Səfəvilər
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
Səfəvilər (ingiliscə: Safavids) - 1501-ci ildən 1736 ilə qədər Azərbaycanda mövcud olmuş dövlət. XVI - XVII əsrlərdə Yaxın Şərqdə böyük bir imperiyaya çevrilən Səfəvilər dövləti Azərbaycandan başlayaraq müasir İran, şərqi Türkiyə, Əfqanıstan, Türkmənistan, İraq və qərbi Pakistan ərazilərini əhatə etmişdir. Səfəvilər müasir Azərbaycan milli kimliyinin və dövlətçiliyinin formalaşmasına mühüm təsir göstərmişlər. Belə ki, onlar tarixdə ilk dəfə 12-imam şiə təriqətini rəsmi dövlət dini, Azərbaycan türkçəsini isə rəsmi dövlət dili səviyyəsinə çıxarmışlar. Səfəvi adı Şah I İsmayılın babası Şeyx Səfiəddindən gəlir. Şeyx Səfiəddin Gilandakı Zahid Gilaninin tələbəsi olmuş və o öldükdən sonra zahidiyyə təriqətini səfəviyyə təriqətinə çevirmişdi. Sünnilərin şiələri təqib etdiyi üçün təqiyyə etdi və sünni kimi tanındı. Şeyx Əli dövründə təqiyyə aradan götürüldü. Daha sonra Şeyx Cüneyd dövründə Azərbaycanda hakimiyyəti ələ keçirmək üçün mübarizəyə başladılar. Şeyx Cüneyd 1459-cu ildə Şrirvana hücum etdi və Samur çayı sahilində məğlubiyyətə uğradı, özü isə şəhid oldu. Daha sonra hakimiyyətə keçən Şeyx Heydər bu mubarizəni davam etdirdi. Şeyx Heydər dövründə onun müridləri Qızılbaş adlanmağa başladı. Buna səbəb onların şiə olduqlarını bildirmək üçün başlarına 12 zolaqlı qırmızı çalma qoymaları səbəb oldu. Daha sonra Şeyx Heydər 1483, 1487 və 1488-ci illərdə Şirvana hücumlar etdi. Sonunca səfərdə Şeyx Heydər şəhid edildi və Qızılbaşlar Ərdəbilə döndülər. Bu mübarizə daha sonra Şeyx Əli və nəhayət Şeyx İsmayıl tərəfindən davam etdirildi.
[redaktə / تحریر] Ərdəbil şeyxliyindən Azərbaycan şahlığına
1499-cu ildə Şeyx İsmayıl öz tərəfdarlarını toplamaq üçün hərəkətə başladı. 1499-cu ildə Ərçivanda daha sonra isə Çuxursəəddə məskən salaraq öz tərəfdarlarını topladı. 1500-cü ildə Ərzincana doğru hərəkət etdi. Anadolu, İraq və Suriyada olan tərəfdarlarıda ona qoşulduqdan sonra 1500-cü ildə 7 minlik orduyla Şirvan]]a daxil oldu. Həmin il Cabanı adlı yerdə Şirvanlıları məğlub etdi və Şirvanşah öldürüldü. 1500-cü il ildə Bakını tabe etdi və Gülüstan qalasını mühasirəyə aldı ancaq, Azərbaycan Sultanı Əlvəndin yaxınlaşmasını eşidib mühasirəni dayandırıdı və Sultan Əlvəndə qarşı hərəkətə başladı. 1501-ci ildə Şərur yaxınlığında Sultanın 30 minlik ordusunu dağıtdı. Sultan Diyarbəkirə qçdı. Şeyx İsmayıl və tərəfdarları Təbizə daxil oldular. 1501-ci ildə İsmayıl Azərbaycan şahı elan edildi və beləliklə Azərbaycanda hakimiyyət Səfəvi sülaləsinə keçdi.
