Ermənilər

Ermənilər
Հայ (hay)

Ümumi sayı
6,456,000 – 11,000,000
Yaşadığı ərazilər
Ermənistan 3,145,354 (2001) Rusiya 1,130,491 (2002) ABŞ 385,488 (2000) Fransa 457 min (2010) İran 109,415 (2006) Polşa 262 (2002) Gürcüstan 248,929 (2002) Suriya 79 min (2010) Livan 78 min (2010) Argentina 136 min (2010) Azərbaycan 120,745 (1999) Ukrayna 99,894 (2001) Türkiyə 45 min (2010) İordaniya 4,3 min (2010)
Dili
Erməni dili
Dini
Xristianlıq
Qohum xalqlar
Hemşinlər

Ermənilər – Qafqaz və Yaxın Şərqdə xalq. Özlərini "Hay", ölkələrini "Hayastan" adlandırırlar. Bu da səbəbsiz deyildir. Belə ki, "Arman" adlı qədim türk tayfasının Qərbi Azərbaycan (İndiki Ermənistan) və Arman yaylası ərazisində məskun olması tarixdən bəllidir. Əvvəlcə atəşpərəst, sonra isə xristian olmuş bu xalqın məskunlaşdığı əraziyə Hayların axını XV əsrdən sonra başlayıb və bu zaman yerli tayfalar Güney Azərbaycana və müasir Azərbaycan Respublikasının ərazisinə sıxışdırılıb. Bir qismi isə assimilə edilib. Ərazidə məskunlaşan haylar isə Arman-ərmən türk tayfasının dinini, tarixini və mədəniyyətini mənimsəyib. Hayların bu dövrə qədər yaşadığı ərazi isə Şimali Fərat hövzəsi kimi lokalizə edilir. Ermənistan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər. Bundan əlavə İran, Türkiyə, Livan, Suriya, və Azərbaycanda da məskunlaşmışlar. Sayları 2010-cu ilə olan təxminlərə əsasən 11 milyondur. Ermənistadakı ermənilərin sayı rəsmi rəqəmlərə görə 3 milyona yaxındır. Türkiyədə ermənilərin sayı müxtəlif mənbələrə görə 35000 ilə 50000 arasında olub, demək olar ki, hamısı İstanbul və ətrafında yaşamaqdadır. Azərbaycanda isə təxminən 120,7 min erməni yaşamaqdadır, onların demək olar ki, hamısı Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı işğal olunmuş rayonlarda məskunlaşmışdır. 19-cu əsrə kimi əksəriyyəti Osmanlı İmperiyası və İranda yaşayan ermənilər bu dövrdən sonra müxtəlif səbəblərdən dünya ölkələrinə səpələnib və bu səpələnmə nəticəsidə dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan erməni topluluqlarına erməni diasporası adı verilib. Erməni diasporasının ən güclü olduğu ölkələr ABŞ, Rusiya və Fransadır. İran və Türkiyədəki ermənilər özlərini diaspora saymırlar.

