Əmir Teymur
Əmir Teymur, Teymur-i Ləng, sultanTeymur. (tr:Timur veya Timurlenk) (8 aprel 1336, Keş, Türküstan – 19 mart 1405, Otrar), Cağatay ulsunun türkləşmiş Barlas tayfasının Gürgan qoluna mənsub, adıyla tanınan imperiyanın qurucusu. Onun imperiyası şimalda Dərbənd keçidi, Volqa və İrtış çaylarından başlayaraq cənubda İran körfəzinədək, Şərqdə Qobi səhrasının hüdudları və Qanq çayı sahillərindən qərbdə Balkan yarımadasınadək geniş bir ərazini əhatə etmişdir. Astronom Uluq Bəyin babasıdır.
Cığatay xanədanının yaradıcısı, Teymurlular sülaləsinin ilk hökmdarı, böyük türk fatehi. 1405-ci ildə Çinə yürüş etmə ərəfəsində vəfat etmişdir. Yaratdığı böyük Cığatay dövlətinin ərazisi çox geniş idi. Teymurləng İran körfəzindən Qafqaza kimi, Hindistandan indiki Rusiyanın böyük ərazilərini əhatə etməklə iri bir imperiya yarada bilmişdi. Vəfatından sonra Cığatay xanədanı onun varisləri arasında gedən çəkişmələr nəticəsinda zəiflədi və bir neçə yerə bölündü.
[redaktə] Gəncliyi
Teymur gəncliyində Səmərqənd və Bəlx hakimi Əmir Qazanın yanında xidmət etmiş və tez bir zamanda onun hörmətini qazanmışdı. 1356-cı ildə Əmir Qazan Xorasan üzərinə yüyüşdə fərqləndiyi üçün Teymuru qiymətli hədiyyələrlə müküfatlandırdı. Əmir Qazandan sonra hakimiyyətə keçmiş Əmir Hüseyn düşmənləri ilə mübarizə aparmaq üçün Teymurla ittifaqa girdi. Bu zaman Teymurla Cağatay hakimi Toğluq Teymurun arasında düşmənçilik hökm sürürdü. Teymur və Hüseynin birləşmiş dəstələri 1365-ci ildə Daşkənd yaxınlığında Toğluq Teymur tərəfindən məğlub edildilər. Toğluq Teymur Səmərqənd üzərinə yeridi. Bu zaman Səmərqəndin sənətkarları içərisində monqol zülmünə qarşı mübarizliyi ilə fərqlənən sərbədarilər adlandırılan qrup mövcud idi. Sərbədari rəhbərləri Səmərqəndin müdafiəsini öz üzərilərinə götürdülər. Toğluq Teymurun atlıları şəhərə daxil olduqda hər tərəfdən onların başına daş , kəsək və ox yağdırmağa başladılar. Əlverişsiz küçə döyüşündə 2000 nəfər döyüşçü itirən cağataylar vahiməyə düşərək qaçdılar. Sərbədarilərin hakimiyyəti bütün Səmərqənd vilayətinə yayıldı. Lakin 1366-cı ildə Teymur və Hüseynin dəstələri Səmərqənd vilayətinə daxil oldular. Onlar üsyanı qəddarlıqla yatırılar.
[redaktə] Teymur dövlətinin yaranması. Teymurun hərbi yürüşləri.
Hakimiyyət uğrunda Teymurla Hüseyn arasında başlayan mübarizə 1370-ci ildə Teymurun qələbəsi ilə başa çatdı. Mərkəzi hakimiyyətin tərəfdarı olan iri feodalların köməyi ilə Teymur sərkərdələrin qurultayında "əmir" titulunu götürərək yeni dövlətin əsasını qoydu.
Əmir Teymur möhkəm dövlət yaratmağa, feodal dağınıqlığını ləğv etməyə, xalq hərəkatını yaratmağa çalışırdı. Hakimiyyətin ilk illərində Teymur bütün Mərkəzi Asiyanı ələ keçırdi.Zəngin Xarəzm uğrunda isə mübarizə isə xeyli vaxt çəkdi.1388-ci ildə Ürgəncin tutulması ilə Xarəzm tamamilə tabe edildi.
Vaxtilə Teymurun vassalı olan Toxtamış xanın Qızıl Orduda hakimiyyəti ələ keçirməsindən sonra onlar arasında mübarizı daha da qızışdı. Yalnız üç böyük yürüşdə (1389, 1391, 1395) Teymur Qızıl Ordunu məğlub edə bildi.
Teymur 1380-ci ildən etibarən İran ,Azərbaycan, Qafqaz, İraq .Suriya və Kiçik asiya üzərinə müntəzəm hərbi səfərlər etməyə başladı. 1404-cü ilədək davam edən yürüşlərnəticəsinə bu ərazilər işğal edilərək , Teymur dövlətinin tərkibinə qatıldı. Əmir Teymur Hindistana yürüş etmək qərarına gəldi. Onun məqsədi Hindistanın sərvətlərini, münbit torpaqlarını ələ keçirmək idi. 1398-ci ildə qoşunlar Hindistan üzərinə yeridi . Dehli şəhəri işğal olundu. 1399-cu Teymur Səmərqəndə qayıtdı .
[[Şəkil:Statue of Amir Timur in Tashkent.jpg|left|thumb|Daşkənddə Teymurun [[abidə]
[redaktə] Osmanlı-Teymuri müharibələri
Hindistan səfərindən sonra Əmir Teymurun Kiçik Asiyada əsas rəqibi İldırım Bayazid idi. O, Bayazidə məktub göndərərək, təslim olmasını tələb etdi. İldırım Bayazid isə öz növbəsində Teymura təhqiredici cavab yazdı. Bu məktub müharibənin başlanmasına bəhanə oldu.Teymur Şərqi Anadolu ya girərək, Sivası sonra Malatyanı tutdu və Dəməşqə qədər irəlilədi.Məmlükləri özünə tabe etdi. Teymur 1402-ci ildə təkrar Anadoluya yürüş etdi.Bu dəfədəki hədəf Osmanlı dövlətinin torpaqları oldu.İldırım ordusunun bir hissəsini bir Konstantinopolun mühasirəsi, hissəsini isə Anadolu qalalarının müdafiəsi ilə məşğul olduğundan, Teymura qarşı sayca xeyli az hərbi qüvvə toplamışdı. Teymurun ordusunda isə döyüş filləri də var idi. 1402-ci il iyulun 28-də Ankara düzənliyində orta əsrlərin bəlkə də ən böyük döyüşü baş verdi. Teymur qələbə çaldı. Bayazid və onun iki oğlu əsir düşdü. Bayazid zəhər içib özünü öldürdü. Teymurun döyüşü udması onun siyasi bacarığından irəli gəlir.
Əmir Teymur Çinə böyük yürüşü ərəfəsində 1405-ci il martın 19-da Otrar şəhərində vəfat etdi. Onu Səmərqənddə dəfn etdilər.
 |
Şəxs haqda olan bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. |