[redaktə / تحریر] İran, İraq və Şərqi Anadolunun tabe edilməsi
1503-cü ildə Şah I İsmayıl müridi Qənbər ağanı Ağqoyunlu Muradın yanına göndərdi və tabe olmasını təkif etdi. Rədd cavabı alan şah 1503-cü ildə 13 minlik orduyla Həmədana doğru irəlilədi. Alamaqulağı deyilən yerdə Qızılbaşlar Ağqoyunlularla qarşılaşdı. Muradın 70 minlik ordusu olmasına baxmayaraq məğlu oldu və qaçdı. Bundan sonra Qızılbaşlar həmin ildə Qum, Kaşan və İsfahanı, 1504-cü ildə isə Yəzd və Kirmanı tabe etdilər. Daha sonra şah qərbə döndü və 1507-cı ildə Van və Ərzincanı 1508-ci ildə Ərəb İraqını tabe etdi. Bu arada şahın qərdə əməliyyatlar keçirməsindən istifadə edən Özbək xanı Məhəmməd Xorasanı işğal etdi və şaha təhqiredici məktublar göndərərək onu hədələdi və Azərbaycana və İraqa gələcəyini bildirdi. Şah isə cavabında özünün Xorasana gələcəyini onun əziyyət çəkməməsini bildirdi. Şah I İsmayıl 1510-cu ildə Xorasana doğru hərəkət etdi və Mərv yaxinlığında Məhəmməd xanı məğlub edərək Xorasanı ələ keçirdi. Daha sonra Anadoluya dönən şah Ağqoyunlular dövründə Azərbaycana tabe olan şərqi Anadolunu ələ keçirmək üçün hərəkətə keçdi. 1512- ci ildə Qaraman və Malatyanı tabe edən şah daha sonra Təbrizə döndü.
[redaktə / تحریر] Osmanlı-Səfəvi müharibələrinin yenidən başlanması
Osmanlının Aərbaycanı işğal etmək planı Fateh sultan II Mehmet və II Bəyazid dövründə baş tutmadı. Azərbaycan sultanları Həsən (Uzun Həsən) və Yaqub onları dayandırıdı və sülhə məcbur etdi. Ancaq, Osmanlı niyətindən əl çəkmədi. 1512-ci ildə taxta çıxan Sultan I Səlim Avropa dövlətləriylə sülh bağladı və bütün qüvvələrini Azərbaycana qarşı səfərbər etdi. Öz işğalçılıq planını pərdələmək üçün Ədirnədə fövqaladə divan çağırdı. Bu divanda sünni üləmalar Qızılbaşları (şiələri) kafir və onlarla müharibənin doğru olduğuna fətva verdilər. Daha sonra I Səlimin əmriylə Anadoluda 40-70 min arasınad şiə qılıncdan keçirildi. 1514-cü ildə Osmanlı ordusu I Səlim rəhbərliyində Səfəvilərin ərazilərinə daxil oldular. Belə olduqda şah 1514-cü ildə Çaldıran düzündə Osmanlı ordusunu qarşıladı. Döyüş nəticəsində Qızılbaşlar məğlub oldular və Osmanlılar Təbrizi tutdular ancaq əhalinin müqaviməti və Səfəvi ordusunun toplanması sultanı 6 gün sonra Təbrizi tərk etməyə məcbur etdi. Sultan şərqi Anadolunu ələ keçirdi və İstanbula döndü. Elə bu vaxt Azərbaycana artilleriya gatirmali olan portuqaliya İran körfəzinə hücum etdi və Səfəfvilərin Hind okeanına çıxısını bağladı. Şah bəzi Qızılbaşları cənuba portekizlərə qarşı, Qara xanı isə Diyarbəkiri alamq üçün göndərdi ancaq, Qara xan 1516-cı ildə Qoçhisarda məğlub olaraq şəhid edildi. Həmçinin Portekizi körfəzdən çıxarmaq olmadı.
[redaktə / تحریر] Gürcüstanın tabe edilməsi
Gürcüstan XVI əsrdə bir neçə çarlığa parçalanmışdı. Çarlıqlar arasında müharibə gedirdi. Bu müharibədə Mesxiya çarı Səfəvilərə müraciət etdi və taxtının qaytarılacağı təqdirdə Səfəvilərə itaət edəcəyini bildirdi. Buna görə Şah I İsmayıl Əli xan Rumlunu (Div sultanı) orduya əmir təyin edərək Gürcüstana göndərdi. Əli xan bütün Gürcüstanı tabe etdi və Şahın yanına döndü. Ancaq, İmeretiya çarı Məuçöhr Osmanlıya müraciət etdi və osmanli əsgəriylə birlikdə Mesxiya çarı Davidi ölkədən qovdu. Bu səbəbdən Əli xan yenidən Gürcüstana daxil oldu və gürcü və osmanlı əsgərlərini Dəbil yaxınlığında məğlub etdi. Bundan sonra bütün gürcü çarları Şah I İsmayılın yanına gələrək tabeçilik göstərdilər.