Məskunlaşma arealları

Əsas məqalə: Erməni diasporu

Azərbaycan

1999-cu il siyahıya almasına görə

Yaşayış məntəqəsi	Ermənilərin sayı (Nəfər)
Bakı şəhəri ə/d	378
Sumqayıt şəhəri ə/d	21
Şirvan şəhəri ə/d	1
Gəncə şəhəri ə/d	32
Mingəçevir şəhəri ə/d	5
Naxçıvan MR	17
Abşeron rayonu	7
Ağcabədi rayonu	2
Ağstafa rayonu	7
Balakən rayonu	3
Bərdə rayonu	6
Beyləqan rayonu	7
Cəlilabad rayonu	1
Daşkəsən rayonu	6
Şabran rayonu	1
Gədəbəy rayonu	7
Goranboy rayonu	8
Göyçay rayonu	3
İmişli rayonu	1
İsmayıllı rayonu	5
Kürdəmir rayonu	2
Lənkəran rayonu	5
Masallı rayonu	3
Neftçala rayonu	1
Oğuz rayonu	5
Qax rayonu	5
Qazax rayonu	7
Qəbələ rayonu	7
Quba rayonu	7
Qusar rayonu	3
Saatlı rayonu	1
Sabirabad rayonu	1
Salyan rayonu	2
Şamaxı rayonu	4
Samux rayonu	4
Şəki rayonu	7
Şəmkir rayonu	22
Siyəzən rayonu	1
Tovuz rayonu	18
Ucar rayonu	3
Xaçmaz rayonu	10
Göygöl rayonu	8
Yevlax rayonu	6
Zaqatala rayonu	1
Ağdam rayonu	2
Xankəndi şəhəri ə/d	43,500
Kəlbəcər rayonu	9,794
Şuşa rayonu	1,140
Tərtər rayonu	23,056
Xocalı rayonu	12,929
Xocavənd rayonu	29,593
Bütün ölkə üzrə	120,745

• Qeyd: Azərbaycan Respublikası Statistika Komitəsinin 1999-cu il siyahıya almasının erməni millətinə aid olan rəqəmləri qeyri-dəqiq xarakter daşıyır və bu rəqəmlər müəyyən araştırmalar və müqayisəli hesablamalar əsasında alınmışdır .

Türkiyə

Hazırda Türkiyədə 45.000-dən çox erməni yaşayır. Ən çox ermənilər Van vilayətindədir. Ən son 2011-ci ildə ermənilər Türkiyəyə köç etmişdir.

Bölgə	Sayı
Van	20.909
İğdır	10.505
Ağrı	9.200
İstanbul	1.287
Adana	300
Ankara	809
Kars	2.489
Hakkari	729
Rize	1.788
Erzurum	4.749
Bitlis	4
Dənizli vilayəti	2.789
Konya	52
Malatya	20
Tekirdağ	17

Suriya

Suriyada 79.000 nəfər yaşayır. 2010-cu ildə onların bir hissəsi Zəngilan rayonuna gətirilmişdir.

Livan

2005-ci ilə olan məlumaata əsasən Livanda 116,214 nəfər erməni yaşamaqdadır . Onların 88,601 nəfəri qreqoryan, 20,259 nəfəri katolik, 7,354 nəfəri isə protestantdır . Erməni toplumu Livan parlamentində 6 qriqoryan millət vəkili ilə təmsil olunur .

Erməni dili

Erməni dili Hind-Avropa dilləri ailəsində xüsusi bir qol təşkil edən dildir. Yuxarı Fərat hövzəsində e.ə. 5-ci əsrdən varlığı haqqında mənbələrdə məlumat verilən bu dil b.e. V əsrindən Erməni əlifbası ilə yazıya köçürülmüşdür. Din adamı Mesrop Maştos (361-441) tərəfindən 444-cü ildə yaradılan 38 hərfli bu əlifba ikişaf etdirilərək günümüzə qədər istifadə olunmaqdadır. Mesrop Maştosun bu 38 hərfi yuxusunda gördüyü rəvayət edilir.

Müasir erməni dili mərkəzi İstanbul olmaqla Qərb ermənicəsi və mərkəzi İsfahan olmaqla Şərq ermənicəsinə bölünür. Ermənistanın rəsmi dili Şərq ermənicəsidir. Qərb ölkələrindəki diasporalarda yaşayan ermənilərin dili Qərb ermənicəsidir. Buna baxmayaraq Ermənistanın təsiri ilə son dövrlərdə Qərb erməniləri arasında da Şərq ermənicəsi yayılmaqdadır.

