aşağı Güzdək, Güzdək) 6 kənd (Masazır, Fatmayı, Məmmədli, Goradil, Pirəkəşkül və Novxanı) vardır.

Xırdalan qəsəbəsi 30-40 illərdə Binəqədi, 50-ci illərin birinci yarısında Maştağa, 50-60-cı illərdə yenidən Binəqədi rayonunun tabeliyinə verilmiş, Azərbaycan SSR Ali Soveti rəyasət Heyətinin 4 yanvar 1963-cü il tarixli fərmanı əsasında yaradılmış Abşeron rayonunun mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Xırdalan 1936-cı ildə şəhər tipli qəsəbə olmuş və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2 oktyabr 2006-cı il tarixli 149- III Q saylı Qanunun əsasında Xırdalana şəhər statusu verilmişdir.

Əhalisi

Əhalisi 1 aprel 2006-cı il tarixinə əsasən 102,5 min nəfərdir. Rayonun ərazisində Ermənistan Respublikasından etnik təmizləmə nəticəsində 3327 nəfər qaçqın, işğal olunmuş rayonlardan olan 16872 nəfər məcburi köçkün müvəqqəti məskunlaşmışdır.

Görkəmli şəxsləri

Xırdalan şəhəri:

• Mirəsədulla Mirqasımov — tibb elmləri doktoru, akademik.
• Nəbi Xəzri — Azərbaycanın xalq şairi.

Saray qəsəbəsi:

• Vəli Axundov — akademik, dövlət xadimi.
• Mikayıl Ələkbərov — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Qobu qəsəbəsi:

Qəzənfər Xalıqov — Azərbaycanın xalq rəssamı.

Novxanı kəndi:

• Şıxəli Qurbanov — yazıçı-dramaturq, dövlət xadimi.
• Mehdi Hüseynzadə — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
• Süleyman Rüstəm — Azərbaycanın xalq şairi.
• Məhəmməd Əmin Rəsulzadə — Azərbaycan Demokratik Respublikasının qurucusu.
• Lütfi Zadə – akademik.
• Əzim Əzimzadə — Azərbaycanın xalq rəssamı.
• Aqşin Əlizadə — bəstəkar.

Fatmayı kəndi:

• Əbülfəz Qarayev — tibb elmləri doktoru, professor.
• Qara Qarayev — bəstəkar.
• Böyükağa Mirzəzadə — Azərbaycanın xalq rəssamı.
• Cəlil Cavadov — kontr-admiral.

Masazır kəndi:

• Əliağa Vahid — şair-qəzəlxan.

Digah qəsəbəsi:

Arif Salahov — general-mayor.

İqtisadi xarakteristikası

Sovetlər birliyi dövründə Abşeron rayonunda zavodlar və trestlər fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda rayonda 148 ticarət və ictimai-iaşə xidməti, 22 sənaye istehsalı, yanacaqdoldurma, 27 aptek, 4 nəqliyyat və 21 kənd təsərrüfatı müəssisəsi mövcuddur.

Səhiyyə

Hal-hazırda Abşeron rayonunda 20 səhiyyə müəssisəsi və Şəhər sağlamlıq mərkəzi əhaliyə xidmət göstərir.

Abşeron rayon Tibb idarələrinin DİSLOKASİYASI

Səhiyyə idarələrinin adı Ünvanı və Telefonları

1.Mərkəzi Xəstəxana Xırdalan şəhər 28-ci məhəllə 324-66-93 (faks) 342-26-11 443-55-32 (ev) 050-376-57-57 (mob)

2.Saray qəsəbə Xəstəxanası Saray qəsəbə, Mikayıl Ələkbərov küç. 344-17-03 (iş) 050-568-55-27 (mob.)

3.Qobu qəsəbə Xəstəxanası Qobu qəsəbə, Aşur Həsənbalayev küç.46 345-73-23 (iş) 663-54-58 (mob.) İcra nümayəndəliyi 345-70-00

4.Xırdalan şəhər Poliklinikası Xırdalan şəhər, Məmmədəmin Rəsulzadə küç.12 342-24-96 (iş) 511-18-46 (ev) 330-00-46 (mob.)

5.Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım şöbəsi Xırdalan şəhər, Heydər Əliyev prospekti 185 342-28-11 (iş) 018-644-68-21 (ev) 642-72-26 (mob.)

6.Uşaq Poliklinikası Xırdalan şəhər, Məmmədəmin Rəsulzadə küç.12 342-24-07 (iş) 342-11-63 (iş) 462-69-22 (ev) 610-66-48 (mob.)

