Şəki

Bu məqalə Şəki rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Şəki (şəhər) səhifəsinə baxın.

Şəki
İqtisadi rayon	Şəki-Zaqatala
Ərazi	2397 km²
Əhali	175 995 (2009) nəfər
Nəqliyyat vas. kodu	55
Telefon kodu	177
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ)	AZ 5500
Yaşayış məntəqələrinin sayı	65
İcra başçısı	Elxan Usubov
İnternet saytı	http://sheki-ih.gov.az

Şəki – Azərbaycan Respublikasında rayon. İnzibati mərkəzi Şəki şəhəridir.

Tarixi

Şəki rayonu (1968-ci ilədək Nuxa) 1930-cu ildə təşkil olunmuş, 1963-cü ildə ləğv edilərək ərazisi Oğuz (keçmiş Vartaşen) rayonuna verilmiş, 1965-ci ildə yenidən müstəqil rayon olmuşdur.

Kəndləri

Abbas	Baqqal	Böyük Dəhnə	Kiçik Dəhnə	Qaratorpaq	Vərəzət	İnçə (Şəki)
Aran (Şəki)	Baş Göynük	Cumakənd	Kiş (Şəki)	Qayabaşı (Şəki)	Zunud	Şin
Aydınbulaq	Baş Küngüt	Cunud	Köbər Zəyzid	Qırxbulaq (Şəki)	Çapağan	Şirinbulaq
Aşağı Daşağıl	Baş Kəldək	Cəfərabad (Şəki)	Köndələn	Qoxmuq	Çayraqoyunlu	Şıxoba
Aşağı Göynük	Baş Layısqı	Cəyirli (Şəki)	Küdürlü (Şəki)	Qozlubulaq	Çeşməli (Şəki)	Şorsu
Aşağı Küngüt	Baş Zəyzid	Daşbulaq (Şəki)	Kəhrizoba	Qudula	Çələbixan	Şəki (kənd)
Aşağı Kəldək	Baş Şabalıd	Daşüz	Oraban	Qumux	Sarıca	Əliyar
Aşağı Layısqı	Bideyiz	Dərəcənnət	Orta Zəyzid	Suçma	Öryət
Babaratma	Birinci Biləcik	Fazıl	Oxud	Turan (Şəki)	İbrahimkənd
Baltalı	Bolludərə	Göybulaq	Qaradağlı (Şəki)	Təpəcənnət	İkinci Biləcik

Coğrafi mövqeyi

Şəki şimal-şərqdə Dağıstanla həmsərhəddir. Yevlax-Balakən dəmiryol və avtomobil yolları Şəkinin ərazisindən keçir.

Relyefi

Şəki dəniz səviyyəsindən 500-850 m hündürlükdə yerləşir. Baş Qafqaz silsiləsinin qarlı zirvələrinin yüksəkliyi bəzi yerlərdə 3000-3500 m-ə çatır. Dağlarda Yura, Təbaşir, dağ ətəklərində Neogen və Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.

İqlimi

Günəşli saatların illik miqdarı 2350 saatdır. Günəşli saatların 40 %-i yay aylarının payına düşür. İl ərzində 1 kvadrat santimetr yer səthinə 122 kkal günəş radiasiyası düşür. Şəkinin iqliminə siklon və antisiklonlar, müxtəlif hava kütlələri və yerli küləklər təsir edir. Qışda arktik və mülayim hava kütlələrinin əraziyə daxil olması havanın isti keçməsinə səbəb olur. Yayda Şəkidə dağ-dərə yerli küləkləri əmələ gəlir. Buna səbəb dağ ilə dərə arasında təzyiq fərqinin yaranmasıdır. Böyük Qafqaz silsiləsi şimaldan gələn soyuq küləklərin qarşısını kəsir. Buna görə Şəkidə yanvar temperaturu 0,5 C olur. Şəkidə orta illik temperatur 12 C-dir. İyun, avqust aylarında orta temperatur 20-25 C arasında dəyişir.

Güclü küləklər (sürəti 15 m/san çox) Şəkidə seyrək hallarda əsir, il ərzində cəmi 10-12 gün güclü külək olur. Sürəti saniyədə 1 metrdən az olan külək Şəkidə tez-tez müşahidə olunur. Yağıntının miqdarı ilə 730 mm-dir. Bunun yarısı may, iyun, sentyabr, oktyabr aylarında yağır. Ən azı yağıntı avqust (35 mm), yanvar (29 mm) və fevralda (36 mm) olur. Kiş kəndində 775 mm, Xan yaylağında 1000 mm-dən artıq yağıntı düşür. Sel, tufan, güclü dolu kimi təbiət hadisələri Şəkidə və onu əhatə edən dağ və düzənliklər üçün səciyyəvidir.