Dini mənsubiyyət

Erməni topluluğu rəvayətlərə görə b.e. 301-ci ilndə "Aydıladıcı" ləqəbiylə anılan Aziz Qriqorun rəhbərliyi ilə xristian dinini qəbul etmişdir. Xristianlar arasında yayılan rəvayətə görə ermənilər xristianlığı bütünlüklə qəbul edən ilk xalqdır. Lakin mərkəzi İstanbul olan Bizans kilsəsi ilə erməni kilsəsi arasında çıxan narazılıqlar və çəkişmələrə görə 452-ci ildə Erməni kilsəsi kotoloik-ortodoks dünyası ilə yolunu ayıraraq beynəlxalq bir məzhəb olaraq fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Erməni Apostoloik (Qriqoqyan) Kilsəsi adını daşıyan bu kilsə Qərb məbələrində (erməni kilsəsinin qurucusu Aziz Qriqoryana ithafən) Qriqoryan Kilsəsi kimi qeyd olunur.

Diər bir mənbəyə görəsə ermənilər xristianlığı 583-cü ildə qəbul ediblər Bununla bağlı Ziya Bünyadovun Gevorq Eminə yazdığı məktubda deyilir: "İlk dəfə olaraq 313-cü ildə albanlar, onlardan sonra isə gürcülər və bizanslılar xristianlığı qəbul ediblər. Ermənilər isə albanlardan 270 il sonra xristian olublar. 313 üstəgəl 270 neçə eləyir? Bəli – 583. Məhz həmin ildə ermənilər xristianlığı qəbul ediblər və deməli, erməni kilsəsinin yaradılmasının 1700 illiyinin qeyd olunması tədbirlərini hələ sonraya saxlamaq lazım gələcək. Belə ki, bu yalnız XXIII əsrdə olacaq!... Hamıya məlimdur ki, Qafqazda apostol kilsəsi alban kilsəsi olub. Heç olmasa katalikos Avraamın albanlata ünvanlanan məktubunu oxu: bizim erməni taxt-tacından əvvəl olan alban taxt-tacı və s. və i. Axı erməni kilsəsi qriqoryan kilsəsidir. Yəni öz başlanğıcını Qriqoridən götürür. Qriqori isə məlimdur ki, apostol Yeliseyin şagirdinin şagirdi olub. Əgər Qriqori apostol olmayıbsa, erməni kilsəsi necə apostol kilsəsi ola bilər. Bax, məsələ bundadır!"

Deməli, ermənilərin əksəriyyətinin apostolik kilsəsinə məsub olmağına baxmayaraq burada tarixi saxtakarlıq göz qabağındadır. Bunula bərabər 17-ci əsrdə meydana çıxan az miqdarda katolik və protestant ermənilər də mövcuddur.

V əsrdə Qədim Erməni Çarlığının süqutu ilə erməni apostol kilsəsinə məsub olmaq erməniliyin əsas ünsürü kimi dəyərlədirilməyə başlandı. Beləliklə, erməni apostol kilsəsinə yox, katolik kilsəsinə mənsub olan ermənilər yunan, eləcə də Malazgird döyüşündən əvvəl və sonra İslamı qəbul etmiş ermənilər isə milli kimliklərini itirərək ərəb və türk kimi bilinməyə başlayıb. Osmanlı dövlətində də erməilərin etnik deyil, dini bir toplum olduğu vurğulanmaqdadır.

Tarix

Eçmiədzin Sinodunun prokuroru A.Frenkelin 1907-ci ildə Ali Sinoda göndərdiyi arayışda deyilir:

"Erməni xalqının tarixi taleyi bu xalqın özünün müstəqil dövlət yaratmağa qadir olmadığını inkaredilməz dəqiqliklə sübut etmişdir" ,

