Qafqaz
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
Qafqaz - Xəzər və Qara dəniz arasında dağ sisteminin əmələ gətirdiyi, Avropa ilə Asiya qitəsinin sərhəddində yerləşən coğrafi rayon. Böyük Qafqaz sıra dağları bölgəni Quzey Qafqaz və Güney Qafqaza ayırır. Ən yüksək nöqtəsi Elbruz dağındadır (5642 m). Bölgə əhalisi mürəkkəb etnik və linqvistik tərkibə malikdir və zəngin neft yataqlarına sahibdir.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Sərhədləri
Qafqazın şərq sərhəddinin Xəzər dənizi, qərbinin isə Qara dəniz olduğu qəbul edilir ancaq şimali və cənubi sərhədləri haqqında konsensus yoxdur. Şimalda fiziki-coğrafi sərhəd Kuma-Manıç çökəkliyi, hazırki administrativ bölgüyə görə isə Krasnodar və Stavropol vilayətlərinin və Dağıstanın şimal sərhədləri hesab edilir. Bəzən Qafqaza şərtli olaraq Kalmıkiya da daxil edilir. Şimali Qafqazın böyük hissəsinin tarixi-etnoqrafik olaraq rus steplərinə və Aşağı Volqaboyuna daha yaxın olduğu nəzərə alındıqda isə Qafqazın şimal sərhəddini Kuban çayı boyunca, Kuma, Malke və Tereka təpərindən keçirmək olar. Beləliklə Krasnodar vilayətinin cənubu, Adıgey, Qaraçay-Çərkəz, Kabardin-Balkar, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan və Dağıstanın böyük bir bölümü bu bölgəyə daxil olur.
Cənub sərhədlərini siyasi olaraq Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan ilə İran və Türkiyənin sərhədləri təşkil edir.
[redaktə / تحریر] Geosiyasi önəmi
Ta qədimdən Qafqaz Bizans İmperiyası, Sasanilər, Ərəb Xilafəti, Qızıl Orda, Rusiya İmperiyası və Avropa kimi qüvvələrin siyasi və mədəni toqquşmasına şahidlik etmişdir ancaq heçbiri bu əraziyə tamamilə hökm etməyə nail olmamışdır. Bölgə zəngin yeraltı xam maddə ehtiyatına sahibdir və tarixi olaraq ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsi olmuşdur. Tarixi İpək Yolu buradan keçmişdir.
Burada da böyük kütlələrin hərəkətinə əlverişli keçid yoxdur. Beləcə Qərb və Orta Qafqazlar dik, son dərəcə kələ-kötür və keçid verməyən xüsusiyyətləri səbəbiylə Rusiyaya qarşı müqavimət göstərən Qafqazlıların son sığınacaqlarını təşkil etmişdir. Şərq Qafqazlar isə, Daryal Keçidindən Abşeron Yarımadasına qədər uzanar.
[redaktə / تحریر] Daryal keçidi
Qafqazın iki əhəmiyyətli və hər vaxt açıq olan keçidi vardır. Bunlardan bir Daryal keçididir. Keçidin dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 2379 metrdir. Vladikafkası Tiflisə bağlayan və Rusların "Gurcu Əsgəri Yolu" dedikləri yol da bu keçiddən keçər. Yol eyni keçiddə axmaqda olan Terek Çayının ana qolunu izləyər. Orta və cənub seqmentləri üzərində Osetler (Asetinler) yaşayarlar.Bu keçid Qafqazı siyasi, əsgəri və hətta ictimai istiqamətlərdən iki ana parçaya ayırar. Gürcüstanın Rusiyaya bağlanmasından sonra bu keçidin əhəmiyyəti daha da böyümüşdür. Qafqazı ələ keçərmək istəyən Rusiya üçün həm Gürcüstanla əlaqəsi davamlı açıq saxlamaq və həm də Qərb Qafqazdakı Çərkəz-Abxazlar ilə Şərq Qafqazdakı Çeçenlər və Dağıstanlılar arasındakı əməkdaşlığı kəsmək baxımından həyati bir əhəmiyyət daşımaqda idi.
[redaktə / تحریر] Dəmirqapı keçidi
Daryaldan başqa ikinci əhəmiyyətli keçid də Dərbəntdir. Bu keçid Xəzər Dənizi sahili boyunca uzanar və genişliyi 1.5 ilə 30 km arasında dəyişər
[redaktə / تحریر] Etnik və dini quruluş
Burada yaşayan xalqlar dillərinə görə 3 qruba bölünür:
- Türk xalqlar: azərbaycanlılar, qaraçaylılar, balkarlılar, kalmıklar, noğaylar, qumuqlar.
- Qafqaz dilli xalqlar: abxazlar, adıgeylər, çərkəzlər, kabardinlər, çeçenlər, inquşlar, ləzgilər, avarlar, darginlər, laklar, gürcülər və başqları.
İslam (şiəlik və sünnilik) və xristian dinləri əsas dinlərdir. Müsəvilik dininin nümayəndələri də mövcüddür. Tarixi olaraq Qafqaz atəşpərəstlik dininin mərkəzlərindən sayılır.
[redaktə / تحریر] Bölgədə yerləşən ölkələr