[redaktə / تحریر] Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin 2-ci dövrü
1524-cü ildə Şah I İsmayıl vəfat etdi və oğlu Təhmasib şah oldu. Şah I Təhmasibin hakimiyyəti dövründə 1528-ci ildə özbəklər Xorasana hücum etdilər. Həmin il şah ordusuyla şərqə doğru hərəkət etdi və özbəkləri Herat yaxinliğinda darmadağın etdi. Şahın şərqə səfərindən istifadə edən Luristan bəylərbəyi Zülfüqar xan üsyan qaldırdı və 1528-ci ildə Bağdadı aldı. Bununla əlaqədar şah Bağdadı mühasirəyə aldı və həmin ildə Bağdadı üsyançılardan təmizlədi və Məhəmməd xan Türkməni Bağdad bəylərbəyi təyin etdi. 1531-ci ildə Təbriz bəylərbəyi Üləma xan Təkəli xəyanət edərək öz əsgərləriylə Osmanlıya qaçdı. Daha sonra Üləma xan Sultan I Süleymanı Azərbaycana yürüşə təhrik etdi. 1534-cü ildə Osmanlı ordusu Azərbaycan sərhədlərini keçdi. Şah I Təhmasib Qəzvinə çəkildi və sultanla sülh bağlamaq üçün öz elçisini göndərdi ancaq sultan qəbul etmədi. Qışın yaxınlaşmasıyla sultan Azərbaycanı tərk etdi və Bağdadı ələ keçirdi. Bu arada şah sultanın Bağdadı almasına qarı Van və Qarsı mühasirəyə aldı. Sultan Üləma paşanı Vana göndərdi lakin Üləma məğlub olub qaçdı və beləliklə Van və Qars ələ keçirildi. Buna cavab olaraq sultan 1535-ci ildə Azərbaycana daxil oldu Təbrizi aldı. Şah yenədə danışıq üçün cəhd etdi lakin, nəticəsiz qaldı. Daha sonra sultan əhalinin müqaviməti və orduda baş verən aclıq üzündən Azərbaycandan çəkildi. Bundan istifadə edən şah ölkənin birləşdirilməsini davam etdirmək üçün 1538-ci ildə qardaşı Əlqasın rəhbərliyiylə 30 minlik ordunu Şirvanı tabe etmək üçün göndərdi. Əlqas 1538-ci ildə Şirvanşahlar dövlətinin bütün qalalarını ələkeçirdi, Şirvan bəylərbəyliyə çevrildi və Əlqas Şirvanın ilk bəylərbəyisi oldu. Lakin, Əlqas 1541-ci ildə qardaşina xəyanət edərək müstəqillik üçün mübarizəyə başladı. Bunula əlaqədar Şah I Təhmasib Şirvana daxil oldu və bütün qalaları tabe etdi Əlqas isə Krima oradan isə İstanbula qaçdı və Üləma paşayla birlikdə öz vətəninə qarşı yürüşlərdə iştirak etdi. 1546-cı ildə Budaq xan Qacar şahdan əmr alaraq tabeliyindəki əsgərlərlə Baburilərin hakimiyyətində olan Qəndəharı Azərbaycan sərhədlərinə qatdı. 1548-ci ildə Sulat I Süleyman 3-cü dəfə Azərbaycana hücum etdi və Təbrizi aldı lakin sultan yenədə Azərbaycanda möhkəmlənə bilmədi və ölkəni tərk etdi. 1550-ci ildə Şah I Təhmasib sultana elçi göndərərək sülh təklif etdi lakin, sultan yenədə qəbul etmədi belə olduqda şah 1552-ci ildə Van, Qars, Vostan və Ədilçəvazı ələ keçirdi. Şahzadə İsmayıl Ərzurum yaxinliğinda İsgəndər paşanı məğlub etdi və Ərzurumu tutdu. Sultan I Süleyman 1554-cü ildə sonuncu dəfə Azərbaycan hücum etdi lakin, uğur əldə edə bilmədi. Əhalinin müqaviməti, Qızılbaşların ardıcıl qələbələri sultana Azərbaycanı ələ keçirməyə imkan vermədi və 1555-ci ildə Amasyada Osmanlı Azərbaycan sülh müqaviləsi bağlandı. Müqaviləyə görə şərqi Anadolu, İmeretiya, Quriya, Ərəb İraqı Osmanlıya, Kartli, Kaxetya və Mesxiya Azərbaycana verildi. Bundan sonra şah şərqə döndü çünki Əfqan əmiri Şirxan Baburi hökmdarı Humayun şahı məğlub edərək Hindistanı ələ keçirmiş və Humayun şah Azərbaycana sığınmışdı. Humayun şah kömək üçün müraciətinə cavab olaraq şah 12 minlik ordunu Budaq xan rəhbərliyində ona verdi. Qızılbaşlar əfqnlara ölkədən qovub çıxardılar və Humayun şah yenidən hakimiyyəti ələ keçirdi.