Başlanğıc

Ermənilər özlərinə Hay və ölkələrinı Hayastan və ya Hayk adını veriblər. Onların indi daşıdıqları "erməni" adı isə onların sonradan ərazisində məskunlaşdığı Göyçə gölündən başlayıb Van hövzəsinə qədər uzanan silsilə dağların, yəni Ərmən dağlarının adıdır. Ermənilərin bu əraziyə Midiya tayfalarının axını zamanı gəldiyi güman olunur. Erməni adına ilk dəfə Armina və Arminiya şəklində Bisutun yazılarında rast gəlinir. Əhəməni imperatorluğunun Arminiya satraplığı Van gölü hövzəsi mərkəz olmaqla Arazın Türkiyə hissəsindəki vadilər ilə Qərbdə Elazığ və Ərzincan hissəsindən keçərək Yuxarı Fərat hövzəsini əhatə etməkdəydi. Eyni bölgə antik yunan və Roma mənbələrində Arminia, İslam dövrü ərəb qaynaqlarında Armaniyya/Ərməniyyə olaraq xatırlanır. Türk mənbələrində Ərməniyyə termininə 15-ci əsrə aid qaynaqlada təsadüf olunur.

Bölgədə e.ə.1-ci minillikdə Urartu dövləti mövcud olub. E.ə. XII əsrdə Urartu dövlətinin süqutu ilə ərazidə müstəqil hərəkət edən erməni bəylərinin (ermənicə:nakharar) və Urartu dili ilə heç bir əlaqəsi olmayan erməni dilinin üstün mövqe qazandığı görünür. Erməni ünsürünün bölgədə çoxdan mövcud olduğu, yoxsa Urartu dövlətinin çöküşü zamanı bura köç edən istilaçılar olduğu tarixçilər arasında mübahisə mövzusudur. Lakin urartuluların erməni olmadığı və Urartu mədəniyyətinin ermənilərlə heç bir əlaqəsi olmadığı dəqiqdir.

Qədim Erməni çarlığı

Əhəməni dövlətinin son dönəmində Arminiya satraplığının önəminin artdığı müşahidə olunur. Əhəməni dövlətini Makedoniyalı İskəndər tərəfindən süqut etdirilməsindən (e.ə.331-ci il) sonra bölgədə biri Şimali Araz hövzəsində, digəri Elazığ bölgəsində iki krallıq meydana çıxır. Hər iki dövlət Ellinist dövlətlərlə yaxın əlaqələr qururlar.

E.ə. I əsrin əvvəlində Selevkilər dövlətinin süqutu ilə erməni çarı II Tiqran (e.ə.96-55)ərazilərini Yuxarı Mesopotamiya və Suriyaya doğru genişləndirmə siyasəti yürütdü və bu günkü Livanın cənubuna qədər olan ərazini işğal etdi. II Tiqran ölkənin paytaxtını Diyarbəkir şəhəri yaxılığında saldırdığı Tiqranakert şəhərinə köçürdü. Lakin Roma imperiyası ərazidə güclü bir dövlətin yaradılmasına göz yuma bilməzdi. Qney Pompeyin komandanlığı altında Roma və Ermənistan hökmdarları arasında olan döyüşdə II Tiqran məğlub edildi və işğal etdiyi ərazilərdən geri çəkilməyə məcbur oldu.

E.ə.I minillikdən b.e. IV minilliyinə kimi Erməni dövlətinin ərazisi Roma-Parfiya və Bizans-Sasani dövlətlərinin müharibə yeri olub. Erməni çarları tez-tez mübarizə aparan qüvvələr tərəfindən dəyişdirilirdi. Dövlətin zəiflədiyi bir dövrdə yerli bəy xanədanlıqları güclənir və müstəqilliyə can atırdılar. Ən önəmli xanədanlıqlar Muşda Mamikonyanlar, Qarsda Qamsaraqanlar, İspir,Qars, Ardanuç və Muşda Baqratunilər, Başqala və Vanda Ardzunilər, Gevaşda Rştunilər, Təkmanda Vahevunilər, Ərçişdə Abahunilər, Malazgirtdə Knunilər idi.

