Türkiyə

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Türkiyə (Türk dili: Türkiye), rəsmi adı Türkiyə Respublikası (Türk dili: Türkiye Cumhuriyeti). Ərazisinin cəmi 3 %-i Avropada yerləşən cənub-şərqi Avropa dövlətidir.

Mündəricat 1 Coğrafiya 2 Tarix 3 Siyasət 4 İqtisadiyyat 5 Etnik tərkib 6 Dil 7 Din 8 Türkiyənin vilayətləri 9 Mühacirət 10 İstinadlar 11 Təhsil 11.1 Universitetler 12 Bayramlar və xüsusi günlər 12.1 Rəsmi bayramlar 12.2 Dini bayramlar 13 Şəkillər 14 Mənbələr 15 Xarici keçidlər

[redaktə / تحریر] Coğrafiya

Asiyanın cənub-qərbində, Qara dəniz və Aralıq dənizi arasında, Anadolu yarımadasında yerləşir. Ərazisi (daxili su hövzələri ilə birlikdə) 780,580 km² təşkil edir.

Türkiyə şərqdən Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan və İran, cənubdan İraq və Suriya, qərbdən Yunanıstan və Bolqarıstan ilə həmsərhəddir. Ölkənin Mərmərə, Egey, Aralıq və Qara dənizlərlə əhatə olunması ona dünya okeanına çıxış imkanı verir.

Ən uca dağı Ağrı dağ, ən böyük gölü Van gölüdür.

Ölkə 7 bölgəyə və 81 vilayətə ayrılır.

Ölkənin cənubuna Aralıq dənizi iqlimi hakimdir.

[redaktə / تحریر] Tarix

Müasir Türkiyənin yerləşdiyi Anadolu yarımadası tarix boyu çoxlu sivilizasiyaların mərkəzi olmuşdur. Burada Osmanlı dövlətinin qurulmasından əvvəl Bizans İmperiyası mövcud olmuşdur. 1299-cu ildən başlanmış quruculuq işləri nəticəsində 1326-cı ildə mərkəzi Bursa olan Osmanlı dövləti quruldu. Ərazilərin genişlənməsi ilə paytaxt Ədirnəyə köçürüldü. Daha sonra 1453-cü ildə Konstantinopolun tutulması ilə şəhərin adı dəyişdirildi və paytaxt İstanbul elan edildi. Ümumiyyətlə, dünya tarixində Osmanlı İmperiyası ən uzunömürlü (600 ildən çox) və ən böyük imperiyalardan (Osmanlı İmperiyasının 3 qitədə torpaqları olmuşdur) biri hesab olunur.

XIX əsrin sonlarında imperiya tərkibində seperatçılığın güclənməsi və Avropa ərazisində Osmanlının vaxtaşırı məğlubiyyəti İmperiyanı hədsiz zəiflətdi. Zəiləməkdə olan İmperiya Birinci Dünya Müharibəsini salamat başa vura bilmədi.

Müharibədən sonrakı dövrdə Avropa dövlətlərinin öz aralarında imzaladıqları müqavilələrin faktiki məqsədi Osmanlının bölüşdürülməsi idi. İzmir Yunanıstanın payına düşmüşdü və 15 may 1919-cu ildə yunanlar İzmirə daxil oldular. Bundan sonra Türkiyədə Mustafa Kamal Atatürkün başçılğı ilə Azadlıq müharibəsi başladı.

[redaktə / تحریر] Siyasət

Türkiyə Respublikası 29 oktyabr 1923-cü ildə Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən quruldu.

[redaktə / تحریر] İqtisadiyyat

Qurtuluş illərində Osmanlı Dövlətinin çöküş vaxtında savaş məğlubiyyətləri keçmişiylə başlayan Türkiyə iqtisadiyyatı 1923-cü ildən sonrakı illərdə pis vəziyyətdə idi. İstanbul və İzmirdən başqa digər heç bir sənaye şəhəri və təhsil mərkəzi mövcud deyildi. Ən həyati vacib məhsullar belə istehsal olunmurdu. 12 milyonluq əhalinin əksəriyyətini oxuya və yaza bilməyən yoxsul insanlar təşkil edirdi. Anadoludaki böyük torpaq sahibləri də sənaye burjaziyasını yaratmaq haqda düşünmürdülər.

