Toxtamış

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Toxtamış xan Tuy Xoca oğlu
Тохтамышхаан
Bayraq
Qızıl Ordanın XXXII xanı
1380 — 1395
Sələfi: Qiyasəddin Xaqanbəy xan/Urus xan
Xələfi: Timur Qutluq xan
 
Milliyəti: Monqol
Dini: İslam
Təvəllüdü:  ?
Vəfatı: 1406(1406-Expression error: Unrecognized punctuation character "{".-{{{3}}})
Saray-Cük
Sülalə: Borucigin
Atası: Tuy Xoca
Anası:  ?

Toxtamış tam adı Nasırəddin Toxtamış xan (1342?-1405-08?, Tümen yaxını, Qərbi Sibir), 1380-96-cı illər arasında Qızıl Orda xanı. Ağ OrdaGöy Orda xanlıqlarını Qızıl Orda dövləti altında birləşdirmişdir. Çingiz xanın ən kiçik nəvəsi Orda xanın soyundan gəlir.

Hakimiyyəti[redaktə]

Vasili Smirnovun Toxtamışın Moskovanın mühasirəsi adlı tablosu

Cuçi xanin oğullarından Toğay Teymur xan soyundan gələn Manqışlaq hakimi Tuy Xocanın oğludur. Ağ Orda hökmdarı Urus xan atasını öldürdüncə Səmərqəndə gedərək Əmir Teymura sığındı (1375). Teymurdan aldığı dəstəklə 1375-ci ildən başlayaraq öncə Ağ Orda hökmdarı Timur Məliki məğlub edərək hakim oldu. Mamay xanın Kulikovo döyüşündə məğlub olmasından istifadə Toxtamış özünü xan elan edərək Ağ Orda ilə Qızıl Ordanı birləşdirdi. 1382-ci ildə Moskvanı yandıran Toxtamış rusların bir daha güclənməsinin qarşısını aldı. Balxaş gölündən Litvayacan uzanan dövlətin hakimi oldu.

Toxtamış-Teymur savaşları[redaktə]

Bu uğurlardan sonra Qızıl Orda dövlətini əvvəlki sərhədlərinə qovuşdurmaq məqsədiylə Teymura bağlı olan Xarəzmi geri istədi. Bu istəyi onun Teymurla aralarının pisləşməsinə səbəb oldu. 1387-ci ildə 50000 əsgərlə Azərbaycana hücuma keçdi. 200.000 əsirlə geri qayıtdı. 1387-ci ildə, Teymurun çıxdığı qərb səfərindən yararlanaraq onun oğlu Ömər Şeyxi məğlub edib bütün Mavəraünnəhri yağmaladı. Ancaq ağır keçən qışa görə qayıtmağa məcbur oldu. Toxtamış, Məmluk sultanı Bərkuka elçiler göndərərək Teymura qarşı onunla ittifaq bağladı. Əmir Teymur həmin il Qızıl Ordaya hücum edərək Timur Qutluq xanı taxta gətirdi.

Hakimiyyət uğrunda müharibə[redaktə]

Toxtamış xan hakimiyyətə qayıtmaq üçün Vitautasdan kömək aldı. 1399-cu ildə Vorskla çayı döyüşündə məğlub olaraq qaçdı. Timur Qutluq xanEdigey Qızıl Ordanın hakimiyyətini ələ aldılar. Toxtamış isə 1406-cı ildə öldürüldü. O Monqol yazısı ilə pul buraxan son hökmdardır.

Ailəsi[redaktə]

Toxtamış xan Edigeyin bacısı ilə evlənmişdi. Övladları:

1380-ci ildə isə Mamay xanın dul arvadı Tulunbəy xanım ilə evlənmişdi.


Xarici keçidlər[redaktə]