387-ci ildə uzun çəkişmələrdən sonra nəhayət Erməni dövlətinin ərazisi Bizans və Sasani dövlətləri arasında bölündü və ərazi 300 ilə yaxin Bizans-Sasani sərhəddini təşkil etdi. Bizans tərəfindən götürülən Arminiya torpaqları Bizansın təyin etdiyi bəylər (əksər hallarda erməni nakhararlarından təyin olunurdu) tərəfindən, Sasanilərin tərkibinə qatılan kiçik bir ərazi isə Sasanilərin təyin etdiyi canişinlər (vostikan) tərəfindən idarə olunmağa başladı. 451-ci ildə erməni bəyi Vardan Mamikonyan tərəfindən Sasanilərə qarşı azadlıq hərəkatı başlanılsa da tezlikə yatırıldı.

Orta əsrlər dövrü

Erməni ölkəsi 640-653-cü il yürüşlərindən sonra Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı. Lakin Xilafət digər bölgələrdən fərqli olaraq bu ərazilərdə ərəbləşdirmə və İslamlaşdırma siyasəti yeritməyərək erməni bəylərinə böyük azadlıqlar verdi.

Abbasilər xilafətinin zəiflədiyi bir dövrdə, Bizansın ermənilərə yaxınlaşma təhlükəsi yarandığı bir vaxtda Abbasi xəlifələri də əsasən Xilafət tərəfdarı kimi tanınan Baqratunilər və Ardzunilərə böyük önəm verməyə başlamışdılar. Məhz bu dövrdə xəlifə Harrun Ər Rəşid Baqratunilərdən "Ətyeyən" ləqəbi ilə tanınan Aşotu erməni əmiri təyin etmişdi. Onun nəvəsi olan II Aşot Baqratuni isə 886-cı ildə "Şahənşahi ərmən" adı ilə erməni tacını qəbul etmişdir. Qars və Ani şəhərlərində hökmdarlıq edən Baqratunilərlə yanaşı Gevaş və Ağdamar adasında hökmdarlıq edən Ardzunilər də erməni tacına iddia edirdilər. Nəticədə hər iki dövlət daxili çəkişmələr səbəbiylə dağılmışdı. Lakin hər iki dövlətdən bəzi mədəniyyət abidələri qalmışdır. Ağdamar adasındakı Surp Xaç Klisəsi belə abidələrdəndir. Malazgirt döyüşündən sonra Anadoluda Bizans hökmranlığının zəifləməsi ilə bəzi erməni bəyləri müstəqillik qazansalar da, türklərin əraziyə gəlişi ilə onlara tabe olmuşlar. Yalnız Kilikiya (Çuxurova) bölgəsində Sis və Anavarza qalalarında yerləşən Kilikiya çarlığı (Rupenyan bəyliyi) 300 ilə yaxın bir müddətdə öz müstəqilliyini saxlamışdı.

Türklərdən asılılıq dövrü

Erməni olkəsi 11-ci əsrdən etibarən Anadolu və Azərbaycanda qurulan müxtəlif imperiyaların tərkibinə daxil olmuşdur. Məhz bu dövrdə bir çox erməni yaşayış yerləri əvvəlcə monqolların yürüşləri, sonralar isə Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı dağılmış və ya tərk edilmişdir.

XV əsrdə Ağqoyunlular ermənilərdən osmanlılar əleyhinə istifadə etmək məqsədi ilə Erməni Kilsəsini müdafiə siyasəti yürüdərək 1441-ci ildə Erməni Katolikosluğunu Qərbi Azərbaycana (indiki Ermənistan Respublikası) – Üçmüədzin ərazisinə köçürmüşdür. Bu ərazilərin tarixi sakinləri olan Qar-qar (Gər-gər) türkləri isə sıxışdırılmışdı. Fateh Sultan Məhmədin 1476-cı ildə İstanbulda Erməni Patrikilyi qurdurmasıyla Ağqoyunlu və Osmanlı imperiyaları arasında bu sahədə də rəqabət aparıldığını görürük.

