I Osman

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
I Osman
I. Osman El Gazi
I Osman
Bayraq
Osmanlı imperiyasının 1-ci sultanı
Bayraq
1299 — 1258
Sələfi: Ərtoğrul Qazi
Xələfi: I Orxan
 
Milliyəti: Türk
Dini: İslam
Təvəllüdü: 1258
Söyüdlü Osmanlı imperiyası
Vəfatı: 1 avqust, 1326
Bursa, Osmanlı imperiyası
Dəfn yeri: Osmanlı sülaləsi
Atası: Ərtoğrul Qazi
Anası: Həlimə Xatun
Uşaqları: I Orxan Red crown.png
Çoban
Melik
Hamid
Pazarlu
Fatma Xatun [1]


I Osman (türk. عثمان باک, Osman Bey) — Osmanlı imperiyasının qurucusu və ilk sultanı. 600 il müddətində fəaliyyət göstərmiş Osmanlı imperiyası I Osmanın şərəfinə adlandırılmışdır. 1299-cu ildə Rum Səlcuqlu dövlətinin tabeliyindən çıxmış və öz müstəqilliyini elan etmişdir. Monqol hücumlarından qaçan türk əhalinin Osman tərəfindən idarə olunan bəyliyin ərazisinə sığınması onun siyasi və hərbi gücünün artmasına səbəb olmuşdur. Daxili böhran vəziyyətində olan Bizans İmperiyası Osmanlı imperiyası ilə aparılan ilkin müharibələrdə məğlub olmuş və bununla I Osman yeni yaratdığı dövlətin ərazisini bir qədər genişləndirə bilmişdir. I Osmanın oğlu I Orxan hakimiyyətə gələn zaman imperiyanın ərazisi 16.000 km² olmuşdur.

Həyatı[redaktə]

I Osman Qərbi Anadoluda Söyütlü Ovası və Dolmaçı yaylağında yaşayan Qayı boyuna mənsub Ərtoğrul Qazinin oğlu olaraq 1258-ci ildə dünyaya gəlmişdir. 1281-ci ildə hələ 23 yaşında Qayı boyuna mənsub Ömər Bəyin qızı Məlhun Xatunla evlənmişdir. Bu evlilikdən Osmanlı imperiyasının ikinci sultanı I Orxan dünyaya gəlmişdir. Daha sonra Şeyx Ədabalinin qızı Bala Xatunla evlənmişdir. Bu evlilikdən isə şahzadə Ələddin Bəy dünyaya gəlmişdir. 1281-ci ildə atası Ərtoğrul Qazinin vəfatından sonra Osman Qayı boyunun bəyi seçilmişdir. Osman tərəfindən fəth olunan ilk yer, İnəgöl bölgəsində yerləşən Kulaca qalasıdır. Qalanın fəth olunmasından razı qalan Rum Səlcuqlu dövlətinin sultanı II Qiyasəddin Məsud gənc Osmana Bəy ünvanını vermişdir. Osmanın yüksəlişindən narahat olan yerli xristian bəyləri Osman bəyə qarşı sui qəsd planı hazırlayırlar.

Akçakoca Bəy İlk hərbi başçılardan biri
Sultan Osman Osmanlı Dövlətinin qurucsu
Qonur Alpİlk hərbi başçılardan biri

Plana əsasən Osman bəy Yarhisar bəyinin qızının toy məclisinə gəlməli və burada zəhərlənərək öldürülməli idi. Ancaq Osman bəyin dostu olan və Yarhisar bəyi ilə düşmən olan Hermankaya bəyi bu tələ barədə Osmana əvvəlcədən xəbər vermişdir. Bununlada Osman bəyə qarşı hazırlanmış sui qəsd cəhtinin qarşısı alınmışdır. Osman bəy daha sonra Biləcik ovasına hücum etmiş və buranı fəth etmişdir. Aparılan döyüşlərdən sonra Biləcik bəyi öldürülmüş və Yarhisar bəyinin qızı I Orxan ilə evləndirilmişdir. 1299-cu ildə Osman bəy Anadoluda yerləşən digər türk bəylik və sultanlıqlarına məktub göndərərək Osmanlı imperiyasının yaradıldığını elan etmişdir. Bu tarixdən sonra 27 il daha yaşamış I Osman İzmit, Kestel, İmralı, Akhisar, Lekfe, Yeniqala, Mudaniya, Qaramürsəl kimi əraziləri fəth edərək imperiyanın ərazisini xeyli böyütmüşdür.

I Osman vəfat edən zaman imperiyanın daxili və xarici vəziyyəti yaxşı durumda idi. I Osman 1326-cı ildə Bursa şəhərində vəfat etmişdir.

Kulaca və Karaca qalalarının alınmasından sonra Rum Səlcuqlu dövlətinin sultanı II Qiyasəddin Məsud I Osmana hədiyyələr göndərmişdi. 1299-cu ildə İnəgölün alınması Osmanlı imperiyasının yaranmasının əsas səbəblərindən olmuşdir. 1302-ci ildə ilk dəfə Bizans İmperiyası ilə ilk müharibə baş verdi. Qoyunhisar adlanan müharibədə Osmanlı imperiyası qalib gəldi. 1315-ci ildə I Osman Bursa şəhər qalasını mühasirəyə aldı. Həmin mühasirə zamanı ağır xəstələnən imperiyanın ilk sultanı taxtı 1324-cü ildə I Orxan bıraxdı. Bursa şəhərinin fəth olunması məsələsi ilədə I Orxan məşğul olmağa başladı. Səhhətində yaranan problemlər səbəbindən dövləti idarə etməkdə cətinlik cəkən I Osman bütün səlahiyyətləri oğluna vermişdir. Ancaq ölüm ili olan 1326-cı ilə qədər dövlətin sultanı titulunu daşımışdır. I Osman atası Ərtoğrul Qazidən hakimiyyəti təhvil alan zaman dövlətin ərazisi 4.800 km² olmuşdur. Oğlu I Orxan hakimiyyəti təhvil verən zaman isə əraziləri 16.000 km² qədər genişləndirmişdir. İlk Osmanlı pulu I Osmannın göstərişi ilə 1324-cü ildə kəsilmişdir. Misdən hazırlanan bu pul sikkə adlandırdı.

