İrəvan

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Keçid et: naviqasiya, axtar
İrəvan - Qədim Azərbaycan torpağı.

İrəvan - Qədim Azərbaycan torpağı. Bu gün Ermənistan respublikasının paytaxtıdır.

Mündəricat

Tarixi

Əsası XVIII əsrin ortalarında Mir Mehdi xan tərəfindən qoyulan xanlığın mərkəzi İrəvan şəhəri olub. Mənbələrə görə İrəvan şəhərinin əsasını səfəvi sərkərdəsi Rəvanqulu xan qoymuşdur. Xanlığın yadelli düşmənlərə qarşı həmişə güclü mübarizə aparmış, azərbaycanlıların inşa etdikləri tarixi abidələrin sonradan burada məskunlaşan ermənilər tərəfindən məhv edilmişdir.

Qədim İrəvan Azərbaycanın tariхi mədəniyyət mərkəzi olub. 1828-ci ilədək İrəvanda cəmi 567 erməni yaşayıb ki, həmin ermənilərin də bu ərazidə qalmasını azərbaycanlılar təmin edib. Həmin vaхt İrəvanda 8000-ə yaхın azərbaycanlı olub. Sonradan çar Rusiyası erməniləri İrəvana köçürməyə başlayıb. Azərbaycanlıların хüsusi razılığı əsasında İrəvana köçürülən ermənilər sonradan "Böyük Ermənistan" yaratmaq хülyasına düşüblər və elə bundan sonra da Qərbi Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlılar sıхışdırılmağa başlayıb.

İrəvanın müstəqil Ermənistan Cümhuriyyətinin paytaxtına çevrilməsi

1918-ci il may ayının 26-da Gürcüstan Cənubi Qafqaz Seymindən çıxdığını bildirib öz müstəqilliyi elan edəndən sonra Azərbaycan və Ermənistanın da analoji addım atmaqdan başqa çıxış yolu qalmamışdı. 1918-ci il may ayının 28-də Azərbaycan da öz müstəqilliyini elan etdi və Elizavetpolu (indiki Gəncə) özünə paytaxt seçdi. Bununla bağlı may ayının 30-da Azərbaycan Respublikası Nazirlər Şurasının sədri Fətəli Xan Xoyskinin imzaladığı radioteleqraf məlumatı bütün ölkələrin xarici işlər nazirliklərinə göndərildi. İstanbul, Berlin, Vyana, Paris, London, Roma, Vaşinqton, Sofiya, Buxarest, Tehran, Madrid, Haaqa, Moskva, Stokholm, Kiyev, Xristaniya (Oslo) və Kopenhagenə göndərilən məlumatda deyilirdi: "Gürcüstanın ittihaddan çıxması üzərinə "Mavərayi-Qafqaz müttəhid cümhuriyyəti" ithalal eyləmişdir. Şəhri halın 28-ci günü əqdi-ictimai edən "Azərbaycan Şurayi-Millisi" Mavərayi-Qafqazın Cənubi-Şərqisində vaqe olan Azərbaycan Cümhuriyyətini təşkil eyləmişdir. Keyfiyyətdən hökuməti-mətbuənizin xəbərdar edilməsini surəti məxsusda rica eylər və ehtiramati - faiqəmi təqdim ilə kəsbi şərəf edərəm. Hökumətin şimdilik məqərri - müvəqqəti Elizavetpoldur. 30 mayıs. 1918. Azərbaycan Cümhuriyyəti məclisi - nüzzar rəisi Xoyski". [1]

Belə olan halda ən pis vəziyyətdə elə həmin gün, 1918-ci il may ayının 28-də öz müstəqilliyini elan edən Ermənistan qalmışdı. Ermənistanın mərkəz şəhəri, paytaxtı yox idi. Bu vaxt Azərbaycan Cümhuriyyəti digər bütün ərazilərə iddialarından əl çəkmələri şərti ilə İrəvanı ermənilərə güzəştə getməyi qərara alır. Bununla bağlı F.X.Xoyski o vaxtkı xarici işlər naziri M.H.Hacınskiyə ünvanladığı məktubda yazır: "Onlar (ermənilər - qeyd) ultimatumu qəbul edirlər və müharibəyə son qoyurlar. Biz İrəvanı güzəştə getdik". [2]