[redaktə / تحریر] Osmanlı və Özbəklərin Azərbaycana qarşı birgə hücumu
Şah I Təhmasib 1576-cı ildə öldü və oğlu İsmayıl şah oldu. Şah II İsmayıl dövrü sakitlik içində keçdi. Ancaq onun hakimiyyəti uzun sürmədi və 1578-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öıdürüldü. Hakimiyyətə isə böyük qardaşı Məhəmməd keçdi. Bu arada Osmanlılar 1555-ci il dülh müqaviləsini pozaraq Azərbaycan sərhəddini keçdilər. 1578-ci ildə Qızılbaşlar İmamqulu xan Qacar rəhbərliyində Çıldır düzündə Osmanlıları qarşıladılar. Ancaq, Qızılbaşlar məğlub olaraq Qarabağa çəkildilər. Osmanlı ordusunun rəhbəri Lələ paşa 1578-ci ildə Tiflisi ələ keçiridi və Alazan çayını keçdi ancaq o burada Qızıbaşlarla qarşılaşdı. Çayın sahilində baş verən döyüşdə Osmanlılar məğlub oldular ancaq Qızılbaşlar Şirvanı tərk etdilər və Qarabağa çəkildilər. Bunu fürsət bilən Lələ paşa Şirvanı ələ keçirdi. 1579-cu ildə Krım tatarları Şirvana soxuldular lakin, Mollahəsənli adlı yerdə məğlub olaraq qaçdılar. 1583-cü ildə Qızılbaşlar Məşəl savaşında məğlu oldular və Şirvan tamamilə Osmanlılara keçdi, həmin il Fərhad paşa tabeliyindəki əsgərlərə Çuxursəədi ələ keçirdi. Osmanlıların artan hücumu qarşısında Şah IV Məhəmməd Qəzvinə çəkildi. 1585-ci ildə Təbriz işğal olundu. Bu vaxt Özbəklər Xorasana dxil oldular və Xorasanı tabe etdilər. 1587-ci ildə şah öldü və oğlu Abbas taxta çıxdı. Şah I Abbas 1590-cu ildə Osmanlıyla İstanbul sülh müqaviləsini imzaladı. Müqaviləyə görə Kartli, Kaxetya, Mesxetya, Şirvan, Qarabağ, Çuxursəəd bəylərbəylikləri və Təbriz bəylərbəyliyinin qərbi Osmanlıya verildi. Şah Xorasanın Özbəklədə qalmasına razılıq verdi və səfərə çıxmadı.
[redaktə / تحریر] Şah I Abbasın islahatları
Şah I Abbas sülh bağladıqdan sonra islahatlara başladı. İlk öncə tayfaların üsyankar hərəkətlərini yatırmaq üçün onların özbaşına silah gəzdirmək hüququnu ləğv etdi, qeyri türk əsasən farslar üzərində hakimiyyəti möhkəmləndirmək üçün paytaxtı onların sıx yaşadığı İsfahan köçürdü. Ordunu yenidən təşkil etdi. Beləki orduda Qızılbaşlarla yanaşı tüfəngçi, topçu və qulamalar adlanan birliklər yaratdı. Böyük tikinti işləri apardı, bəzi şəhərləri vergidən azad etdi.
[redaktə / تحریر] Səfəvi sülaləsinin mənşəyi haqqında
Səfəvi sülaləsinin mənşəyi haqqında mübahisələr heç də son zamanlar meydana gəlməmişdir.
Bu barədə yeganə tarixi mənbə İsmail bin Bəzzarın "Siffət əs-səfa" ("Saflığın saflığı") əsəri hesab olunur. Bu əsərə görə Səfəvi mənşəyi 7-ci şiə imamı Musa Kazıma çatır. Başqa sözlə bu əsərə görə Səfəvilər mənşəcə ərəbdirlər. Lakin əksər tədqiqatçılar (məs. Əhməd Kəsrəvi Təbrizi, V.V.Bartold) bu barədə belə fikirləri vardır ki, Səfəvilərin əcdadlar heç də seyidlər (Məhəmməd peyğəmbərin nəsli) nəslindən deyildir. Sadəcə olaraq səfəvi tarixşunasları Səfəvi nəslinin mötəbərliyini göstərmək üçün nəsil şəcərəsi sonradan uydurulmuş və ibn-Bəzzarın əsərinin mətninə daxil edilmişdir.