Sel hadisəsi daha tez-tez müşahidə edilir. Yatağı şəhərin qərb hissəsində yaxın olan Kiş çayı hövzəsi dünyanın ən güclü sel gedən yerlərindən biri sayılır. Quruçay adlanan yerdə Kiş çayının gətirmə konusuna uzun illər boyu dağlardan qum, daş, palçıq toplanmış olduğundan onun mərkəzi hissəsi şəhərin Dodu məhəlləsinə nisbətən hündürdür.Tufan və dolu atmosfer hadisələrinin burada sıx əlaqəsi vardır. Dağlıq relyef, yay aylarında güclü qızma və yüksək buxarlanma Şəkidə dolu hadisələrinin əsas amilləridir. Şəkidə dolu olan günlərin orta illik sayı 1,4-dür, yəni 10 ildə 14 dəfə dolu yağır.

Dəniz səviyyəsindən 500-850 m hündürlük, ətrafında olan dağ meşələri şəhərin qızmasının qarşısını alır. Dağ meşələri şəhərin sellərdən qorunmasına imkan verir, şəhərin mənzərəsini daha da gözəlləşdirir. Çimli dağ-çəmən, qonur dağ meşə, qəhvəyi dağ meşə, çəmən-meşə, boz qonur torpaqlar yayılmışdır. Meşələrdə palıd, fıstıq, vələs ağacları geniş sahə tutur. Heyvanat aləmi zəngindir.

Şəhərin əsas çayları Kiş və Qurcana çaylarıdır. Kiş Əyriçayın çağ qolu olub uzunluğu 33 km, hövzəsinin sahəsi 265 kvadrat kilometrdir. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından 2900 metr yüksəklikdən başlayır. Zaqafqaziyanın ən selli çaylarından biridir. Yuxarı axında Damarçın adlanır.

İri yaşayış məntəqələri

Rayonda 1 şəhər tipli qəsəbə və 63 kənd vardır. (Şəki şəhəri Şəki rayonun inzibati mərkəzi olsa da Şəki rayonunun tərkibində deyil!)

Əhalisi

• azərbaycanlılar: 148862 nəfər;
• ruslar: 231 nəfər;
• ləzgilər: 7469 nəfər;
• avarlar: 15 nəfər;
• ukraynalılar: 128 nəfər;
• türklər: 45 nəfər;
• tatarlar: 61 nəfər;
• gürcülər: 13 nəfər;
• kürdlər: 47 nəfər;
• ermənilər: 7 nəfər;
• digər millətlər: 475 nəfər.

Görkəmli şəxsləri

• Mirzə Fətəli Axundov — görkəmli Azərbaycan yazıçısı.
• Salman Mümtaz — görkəmli ədəbiyyatşünas-alim.
• Bəxtiyar Vahabzadə — Azərbaycanın xalq şairi.
• Şəfiqə Axundova — Şərqdə opera bəstələmiş ilk qadın bəstəkar.
• Sabit Rəhman — yazıçı.
• Əhmədiyyə Cəbrayılov — II Dünya Müharibəsi iştirakçısı, partizan.
• Emin Sabitoğlu — bəstəkar.
• Lütfəli Abdullayev — Azərbaycanın xalq artisti.
• Cavanşir Quliyev — bəstəkar.
• Gülyaz Məmmədova — müğənni.
• Gülyanaq Məmmədova — müğənni.
• Könül Xasiyeva — müğənni.

İqtisadi xarakteristikası

Şəki iri taxılçılıq rayonudur. İqtisadiyyatında üzümçülük, meyvəçilik, baramaçılıq, heyvandarlıq da mühüm yer tutur. Rayonda üzüm emalı müəssisəsi, tütün-fermentasiya zavodları, ət-süd kombinatı, sənaye kombinatları, meşə təsərrüfatı vardır.

Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri

Şəkidə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Şəki filalı, Şəki Musiqi Kolleci, 84 ümumtəhsil və peşə məktəbi, 54 məktəbəqədər uşaq müəssisəsi, 73 kitabxana, 70 mədəniyyət evi və klub fəaliyyət göstərir.

Maddi-mədəni irsi

Bax:Şəki abidələri

Memarlıq abidələrindən Şəki xan sarayı, Şəkixanovların evi, Giləkli məscidinin minarəsi, məscid, qala divarları, Dairəvi məbəd (XVII-XIX), Zəyzit məbədi (XI-XII), Kiş alban məbədi, Şəki Karvan sarayı mühafizə olunur.

Mətbəx

Şəki özünün çox zəngin mətbəxi, ilk növbədə Şəki pitisi, Şəki halvası, Şəki paxlavası və şirniyyatları ilə məşhurdur.

Yerli media

Regionda "Şəki" (əvvəlki adı "Şəki fəhləsi"), "Şəkinin səsi", "İpəkçi", "Şəki bələdiyyəsi", "Region Şəki", "Şəki Təhsili", "Şəffaf Biznes" mətbuat orqanları, "Kanal Ş" yerli televiziya kanalı fəaliyyət göstərir.