[redaktə / تحریر] Etnik tərkib

Türkiyə Cümhuriyyətində 29 milli azlıq vardır . Türkiyədə ana dilinə və evdə (hanede) danışılan dilə görə siyahıya almalar 1927 , 1935 , 1940 , 1950 , 1955 , 1960 , 1965 , 1970 , 1975 , 1980 və 1985 - ci illərdə aparılmışdır . 1985 - ci ildən bəri aparılmış 2 siyahıya almada (1990 və 2000) bu suallar anketlərdənlər çıxarılmışdır . 1965 - ci ildən sonra aparılmış siyahıya almaların yekunları isə rəsmən dərc olunmamışdır . Yekunları rəsmən dərc olunmuş ana dilinə görə aparılmış siyahıya almaların nəticələri aşağıdakı kimidir^[2] :

Dillər	1927	1935	1945	1950	1955	1960	1965
Türk	11 777 810	13 899 073	16 698 037	18 254 851	21 622 292	25 172 535	28 289 680
Kürd	1 184 446	1 480 246	1 476 562	2 676 665	2 679 265	2 847 674	3 219 502
Ərəb	134 273	153 687	247 204	269 038	300 583	347 690	365 340
Zaza	-	-	-	174 526	-	-	150 644
Yunan	119 822	108 725	88 680	89 472	79 691	65 139	48 096
Erməni	64 745	57 599	56 179	52 776	56 242	52 756	33 094
İvrit	68 900	42 607	51 019	35 786	32 975	19 399	9 981
Çərkəz	95 901	91 972	66 691	75 837	79 837	63 137	58 339
Gürcü	-	57 325	40 076	72 604	51 982	32 944	34 330
Laz	-	63 253	46 987	70 423	30 566	21 703	26 007
Boşnak	-	24 613	13 280	24 013	11 844	14 570	17 627
Pomak	-	32 661	13 033	36 612	16 163	24 098	23 138
Bolqar	20 554	18 245	8 750	6 491	5 432	4 569	4 088
Alban	22 754	14 165	16 079	10 893	12 025	12 832	21 774
Abxaz	-	10 099	8 602	17 200	13 740	4 689	4 563
Digərləri	-	-	-	-	-	-	-
Cəmi	13 648 270	16 158 018	18 790 174	20 947 188	24 064 763	27 754 820	31 391 421

1965 - ci ildə aparılmış siyahıya almanın rəsmən açıqlanmış yekunlarına əsasən Türkiyə vətəndaşlarının siyahıya alma anketindəki "ikinci ən yaxşı bildiyim dil" bölməsində qeyd etdiyi cavablara əsasən dillər üzrə müvafiq rəqəmlər aşağıdakı kimidir ;

Dillər	1965
Kürd	2 429 168
Ərəb	167 924
Zaza	20 413
Yunan	78 941
Erməni	22 260
İvrit	3 510
Çərkəz	48 621
Gürcü	44 934
Laz	55 158
Boşnak	34 892
Pomak	34 234
Bolqar	46 742
Alban	39 613
Abxaz	7 556

Qeyd : 1965 - ci il siyahıya alması zamanı anketdəki "yeganə bildiyim dil" bölümünə Türkcə deyə yazan insanların sayı 26.925.649 nəfər olmuşdur .

[redaktə / تحریر] Dil

Türkiyə Respublikası rəsmi dövlət dili Türk dilidir. Türkiyə türkcəsi Azərbaycan türkcəsinə cox yaxındır. Türkiyədə rəsmi olaraq İstanbul şivəsi əsas alınmışdır.

[redaktə / تحریر] Din

Türkiyə Respublikasında müxtəlif dini konfessiyalar fəaliyyət göstərir. Onlardan ən geniş yayılmışı İslamdır. Türkiyə əhalisinin 99%-i müsəlmandır.