İlk illəri[redaktə]

Osman bəy (bəzi qaynaqları görə Orxun bəy) 1258-ci ildə Söyüddə doğulub. Həyatının erkən dövrü haqqında etibarlı qeydlər yoxdur. Osman bəyin soyuna və boyuna aid məlumatlar ənənəvi xarakter daşıyır və ən qədimi ölümündən 100 il sonra yazılmışdır. Bu əsərlər arasında Əhmədinin (ö.414) Dastan və Təvarix-i Mûlûk-i Âl-i Osman,Şükrullahın (ö. 1464), Behçetu't-Təvarix və Âșıqpaşazadənin (ö. 1481) Təvarix-i Âl-i Osman adlı əsərlərini qeyd etmək olar.

Atası Ərtoğrul Qazi (bəzi qaynaqlara görə Ərdoğdu Bəy) Qərbi Anadoluda Söyüd Ovası ilə Domaniç Yaylasında yaşayan Oğuz türklərinin Bozox boyunun Qayı qolundan olan sayca çox olan bir obaya başçılıq edirdi. Osman Qazi onun kiçik oğlu idi. Tarixçi İbni Kamal (ö. 1534) Təvarix-i Al-i Osman adlı əsərində Ərtoğrul Bəyin Anadoluya (Ruma) gəldiyi zaman artıq iki oğlu olduğunu, Söyüddə köçəri həyatı yaşayarkən 1254-cü ildə (hicri 652-ci ildə) "aslan bədənli ay üzlü" kiçik oğlu Osmanın doğulduğunu bildirir. Xalq rəvayətlərinə görə anası (ya da nənəsi), Xayma Anadır.

Yenə tarixçi İbni Kamal, Osmanın gəncliyində "igidlər arasına girdiyini" və "vurmaqda tutmaqda və durmaqda və oturmaqda hərkəsi özünü uydurduğunu" qeyd edir və qardaşlardan ən kiçiyi olmaqla yanaşı "şimşir (qılınc) və tədbirlə cümləsindən əvvəl olduğunu" bildirir. Bu açıqlamanın Oğuz dastanının mövzularına bənzər şəkildə işlənildiyi barizdir.

1281-ci ildə 23 yaşında Qayı Boyundan Ömər Bəyin qızı Malhun Xatun ilə evləndi. Bu evlilikdən daha sonra Osmanlı Dövlətinin başçısı olacaq Orxan Qazi doğuldu.

Daha sonra Şeyx Ədəbalinin qızı Bala Xatun ilə evləndi. Bu evlilikdən də Əlaəddin Bəy dünyaya gəldi.

Bəyliyi əlinə keçirmə səyləri[redaktə]

1281-ci ildə atası Ərtoğrul Bəy 90 yaşlarında ikən vəfat edir.

Bir çox tarixçinin ortaq fikrinə görə, Qayı aşirəti bəyliyi üçün bəylik vəzifə dəyişikliyi sülh baş verməmiş və bəylik vəzifəsini üzərinə götürmək üçün Osman Qazi yaxınları ilə "taxt mübarizəsi" aparmışdır. Bu mübarizənin kiminlə aparıldığı və necə inkişaf etdiyi mübahisəlidir, bu haqda tarixçilər fərqli izahatlar vermişlər.

Bir çoxlarının qəbul etdiyi bu izahatlardan birinə əsasən, Osman Qazi əmisi Dündar Qazi ilə bəylik uğrunda münaqişəyə girişmişdir. Bu izahata gőrə Qayı boyunun öndər uluları Dündar Bəyin tərəfini saxlamaqda, aşirətin gənc igidləri isə Osman Bəyi dəstəkləməkdə idi. Bu münaqişənin necə və nə qədər müddətə davam etdiyi bilinmir. Amma münaqişənin sonunda Osman Bəy qalib gəlmiş və düşmənə qarşı edilən axınlara qarşı çıxdığı bəhanəsi ilə yaşlı Dündar Bəyi bir oxla öldürmüşdür. Bundan sonra Osman Bəy Oğuz adətinə uygun olaraq Qayı aşirətinin başçısı olmuşdur.

Ailəsi[redaktə]

Arvadları[redaktə]

  • Məlhun Xatun - Qayı boyuna mənsub Ömər Bəyin qızı və I Orxanın anası.
  • Bala Xatun - Şeyx Ədəbilin qızı və Şahzadə Ələddinin anası.

Oğulları[redaktə]

  1. I Orxan
  2. Bazarlı Bəy
  3. Çoban Bəy
  4. Həmid Bəy
  5. Ələddin Bəy
  6. Məlik Bəy
  7. Savcı Bəy

Qızı[redaktə]

  • Fatma Xatun

İstinadlar[redaktə]

  1. İmber, Colin (1990). The Ottoman Empire 1300 - 1481. The İSİS Press İstanbul. ISBN 975-428-015-0.

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Osmanli-nisani.svg
 
Osmanlı sultanları
Flag of the Ottoman Empire.svg