1606-cı ildə Səfəvi şahı I Şah Abbas İsfahan yaxınlığında Yeni Culfa yaşayış yeri saldıraraq Anadoludan, xüsusilə də Qarsdan köçürdüyü 150 mindən artıq ermənini burada məskunlaşdırdı. Bu dövrdən etibarən Yeni Culfa İstanbul ilə birgə dünyada erməni mədəniyyətinin iki mühüm mərkəzindən biri kimi tanınır.

Erməni Reformasiya hərəkatı və millətçiliyin təşəkkülü

Osmanlı erməniləri arasında Qərbləşmə və reformasiya hərəkatı 18-ci əsrin əvvəllərindən geniş vüsət aldı. 1701-ci ildə Sivaslı Mkhitar Vartabedin rəhbərliyi ilə başlayan reformasiya qız və oğlanlar üçün müasir məktəblər açılması, qədim kilsə ermənicəsinin xalq dilinə yaxınlaşdırılması, Qərb dillərindən kütləvi kitabların tərcüməsi və s. məsələləri hədəf qoymuşdu. Erməni Reformasiya hərəkatı 1860-cı ildə Sultan Əbdülməcidin elan etdiyi "Erməni milləti nizamnaməsi" ilə ən yüksək zirvəsinə çatdı. Bu nizamnamə ilə qurulan "Erməni Millət Məclisi" sonradan Osmanlıda "Qanuni-Əsasi" ilə qurulan "Məbusan Məclisi"nə də örnək olub. 1856-cı il "İslahat fərmanı" ilə ermənilər artıq Osmanlıda yüksək dövlət vəzifələri tutmağa başladılar.

Ermənilərin ilk sosialist və inqlabçı təşkilatı olan "Xıçnaq" İsveçrənin Cenevrə Universitetinin tələbəsi Avedis Nazarbekyan tərəfindən qurulmuşdu. 1890-cı ildə Tiflisdə Xristofor Mikaelyan, Stefan Zoroyan və Simon Zarayan tərəfindən qurulan "Daşnaqsütyun" tezliklə Rusiyadan yardım görərək Osmanlını parçalama və Azərbaycanı işğal fəaliyyətinə başladı. 1895-ci ildə "Daşnaqsütyun"un rəhbərliyi ilə təşkil olunmuş Anadolu üsyanı Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən yatırıldı və bu hadisə Qərb və erməni mənbələrində I Erməni Qətliamı olaraq qiymətləndirildi. Əbdülhəmid səltənətinin son dövründə "Daşnaqsütyun" türk "İttihad və Tərəqqi" təşkilatı ilə birgə hərəkət etmişdi. Lakin sonradan müttəfiqlər arasında nifaq düşmüşdü.

Ermənistan Respublikasının yaradılması

1828-ci il 10 fevralda Rusiya və Qacarlar imperiyası arasında bağlanan Türkmənçay sülh müqaviləsi Azərbaycanın bölünməsi ilə yanaşı ermənilərin Azərbaycanda məskunlaşdırılmasını da nəzərdə tuturdu. Müqaviləyə əsasən Türkiyə və İrandan ermənilər Azərbaycanın İrəvan, Naxçıvan, Zəngəzur və Qarabağ ərazisinə köçürüldü. Rusiyanın erməniləri köçürməkdə məqsədi iki türk dövlətini bir-birindən ayrı salmaq idi. Sonradan Rusiya imperiyasının məqsədyönlü siyasəti nəticəsində ərazidə ermənilərin sayı daha da artırıldığı halda azərbaycanlılar öz yurdlarını tərk etməyə məcbur edildi. Beləliklə, Rusiya imperiyası dağıldığı zamanda artıq bölgədə önəmli bir sayda erməni vardı. Lakin azərbaycanlılar hələ də üstünlüyü saxlayırdılar. Çar Rusiyasından qurtulan digər xalqlar kimi ermənilər də öz milli hökümətlərini qurmaq istədilər. Lakin onların Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşdırıldığı yerlər pərakəndə və az idi. Buna görə də erməni ziyalıları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentinə müraciət edərək İrəvan mahalının onlara güzəştə gedilməsini xahiş etdilər. Yenicə qurlmuş və çətin dövrlərini yaşayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əhalisinin 86 faizini azərbaycanlıların təşkil etdiyi İrəvan nahiyyəsini ermənilərə güzəştə getməyə məcbur oldu. Lakin qarşılığında ermənilər Zəngəzur və Qarabağa olan iddialarından əl çəkməli idilər. Əgər gələcəkdədə belə bir iddia irəli sürülərsə AXC müqavilənin imzalanmasından keçən 100 il ərzində İrəvan nahiyyəsini geri almaq hüququnu saxlayırdı (Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir və bu hüquq indi ona məxsusdur). Sovet dövründə Azərbaycanın Zəngəzur, üstəlik Göyçə bölgələri də Ermənistana verildi. Müstəqillik qazandıqdan sonra(1991) isə ermənilər Qarabağı işğal etdilər.

