Toxtamış
Toxtamış tam adı Nasırəddin Toxtamış xan (1342?-1405-08?, Tümen yaxını, Qərbi Sibir), 1380-96-cı illər arasında Qızıl Orda xanı. Ağ Orda və Göy Orda xanlıqlarını Qızıl Orda dövləti altında birləşdirmişdir. Çingiz xanın ən kiçik nəvəsi Orda xanın soyundan gəlir.
Cuçi xanin oğullarından Tuga Timurun soyundan gələn Tuy Xocanın oğludur. Ağ Orda hökmdarı Urus xan (hökmdarlığı 1369-1379) atasını öldürdüncə Səmərqəndə gedərək Əmir Teymura sığındı (1375). Teymurdan aldığı dəstəklə 1375-ci ildən başlayaraq önce Ağ Orda hökmdarı Timur Məliki yenilgiye uğradarak Şərqi Dəşt-i Qıpçaqa hakim oldu (1377). Ertesi il da Kalka savaşında Qərbi Dəşt-i Qıpçaq hökmdarı Kıyat Mamay xanı yenilgiye uğrataraq Altın Orda dövlətinin hökmranlığını ələ keçirdi (1378) və dağılan birliyi yeniden qurdu.
Beləcə Cuçi ulusunun Özbəklər xaricində Ağ Ordu və Altınordu qollarını öz idarəsi altında yenidən birləşdirən Toxtamış; hər biri müstəqillik ardınca qaçan əmirləri denetimi altına aldı; 1382-ci ildə Moskvanı işgal edərək Rus prenslerinin Qızıl Ordaya karşı yükümlü oldukları vergiyi ödemelerini sağladı. kendisine başkaldıran Rus knyazlarıyla Litvanı ağır məğlubiyyətə uğradaraq idarəsini qəbul etdirdi (1382) Qızıl Orda xanlığını qədimki güclü durumuna gətirərək Seyhundan Turlaya (Dnestr), Signag və Otrardan Kiyevə uzanan böyük bir dövlətin hökmdarı oldu.
Mündəricat |
[redaktə] Toxtamış-Teymur savaşları
Vəziyyəti düzələn kimi müvəffəqiyyətdən başı gicəlləndi. Əmir Teymurun ona etmiş olduğu bütün yardımları unutduğu kimi, ona yuxarıdan aşağı baxmağa başladı. Bu uğurlardan sonra Qızıl Orda dövlətini əvvəlki sərhədlərinə qovuşdurmaq məqsədiylə Teymura bağlı olan Xarəzmi geri istədi. Bu istəyi onun Teymurla aralarının açılmasına səbəb oldu. Yağma, talan məqsədilə Teymurlu dövlətinin idarəsi altında olan Azərbaycana girməkdən çəkinmədi (1387); ardından eyni il Teymurun çıxdığı qərb səfərindən yararlanaraq onun oğlu Ömər Şeyxi məğlub edib bütün Mavəraünnəhri ayaqdan-başa, torpaqdan-daşa yağmaladı. Ancaq, hazırlıqlarını tamamlayıb üzərinə yürüyən Teymura Kunduzca savaşında (1391) məğlub olunca bu dəfə öz ölkəsi düşman qüvvətləriylə yağmalandı və yaxılıb-yıxıldı. Bu məğlubiyyətə qarşı Dəşt-i Qıpçaqdakı gücünü qoruyan Toxtamış, Məmluk sultanı Bərkuka elçiler göndərərək Teymura qarşı onunla ittifaq bağladı. Qisasını almaq üçün Teymurun Mardin və Diyarbəkir bölgəsində olduğu bir sırada Dərbənd üzərinəen Şirvana basqın edərək bütün xalqı qılıncdan keçird. Ətrafı yağmaladıqdan, yaxıb-yıxdıqdan (1394) sonra, Əmir Teynurla qarşılaşmağa hazırlaşdı. Onu ortadan qaldırmaq məqsədilə Qızıl Orda səfərinə çıxan Teymurla apardığı Terek savaşında (1395) tam bir məğlubiyyətə uğrayınca, Qazana qaçıb canını çətinliklə qurtadı. Qızıl Ordanın paytaxtı Saray Berkenii işgal edən Teymur, qaçan Toxtamışın yerinə özünə bağlı əmirlərdən Timur Kutluku xanlığa gətirərək ölkəsinə döndü.
Əmir Teymur çəkilince Toxtamış taxtını yenidən ələ keçirdiysə də güclü Nogay emirlerinden Edige Mirza'nın desteğini kazanan Timur Kutluk'a karşı yaptığı meydan savaşında yenilmesi üzerine tahtı rakibine bırakarak Litva şahzadəsi Vytautasa sığınmak zorunda qaldı (1397). Buyruğuna verilen Litva ordusunun desteğinde Timur Kutluk ve Edige mirzəyə qarşı yaptığı ikinci savaşı da yitirince (1399) Deşt-i Kıpçak'a kaçtı. Batı Sibirya'da, dost bildiği bazı Kıpçak emirlerinin yanında bir sığıntı olarak ve hep gizlenerek yaşamaya başladı. Timur Kutluk öldükten sonra (1401) yeniden başına geçmeye hazırlandığı Altınordu Hanlığı'nın gerçek egemeni Edige Mirza tarafından Tümen yakınlarında yakalanarak öldürüldü. Bazı kaynaklar Karaton Nehri boyunca izlendiği sırada uçuruma yuvarlanarak öldüğünü yazar.
Toktamış, tarihte Altınordu devletinin önce toparlanıp güçlenmesine olanak sağlayan, sonra ise Timur ile yaşadığı çekişme sonucu zayıflayıp çökmesine yol açan bir hükümdar olarak anılır.
[redaktə] Qaynaqlar
- Ana Britannica, Cilt 30, s. 100 (1994)
- Büyük Larousse, 22. Cilt, s. 11584