7.Ceyranbatan qəsəbə Həkim Ambulatoiyası Ceyranbatan qəsəbə, Nizami 3 344-42-72 (iş) 388-01-66 (mob.) İcra nümayəndəliyi 344-40-79

8.Digah qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Digah qəsəbə, Səməd Vurğun küç 401-41-65 (ev) 340-85-03 (iş) 734-56-97 (mob.) İcra nümayəndəliyi 340-85-37 340-87-00

9.Mehdiabad qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Mehdiabad qəsəbə, Əzizbəyov küç.10a 343-20-93 (iş) 343-53-85 (iş) 625-63-46 (mob.) İcra nümayəndəliyi 343-54-31

10.Hökməli qəsəbə Həkim ambulatoriyası Hökməli qəsəbə, Mirzağa Əliyev küç.11 347-67-20 (ev) 342-11-61 (iş) İcra nümayəndəliyi 442-11-60

11.Aşağı Güzdək qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Aşağı Güzdək qəsəbə, T/Məmmədov küç.2 345-00-02 (iş) 492-15-46 (ev) 512-92-43 İcra nümayəndəliyi 345-96-00

12.Güzdək qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Güzdək qəsəbə, Elman Heydərov küç. 345-43-02(iş) 702-51-14 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-94-00

13.Fatmayi kənd Həkim Ambulatoriyası Fatmayi kənd, Əliağa Ağayev küç. 340-00-22 (iş) 443-62-24 (ev) 765-30-53 (mob.)

14.Məhəmmədi kənd Həkim Ambulatoriyası Məhəmmədi kənd, Əlibayramov küç.31 340-40-11 (ev) 340-41-17 (iş) 335-90-24 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-81-16 443-80-00

15.Masazır kənd Həkim Ambulatoriyası Masazır kənd, Əliağa Vahid küç. 347-69-10 (iş) 424-36-66 (mob.) İcra nümayəndəliyi 442-95-00 Bələdiyyə 42-80-24

16.Novxanı kənd Həkim Ambulatoriyası Novxanı kənd, İlqar Abdullayev küç. 348-34-44 (iş) 412-26-17 (ev) 050-538-45-98 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-30-00

17.Pirəküşkül Feldşer Mama Məntəqəsi Pirəküşkül kənd, Xoşbəxt Məmmədov küç. 345-61-51 (ev) 345-60-56 (iş) 441-81-43 (mob.) İcra nümayəndəliyi Bələdiyyə 443-34-48 443-98-01

18.Qobustan Feldşer Mama Məntəqəsi Qobustan kənd, Cəfər Cabbarlı küç. 493-26-13 (iş) 410-73-15 (ev) 051-864-04-82 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-98-01

19.Görədil kənd Feldşer Mama Məntəqəsi Görədil kənd, İlqar Yusifov küç. 055 879-63-91 (mob) 340-61-97 (ev) İcra nümayəndəliyi 443-63-00

20.Güzdək Hərbi Hissə Feldşer Mama Məntəqəsi Güzdək qəsəbə 345-42-63 (ev) İcra nümayəndəliyi 345-44-00

Mədəniyyət və təhsil müəssisələri

Hal-hazırda Abşeron rayonunda qədim tarixi abidələrlə yanaşı müasir istirahət parkları, 2 muzey, 4 mədəniyyət evi əhaliyə xidmət göstərir.

Təhsil sahəsində 1 ali məktəb, 2 texniki peşə litseyi, 1 kollec, 36 ümumtəhsil məktəbləri, 22 uşaq bağçaları, "uşaq gənclər"i idman məktəbi fəaliyyət göstərir.

Maddi-mədəni irsi

Güzdək qəsəbəsi ərazisində XIX əsrə aid dörd ədəd "Dəvəlik" adlanan təsərrüfat tikilisi mövcuddur. Teymur Həmidova, Məlik və Məmməd Rzayevlərə məxsus həmin tikililər təsərrüfat məqsədilə istifadə olunmasa da qorunub saxlanılır.

XIX əsrdə Görədildə həmin kəndin sakini Hacı Qurbanın tikdirdiyi Əbdürrəhman məscidi, Digahlı Mir Qohum ağanın tikdirdiyi məscid, XVIII əsrdə Xırdalan kənd icması tərəfindən tikilmiş məscid, Məmmədlidə XVIII əsrdə Qaradağlılar nəsli tərəfindən inşa edilmiş məscid, XIX əsrdə Məmmədli kəndində Şahsevənlər tərəfindən tikilmiş məscid, Novxanıda XIX əsrdə Hacı Səfəralının ibadət və dini tədris məqsədilə tikilmiş məscid-mədrəsə, həmin kənddə XVII əsrdə Şahsultan Hüseyn adlı şəxs tərəfindən tikilmiş məscid, Fatmayıda XIX əsrdə tikilərək kənd ağsaqqalı Əlbattinin adı verilmiş məscid, XVII əsrdə tikilmiş Hacı Heybət məscidi, XVIII əsrdə tikilmiş Salam məscidi, Saray kəndindəki XIX əsrə aid Hacı Bədəl məscidi mövcuddur ki, bunların da əksəriyyəti son onillikdə bərpa olunaraq dini mərasimlərin keçirilməsinə xidmət edir.

Rayon ərazisində orta əsrlər üçün mədəni həyat tərzinin göstəricisi olan ictimai hamamların bir neçəsi qorunub saxlanılmışdır. O cümlədən, XIX əsrdə Qobuda Hacı Kazım tərəfindən, Xırdalanda Məşədi İmam Baxış tərəfindən inşa edilmiş hamamların tikililəri qalmaqdadır.