Soyqırımı iddiaları

1914-cü ildə I Dünya Müharibəsindən öncə Osmanlı İmperiyasında siyahıya almaya görə bütün imperiya əhalisi 18.520.016 nəfər, İstanbul daxil bütün imperiya ərazisində yaşayan qriqoryan və katolik ermənilərin sayı 1,23 milyon olmuşdur (Qeyd: Qriqoryan ermənilər 1.162.169 nəfər olmaqla). Erməni kilsəsinin vergi qeydlərinin 1913-cü il statistikasına görə bu rəqəm 1.916.000-dir. Qərb mənbələrində isə bu rəqəm 1.600.000 ilə 1.800.000 arsında dəyişir. Cümhuriyyət dövrünün ilk siyahıya almasında (1927)Türkiyədəki ermənilərin sayı 100.000 olaraq göstərilib. Birnci Dünya Müharibəsi dövründə həyata keçən bu böyük say dəyişikliyi erməni mənbələrində adətən Mezu Yeğern (Böyük fəlakət) və ya Çart(Qırım) olaraq adlandırılır və müasir erməni tarixinin dönüş nöqtəsi olaraq qiymətləndirilir. 1965-ci ildən sonra müxtəlif ölkələrdəki erməni diasporaları təbliğat işi apararaq bu hadisəni "Erməni soyqırımı" kimi tanıtmağa çalışırlar. Lakin tarixi sənədlərdən bəllidir ki, Osmanlıdakı ermənilərin sayının azalmasının səbəbi onların öldürülməsi deyil, Livan, Suriya və digər ərazilərə köçürülməsidir. Hazırda da bu ərazilərdə ermənilər kütləvi şəkildə yaşamaqdadır.

Məşhur ermənilər

• Kim Kardaşyan — ABŞ-lı fotomodel
• Hovannes Baqramyan — Sovet İttifaqı marşalı
• Levon Aronyan — şahmatçı
• Monte Melkonyan — terrorçu
• Aram Xaçaturyan — bəstəkar
• Arno Babacanyan — bəstəkar
• Stepan Şaumyan — inqilabçı, millətçi, 26 Bakı komissarları hökumətinin başçısı
• Sayat Nova — azərbaycan, erməni və gürcü dillərində yazan aşıq
• Tiqran Petrosyan — şahmatçı, dünya çempionu
• Anastas Mikoyan — Sovet partiya və hökumət xadimi
• Andranik Ozanyan — Türk ordusundan fərari, terrorçu
• Avetik İsakyan — yazıçı
• Amazasp Ambarsumyan — Sovet astronomu
• Qrant Matevosyan — yazıçı

Mənbə

• Ermeni Araştırmaları Enstitüsü
• [1]İspaniyada 2005-ci il siyahıya almasına əsasən 7,863 nəfər erməni yaşayır.
• Fəridə Məmmədova İstoriya Kavkazskie Albaniya i Albanı 1-ci cild
• Vahan Kurkijyan-A History of Armenia
• James B Minahan, Miniature Empires: A Historical Dictionary of the Newly Independent States