[redaktə / تحریر] Səfəvilərin kürd mənşəli olması barədə
Bu barədə Zəki Vəlidi Toqanın fikirləri olduqca maraqlıdır. Toqay əksər tədqiqatçıların uydurma hesab etdikləri "Səffat əs-səfa"dan kürd qoşunlarının Azərbaycana gəlməsi haqda rəvayətə əsaslanaraq bunu 1025-ci ildə Rəvvadilərin Azərbaycanı tutması ilə əlaqələndirir. Şeyx Səfinin əcdadları olan Şeyx Zahidin əcdadlarıda "Rəvvadilırin hərbi əməliyyatları zamanı Gilan və Ərdəbilə gəlmiş, Muğan və Araz vilayətlərində İslamı yaymışlar". Onun fikrincə "Ərdəbil kürd şeyxinin" nəsli "tamamilə türkləşmişdir". Onun fikrincə I Şah İsmayıl və I Şah Təhmasib öz kürd mənşəyini tarixdən silmək üçün əlindən gələni etmişdir.
[redaktə / تحریر] Səfəvilərin fars mənşəli olması barədə
İran tarixçiləri Şah İsmayılı türk hökmdarı kimi deyil, xüsusi şərait ucbatından türkcə danışmağa və şerlər yazmağa "məcbur olan" iranlı kimi qəbul edir. Onların fikrincə - "İran türkləri türkmən və tatar irqinin məhsuludur. Azərbaycan tatarları türkcə danışsalarda felən iranlıdırlar, onlar saf iranlıların mənşəcə türkmən, yaxud tatar irqi ilə qarışığını təşkil edirlər."
[redaktə / تحریر] Səfəvilərin türk mənşəli olması barədə
Əksər qeyri-türk tədqiqatçılar "Səffat əs-səfa" əsərində Şeyx Səfiəddinin etnik mənsubiyyəti haqdakı məlumatların üzərində sükutla keçirlər.
Bu əsərdə dəfələrlə Şeyx Səfinin səfərləri zamanı ona "pir-i türk" ("türkün piri") deyilməsi göstərilir. Həmçinin Şirazda (fars torpağı) müridlər ona bu cür müraciət edərmişlər. Hekayədə belə bir məqam diqqətə layiqdir: "Yüksək mənsəb sahibi olan və bütün Farsda cəsarəti ilə tanınan əmir Abdulla" (Səfiyə müraciətlə) dedi: "Ey türkün piri..."
Mövlanə Əhməd və Mövlanə İbrahim Təbrizi Sərevi qeyd edirdilər ki, "(biz) Ərdəbilə gəldik. Şeyxin yanında (evində), qoy (Allah) onun ruhunu əziz tutsun, bizə qara çörək və su gətirdilər. Qəflətən bir neçə türk daxil oldu. Onlara ağ çörək və bal gətirdilər". Bu hekayə türklərin Şeyx Səfinin evində üstünlük verildiyini göstərir.
Təvəkkül ibn Bəzzar həmçinin Şeyxin "türk kəndində" ("dəh-i türk") olmasından yazması Ərdəbil ərazisində türk əhalisinə işarədir.
[redaktə / تحریر] Tarixi
[redaktə / تحریر] Səfəvilər dövlətinin yaranması
1499-cu ildə Ərdəbil şeyxlərinin məsləhəti ilə İsmayıl Lahicanı tərk edir və Ərdəbilə üz tutur. Burada o qızılbaş müridlərini öz ətrafına toplayır. Deyləmdən, Taromdan keçərək Xalxala gəlir. Yolboyu İsmayıl Azərbaycanın digər ərazilərindən, Anadoludan çoxlu sayda tərəfdaşı qoşulur. Qışı Ərcivanda keçirir. 1500-cü ildə Cabanı döyüşü Fərrux Yasarın, 1501-ci il Şərur döyüşü Əlvənd Mirzənin məğlubiyyəti ilə nəticələnir.
1501-ci ildə Təbrizə daxil olan İsmayıl özünü şah elan edir. 1503-cü il 21 iyun Almaqulağı döyüşü Murad Mirzənin məğlubiyyəti və Səfəvilərin tam qələbəsi ilə sona çatır.
[redaktə / تحریر] Səfəvilər dövlətinin beynəlxalq münasibətlərdə iştirakı
[redaktə / تحریر] İdarə olunma sistemi
[redaktə / تحریر] Səfəvi İmperiyasında azərbaycanlı-türk tayfalar
[redaktə / تحریر] Mənbə
- Oqtay Əfəndiyev - Azərbaycan Səfəvi dövləti