[redaktə / تحریر] Türkiyənin vilayətləri

Adana • Adıyaman • Afyonqarahisar • Ağrı • Aqsaray • Amasya • Anqara • Antalya • Ardaxan • Artvin • Aydın • Balıkesir • Bartın • Batman • Bayburt • Biləcik • Bingöl • Bitlis • Bolu • Burdur • Bursa • Çanaqqala • Çanqırı Çorum • Denizli • Diyarbəkr • Düzcə • Əlazığ • Ərzincan • Eskişəhr • Ədirnə • Ərzurum • Girəsun • Gümüşxanə • Hakkari • Hatay • İğdır • İsparta • İstanbul • İzmir • Qəhrəmənmaraş • Qarabük • Qaraman • Kastamonu • Kayseri • Qırıqqala • Qırqlareli • Qırşəhr • Kilis • Kocaeli • Konya • Kütahya • Malatya • Manisa • Mardin • Mərsin • Muğla • Muş • Novşəhr • Niğde • Ordu • Osmaniyə • Qars • Qaziantəb • Rizə • Sakarya • Samsun • Siirt • Sinop • Sivas • Şırnak • Tekirdağ • Tokat • Trabzon • Tunceli • Şanlıurfa • Uşak • Van • Yalova • Yozgat • Zonquldak

[redaktə / تحریر] Mühacirət

#	Ölkə	Türk Əhali	Tarix
1	Almaniya	2.637.000 [3]	2003
2	Bolqarıstan	746.664[4]	2001
3	Fransa	370.000[3]	2003
4	Niderland	270.000[3]	2003
5	Şimali Kipr Türk Respublikası	250.000	təxmini
5	Avstriya	200.000[3]	2003
6	ABŞ	117.575[5]	2000
7	Belçika	110.000[3]	2003
8	Braziliya	100.000- 200.000	təxmini
9	Yunanıstan	150.000	təxmini
10	Rusiya	92.415[6]	2002
11	İsveçrə	90.000[3]	2003
12	Makedoniya	77.959[7]	2002
13	Böyük Britaniya	70.000[3]	2003
14	Avstraliya	54.595[8]	2001
15	Danimarka	53.000[3]	2003
16	Kosovo	50.000[3]	1999
17	İsveç	37.000[3]	2003
18	Rumıniya	32.596[9]	2002
19	Kanada	24.910[10]	2001
20	İran	15.000	təxmini
21	Norveç	14.084[11]	2006
22	İraq	450.000 - 500,000	təxmini
23	İtaliya	11.077[12]	2004
24	Suriya	10.000	2007
25	Kipr	2,000	təxmini
26	Yaponiya	1.194[13]	2006
Yekun (maks.)		5.675.069
Yekun (min.)		5.567.069

[redaktə / تحریر] İstinadlar

1. ↑ tuik.gov.tr
2. ↑ İstatistik Umum Müdürlüğü ve Devlet İstatistik Enstitüsü, 1927, 1935, 1945,1950, 1955, 1960 ve 1965 nüfus sayım sonuçları. Bu soruların yöneltildiği 7 nüfus sayımında "Anadilim Kürtçe" veya "Bildiğim ikinci dil Kürtçe" diyenler, en düşük yüzde 8.07, en yüksek yüzde 9.88 olmuştur ki bu sayılara Zazaca konuşanlar dahil değildir.Kuşkusuz devlet memurlarınca yapılan bu sayımlarda da, kimliğini gizleyenler, soruya yanıt vermeyenler olmuştur.
3. ↑ ^{3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 3,9} Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedCenter for Studies on Turkey, University of Essen (2003). (PDF). Turkish Industrialists' and Businessmen's Association. Yoxlanılıb 2007-01-06.
4. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedNational Statistical Institute of the Republic Bulgaria (2001-03-01). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-06.
5. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedUnited States Census Bureau (2000-04-01). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-06.
6. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedNorwegian Institute of International Affairs Centre for Russian Studies (2002). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-06.
7. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedState Statistical Office of the Republic of Macedonia (May 2005). (PDF). Yoxlanılıb 2007-01-07.
8. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedAustralian Bureau of Statistics (2004-12-05). (PDF). Yoxlanılıb 2007-01-06.
9. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedNational Institute of Statistics of Romania (March 2002). (DOC). Yoxlanılıb 2007-01-06.
10. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedStatistics Canada (2001-05-15). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-06.
11. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedStatistics Norway (2006-05-18). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-07.
12. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedIstat - Italian National Institute of Statistics (2004-12-31). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-07.
13. ↑ Error on call to Template:cite web: Parameters url and title must be specifiedThe Ministry of Foreign Affairs of Japan (June 2006). (HTML). Yoxlanılıb 2007-01-06.