Qədim Abşeron kəndlərində su ilə təminatda çox mühüm rol oynamış övdanlar Güzdək və Xırdalan yaşayış məntəqələrinin ərazisində indiyədək qalmaqdadır.

Rayonun ərazisində digər tarixi abidələr, o cümlədən, Fatmayıda, Digahda, Masazırda, Hökməlidə və Sarayda XIII-XVIII əsrlərə aid türbələrin və s. qalıqları mövcuddur.

Yerli media

Abşeron rayonunda işıq üzü görən yeganə kütləvi informasiya vasitəsi "Abşeron" qəzetidir.

Xarici keçidlər

• Abşeron Rayonu İcra Hakimiyyətinin saytı

Həmçinin bax

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: ابشئرون

№	Təhsil idarəsinin adı	Ünvan
1	Xırdalan şəhər 1 №-li o/m.	M.Ə.Rəsulzadə küçəsi 5
2	Xırdalan şəhər 2 №-li o/m.	Xırdalan şəhəri 28-ci məhəllə
3	Bəxtiyar Yaqub oğlu Jəfərov adına Xırdalan ş. 3 №-li məktəb lisey	M.Hüseynzadə küç.25-ci məhəllə
4	Məmmədhəsən Adıgözəloğlu Adıgözəlov adına Xırdalan şəhər 4 №-li orta məktəb	Mir Qasımov küçəsi
5	Xırdalan şəhər 5 №-li o/m.	Quşçuluq massivi Vüsal Əliyev küçəsi
6	Xırdalan şəhər 6 №-li o/m	Mexkalon
7	Xırdalan şəhər 7 №-li o/ m	Səttar Bəhlulzadə küçəsi 19
8	Xırdalan şəhər 8 №-li o/m	Xırdalan şəhər Rəşid Behbudov küçəsi
9	Süzanna Mübarək adına Xırdalan şəhər 9 №-li o/ m	Xırdalan şəhəri 28-ci məhəllə
10	Hökməli qəsəbə o/m.	Hökməli qəsəbəsi
11	Qəzənfər Xalıqov adına Qobu qəsəbə 1 №-li o/m.	S.Vurğun küçəsi 33
12	Ənvər İbrahimov adına Qobu 2 №-li orta məktəb	A.Həsənbalayev 23
13	Qobu qəsəbə 3 №-li o/m	Qobu qəsəbə yeni məhəllə
14	Mikayıl Ələkbərov adına Saray qəsəbə 1 №-li orta məktəb	Mikayıl Ələkbərov küçəsi
15	Azim Müzəffərov adına Saray qəsəbə 2 №-li o/m.	Mikayıl Müşviq küçəsi
16	Hüseyn Axundov adına Saray qəsəbə 3 №-li orta məktəb	Yeni Saray, Mircəlal küçəsi
17	Əliağa Vahid adına Masazır kənd 1 №-li o/m.	Masazır kəndi
18	Masazır kənd 2 №-li o/m.	Zərifə Əliyeva küçəsi 35
19	Masazır kənd 3 №-li o/m.	M.Cəlal küçəsi
20	Ceyranbatan qəsəbə 1 №-li o/m.	Ceyranbatan qəsəbəsi
21	Ceyranbatan qəsəbə 2 №-li o/m	H.Əliyev küç.60
22	Mehdiabad qəsəbə 1 №-li o/m.	20 yanvar küçəsi
23	Mehdiabad qəsəbə 2 №-li o/m.	20 yanvar küçəsi
24	Mehdiabad qəsəbə 3 №-li o/m.	Əlillər massivi
25	Mehdi Hüseynzadə adına Novxanı kənd 1 №-li orta məktəb	Novxanı kəndi
26	Novxanı kənd 2 №-li o/m.	Z.Əliyeva küçəsi
27	D.Bünyatzadə adına Fatmayı kənd orta məktəb	Fatmayı kəndi
28	İ.Yusifov adına Görədil kənd orta məktəb	Görədil kəndi
29	Səxavət Məmmədov adına Digah qəsəbə orta məktəb	H.Rəhmanov küçə 9
30	Məmmədli kənd o/m.	Məmmədli kəndi
31	Güzdək qəsəbə o/m.	Güzdək qəsəbə
32	Şəxavət Əzizov adına Aşağı-Güzdək orta məktəb	Aşağı Güzdək qəsəbəsi
33	Əfqan Qadaşov adına Perekeşkül orta məktəb	Perekeşkül hərbi şəhərciyi
34	Allahverdi Novruzov adına Çaylı kənd orta məktəb	Çaylı kəndi
35	Qobustan əsas məktəb	Qobustan kəndi
36	Əliquluqışlaq əsas/m.	Əliquluqışlaq kəndi
Abşeron rayonunun yaşayış məntəqələri
Şəhərlər	Xırdalan
Qəsəbə və kəndlər	Aşağı Güzdək  • Ceyranbatan  • Digah  • Fatmayı  • Goradil  • Güzdək  • Hökməli  • Masazır  • Mehdiabad  • Məmmədli  • Novxanı  • Nubar  • Perekeşkül  • Qobu  • Saray