May ayının 29-da erməni Milli Şurası ilə danışıqlar barədə Nazirlər Şurasının sədri F.X.Xoyski Azərbaycan Milli Şurasının iclasında məlumat verdi. O göstərdi ki, Ermənistan Federasiyası yaratmaqdan ötrü onlara siyasi mərkəz lazımdır, Aleksandropol türklər tərəfindən tutulduqdan sonra belə bir siyasi mərkəz, ancaq İrəvan şəhəri ola bilər, ona görə bu şəhərin ermənilərə güzəştə gedilməsi labüddür. Bu məsələ barəsində X.Xasməmmədov, M.Y.Cəfərov, Ə.Şeyxülislamov, M.Məhərrəmov çıxış edərək İrəvan şəhərinin ermənilərə güzəşt edilməsini qaçılmaz bəla kimi qiyməyləndirdilər. Milli Şuranın iclası İrəvan şəhərinin ermənilərə güzəştə gedilməsi barədə öz razılığını bildirdi. [3] İki gün sonra İrəvan Milli Şurasının üzvləri Mir Hidayət Seyidov, Bağır Rzayev və Nəriman bəy Nərimanbəyov İrəvan şəhərinin Ermənistan Respublikasına güzəştə gedilməsinə etiraz etdilər, lakin iyun ayının 1-də keçirilən Azərbaycan Milli Şurasının iclası bu etirazı qəbul etmədi.[4]

İrəvan Ermənistana veriləndən sonra Ermənistanın sərhəddi İrəvan şəhərinin yaxınlığından keçirdi. Onun ixtiyarında cəmisi altı kilometrlik dəmir yolu vardı. Batum müqaviləsinin şərtlərinə görə Ermənistan Respublikası Cənubi Qafqazda 10 min km² ərazisi olan dövlət idi. [5] [6]

Mənbə

  1. ↑ Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyskinin müstəqil Azərbaycan Respublikasının yaradılması haqqında bir sıra dövlətlərin xarici işlər nazirlərinə radioqramı. 30.05.1918. // ARDA, f.970, s.1, i.4
  2. ↑ Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyskinin Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edilməsi haqqında radioqramın göndərilməsi barədə xarici işlər naziri M.H.Hacınskiyə təlimatı. 29.05.1918. //ARDA, f.970, s.1, i.4, v.1-2.
  3. ↑ Azərbaycan Milli Şurasının 3 saylı iclasının protokolu. 29.05.1918. //ARDA, f.970, s.1,i.1,v.51
  4. ↑ Azərbaycan Milli Şurasının 4 saylı iclasının protokolu. 01.06.1918. //ARDA, f.970, s.1,i.1,v.53
  5. ↑ R.Hovanuisian. Armenia on the Road to Independence, 1918. Berkeley, University of California Press, 1967, p.190-194
  6. ↑ İ.Parmaksızoğlu. Ermeni Komitelerinin İhtilal hareketleri ve Besledikleri emeller. Ankara, 1981, s.133

Həmçinin bax

Keçidlər


g • m • r
Avropa paytaxtları
Afina, Amsterdam, Andorra-la-Velya, Ankara, Bakı, Belqrad, Berlin, Bern, Bratislava, Brüssel, Budapeşt, Buxarest, Dublin, Helsinki, İrəvan, Kişinyov, Kiyev, Kopenhagen, Lissabon, London, Lüksemburq, Lyublyana, Madrid, Minsk, Monako, Moskva, Nikosiya, Oslo, Paris, Podqoritsa, Praqa, Reykyavik, Riqa, Roma, San-Marino, Sarayevo, Skopye, Sofiya, Stokholm, Tallin, Tbilisi, Tirana, Vaduts, La Valletta, Varşava, Vatikan, Vilnüs, Vyana, Zaqreb
Retrieved from "http://az.wikipedia.org/wiki/%C4%B0r%C9%99van"