[redaktə / تحریر] Təhsil

Quruluş illərində yığılan 12 milyonluq əhalinin coxu oxuma yazma bilmirdi. Günümzdə bu səviyyə 90% -dir. Türkiyə təhsil sistemi, 8 illik vacib təhsilə dayanır. Daha sonrakı 4 illik orta təhsil sistemi var. Universitetə keçid Tələbə Seçmə Sınağı ilə həyata keçirilir. Genişlənmiş təhsil sistemləri bazasında xalq təhsili mövcuddur. Açıqtəhsil sistemi də çox vaxt şagird tərəfindən işlədilməkdədir.

Türkiyədə 8 illik təhsil məcburidir. Bundan sonra 4 illik orta təhsil dövrü var.

[redaktə / تحریر] Universitetler

1930-cu illərə qədər cəmi 2 universitetin - İstanbul Texniki Universiteti və İstanbul Universitetinin mövcud olduğu Türkiyədə bu gün onların sayı 110-dur.

• Bax: Türkiyə Universitetləri

Türkiyənin ən köhnə universiteti olan İstanbul Universititetinin quruluşu 1456 ilinə ən köhnə texniki universiteti olan İstanbul Texniki Universiteti isə 1773 ilinə dayanır

1961 Anayasanın 120-ci maddəsində universitetlər özəy quruluşlar olaraq yer alarkən, 27 Sentyabr 1960 tarixli 115 saylı qanunla 1946 tarixli 4936 saylı qanunun bəzi maddələrini dəyişdirib yeni maddələr əlavə edilmişdir. Bu qanunla Mili Təhsil Nazirliyinin Universitet üstündəki səlahiyyətləri azalmışdır.

[redaktə / تحریر] Bayramlar və xüsusi günlər

[redaktə / تحریر] Rəsmi bayramlar

• 1 yanvar - Yeni il
• 23 aprel - Milli Müstəqillik günü və Uşaq Bayramı
• 19 may - Atatürkü anma, Gənclik və İdman Bayramı
• 30 avqust - Zəfər Bayramı
• 29 oktyabr - Respublika Bayramı

[redaktə / تحریر] Dini bayramlar

• Ramazan Bayramı (3 gün)
• Qurban Bayramı (4 gün)

[redaktə / تحریر] Şəkillər

Qızılay meydanı	Səlimiyyə məscidi	Pamukkale Travertenleri	Pamukkale Travertenleri
Ərciyəs dağı	Pəri bacaları	Efes Antik Teatrı	Aya Sofiya
Qız qalası	Istiklal meydanı Istanbul

[redaktə / تحریر] Mənbələr

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

• Wikitravel'dan Turkey gezi rehberi
• E-devlet resmi portalı
• Türkiyə Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı
• Türkiyə Büyük Millet Meclisi
• Türkiyə Cumhuriyeti Başbakanlık
• Türkiyə Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı
• Türkiyə Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı
• Türkiyə Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı
• Türkiyə Cumhuriyet Merkez Bankası
• Türk Silahlı Kuvvetleri

