Qafqaz

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qafqaz — coğrafi region.

Etimologiya[redaktə]

Roma tarixçisi Qay Quli Solin özünün "Dünya möcüzələri haqqda" əsərində yazır ki, skiflər Qafqaz dağlarını "Kroukas" adlandırır, və bu, skifcə "qardan ağaran" deməkdir. [1] "Kroukas" sözü türk dillərində belə açıqlana bilər: "kar" (qar) [2]+ "kaS / kaD" (qaya, dağ) [3].

Ümumi məlumat[redaktə]

Caucasiamapussr.gif

Qafqazın şərq sərhəddinin Xəzər dənizi, qərbinin isə Qara dəniz olduğu qəbul edilir ancaq şimali və cənubi sərhədləri haqqında konsensus yoxdur. Şimalda fiziki-coğrafi sərhəd Kuma-Manıç çökəkliyi, hazırki inzibati bölgüyə görə isə KrasnodarStavropol vilayətlərinin və Dağıstanın şimal sərhədləri hesab edilir. Bəzən Qafqaza şərti olaraq Kalmıkiya da daxil edilir.

Şimali Qafqazın böyük hissəsinin tarixi-etnoqrafik olaraq rus çöllərinə və Aşağı Volqaboyuna daha yaxın olduğu nəzərə alındıqda isə Qafqazın şimal sərhəddini Kuban çayı boyunca, Kuma, Malke və Tereka təpərindən keçirmək olar. Beləliklə Krasnodar vilayətinin cənubu, Adıgey, Qaraçay-Çərkəz, Kabardin-Balkar, Şimali Osetiya, İnquşetiya, Çeçenistan və Dağıstanın böyük bir bölümü bu bölgəyə daxil olur.

Cənub sərhədlərini siyasi olaraq Azərbaycan , ErmənistanGürcüstan ilə İranTürkiyənin sərhədləri təşkil edir.

Geosiyasi əhəmiyyəti[redaktə]

Ta qədimdən Qafqaz Bizans İmperiyası, Sasanilər, Ərəb Xilafəti, Qızıl Orda, Rusiya İmperiyasıAvropa kimi qüvvələrin siyasi və mədəni toqquşmasına şahidlik etmişdir,ancaq heç biri bu əraziyə tamamilə hökm etməyə nail olmamışdır. Bölgə zəngin yeraltı xam maddə ehtiyatına sahibdir və tarixi olaraq ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsi olmuşdur. Tarixi İpək Yolu buradan keçmişdir.

Burada da böyük kütlələrin hərəkətinə əlverişli keçid yoxdur. Beləcə Qərb və Orta Qafqazlar dik, son dərəcə kələ-kötür və keçid verməyən xüsusiyyətləri səbəbiylə Rusiyaya qarşı müqavimət göstərən Qafqazlıların son sığınacaqlarını təşkil etmişdir. Şərq Qafqazlar isə, Daryal Keçidindən Abşeron Yarımadasına qədər uzanar.

Daryal keçidi[redaktə]

Qafqazın iki əhəmiyyətli və hər vaxt açıq olan keçidi vardır. Bunlardan biri Daryal keçididir. Keçidin dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 2379 metrdir. Vladikafkası Tiflisə bağlayan və Rusların "Gürcü Əsgəri Yolu" deyilən yol da bu keçiddən keçir. Yol eyni keçiddə axmaqda olan Terek Çayının ana qolunu izləyir. Orta və cənub seqmentləri üzərində osetler (osetinler) yaşayırlar. Bu keçid Qafqazı siyasi, əsgəri və hətta ictimai istiqamətlərdən iki ana parçaya ayırır. Gürcüstanın Rusiyaya bağlanmasından sonra bu keçidin əhəmiyyəti daha da böyümüşdür. Keçid Qafqazı ələ keçərmək istəyən Rusiya üçün həm Gürcüstanla əlaqəni davamlı açıq saxlamaq və həm də Qərb Qafqazdakı çərkəz-abxazlar ilə Şərq Qafqazdakı çeçenlər və dağıstanlılar arasındakı əməkdaşlığı kəsmək baxımından həyati bir əhəmiyyət daşımaqda idi. [Mənbə göstərin]

Dəmirqapı keçidi[redaktə]

Daryaldan başqa ikinci əhəmiyyətli keçid Dərbənddir.Bu keçid Xəzər Dənizi sahili boyunca uzanır və genişliyi 1.5 ilə 30 km arasında dəyişir.

Etnik və dini quruluş[redaktə]

Burada yaşayan xalqlar dillərinə görə 3 qrupa bölünür:

İslam (şiəliksünnilik) və xristian dinləri əsas dinlərdir. Müsəvilik dininin nümayəndələri də mövcüddür. Tarixi olaraq Qafqaz atəşpərəstlik dininin mərkəzlərindən sayılır.

Bölgədə yerləşən ölkələr[redaktə]

Beynəlxalq miqyaslı münaqişələr[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Кемал Алиев. Античные источники по истории Азербайджана. Баку:Элм, 1987, bax səh. 48 (XLIX).
  2. Sergey Starostinin etimoloji toplusu - *kiār kökü
  3. Sergey Starostinin etimoloji toplusu - *kadV kökü

Xarici keçidlər[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: قافقاز