g • m • r Türkiyə
Türkiyənin coğrafi bölgələri	Aralıq dənizi bölgəsi • Cənub-Şərqi Anadolu bölgəsi • Daxili Anadolu bölgəsi • Egey bölgəsi • Qara dəniz bölgəsi • Mərmərə bölgəsi • Şərqi Anadolu bölgəsi
Türkiyə Respublikasının Vilayətləri	Adana • Adıyaman • Afyonkarahisar • Ağrı • Aksaray • Amasya • Ankara • Antalya • Ardahan • Artvin • Aydın • Balıkesir • Bartın • Batman • Bayburt • Bilecik • Bingöl • Bitlis • Bolu • Burdur • Bursa • Çanaqqala • Çankırı Çorum • Denizli • Diyarbəkr • Düzce • Elazığ • Erzincan • Eskişehir • Ədirnə • Ərzurum • Giresun • Gümüşhane • Hakkari • Hatay • İğdır • İsparta • İstanbul • İzmir • Kahramanmaraş • Karabük • Karaman • Kastamonu • Kayseri • Kırıkkale • Kırklareli • Kırşehir • Kilis • Kocaeli • Konya • Kütahya • Malatya • Manisa • Mardin • Mersin • Muğla • Muş • Nevşehir • Niğde • Ordu • Osmaniye • Qars • Qaziantep • Rize • Sakarya • Samsun • Siirt • Sinop • Sivas • Şırnak • Tekirdağ • Tokat • Trabzon • Tunceli • Şanlıurfa • Uşak • Van • Yalova • Yozgat • Zonquldak

g • m • r Avropa İttifaqı dövlətləri və namizəd dövlətlər
İttifaq üzvləri	Almaniya  · Avstriya  · Belçika  · Bolqarıstan  · Böyük Britaniya  · Cənubi Kipr  · Çex Respublikası  · Danimarka  · Estoniya  · Finlandiya  · Fransa  · İrlandiya  · İspaniya  · İsveç  · İtaliya  · Latviya  · Litva  · Lüksemburq  · Macarıstan  · Malta  · Niderland  · Polşa  · Portuqaliya  · Rumıniya  · Slovakiya  · Sloveniya  · Yunanıstan
Üzvlüyə namizəd dövlətlər	Türkiyə  · Xorvatiya  · Makedoniya

g • m • r Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatı (NATO)
İttifaq üzvləri	Amerika Birləşmiş Ştatları  · Albaniya  · Almaniya  · Belçika  · Böyük Britaniya  · Bolqarıstan  · Çexiya  · Danimarka  · Estoniya  · Fransa  · İspaniya  · İtaliya  · İslandiya  · Kanada  · Latviya  · Litva  · Lüksemburq  · Macarıstan  · Niderland  · Norveç  · Polşa  · Portuqaliya  · Rumıniya  · Slovakiya  · Sloveniya  · Türkiyə  · Xorvatiya  · Yunanıstan
Namizəd ölkələr	Gürcüstan  · Ukrayna  · Makedoniya

g • m • r İslam Konfransı Təşkilatı (OCI)
Üzv Ölkələr	Albaniya  · Azərbaycan  · Banqladeş  · Benin  · Bəhreyn  · Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri  · Bruney  · Burkina Faso  · Cibuti  · Çad  · Əfqanıstan  · Əlcəzair  · Fələstin  · Fil Dişi Sahili  · İndoneziya  · İordaniya  · İraq  · İran  · Kamerun  · Komor  · Küveyt  · Livan  · Liviya  · Malayziya  · Maldiv Adaları  · Mali  · Mavritaniya  · Mərakeş  · Misir  · Mozambik  · Niger  · Nigeriya  · Oman  · Qabon  · Qambiya  · Qayana  · Qazaxıstan  · Qətər  · Qırğızısıtan  · Qvineya Bisau  · Qvineya  · Özbəkistan  · Pakistan  · Seneqal  · Səudiyyə Ərəbistanı  · Somali  · Sudan  · Surinam  · Suriya  · Syerra Leone  · Tacikistan  · Toqo  · Tunis  · Türkiyə  · Türkmənistan  · Uqanda  · Yəmən
Müşahidəçi Ölkələr	Bosniya və Hersoqovina  · Mərkəzi Afrika  · Rusiya Federasiyası  · Şimali Kipr Türk Respublikası  · Tailand
Müşahidəçi Təşkilatlar	Afrika Birliyi  · Birləşmiş Millətlər  · Ərəb Birliyi  · ECO  · Bitərəf Dövlətlər Hərəkatı

Koordinat: 39° 10′ Şi, 35° 40′ Şə