Argentina

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Argentina Respublikası
República Argentina
Argentina bayrağı Argentina gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: En unión y libertad
"In Union and Liberty"
Himn:
Argentina – xəritədə yeri
Paytaxt Buenos Ayres
Böyük şəhərlər Buenos Ayres
Rəsmi dil İspan dili
Etnik qruplar ispanlar, italyanlar, almanlar, yəhudilər, ərəblər, ermənilər, irlandiyalılar, britaniyalılar, fransızlar, amerikalılar, afrikalılar
Prezident Kristina Kirşner
'
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

2 766 890 km² (8-ci)
1,1
Əhali
• Təxmini sayı (2012)
Əhali sıxlığı

41 281 631 nəfər (32-ci)
15 nəfər/km²
Pul vahidi Argentina pesosu (ARS)
İnternet domeni .ar
Telefon kodu +54
Salta

Argentina (isp. Argentina) rəsmi adı: Argentina Respublikası (isp. República Argentina) 34' 36 Cənub paralelləri və 58' 27 Qərb meridianları arasında, Cənub Amerika qitəsində yerləşən ölkə.

Argentinanın ümumi sahəsi 2,791,810 km²-dir[1] , əhalisi isə 2012-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almanın nəticələrinə əsasən 41 281 631 nəfərdir[2].

Argentina Cənubi Amerika qitəsinin cənub seqmentində, And dağlarıAtlantik okeanı arasında yerləşəir; sahil xəttinin uzunluğu 4989 kilometrdir. Ərazisinin böyüklüyünə görə Argentina Cənubi Amerika materikinin ikinci, dünyanın səkkizinci dövlətidir. Çili (5308 km), Boliviya (832 km), Paraqvay (1880 km), Braziliya (1261 km) və Uruqvay (580 km) ilə sərhəddi vardır.

Ölkə əhalisinin böyük əksəriyyəti ispan və italyan mühacirlərinin törəmələridir.

Adın etimologiyası[redaktə]

Argentina adı (latınca argentum – gümüş) ilk dəfə 1612-ci ildə "Kəşfin, əhalinin və Rio de La-Platanın istilasının tarixi" Ruy Diaz De-Quzman yazdığı kitabda daha geniş istifadə edildi, orada bu ərazi "Tierra Argentina" (Gümüşün torpağı) adlandırılır.

Əhali[redaktə]

Ölkə əhalisinin sayı 2010-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən 40 091 359 nəfərdir. Bütün latınamerikalılar kimi argentinalılar da qarışıq genetik köklərə malikdirlər. Lakin əhalinin əksər hissəsinin fenotipində (vücudunda) cənubi Avropa, xüsusilə Aralıq dənizi cizgiləri üstünlük təşkil edir. Əhalinin böyük əksəriyyəti avropalı miqrantlarla yerli hindular və Afrikadan gətirilən qulların qarişığından yaranıb (Argentinada Afrika qullarının sayı elə də çox olmayıb). Müasir əhali əsasən iki proses nəticəsində formalaşıb - 1 - metizasiya (müxtəlif xalqların qarışması); 2 - kütləvi Avropa immiqrasiyası (müəyyən qədər Argentinanı avropalaşdırmış və və vücud baxımından avropoidləşdirmiş). İspanların gəlişinə qədər Argentinada azsaylı hindu tayfaları məskunlaşmış idilər. Beləki, ispanlar tərəfindən yerli əhalinin kişi hissəsi öldürüldükdən sonra ispan kolonistləri yerli hinduların və Afrikadan gətirilmiş qul qadınlarla evlilik qurmağa başladılar və yeni bir metis-qauço etnil qrupunu formalaşdırdılar.

Argentinaya kütləvi Avropa immiqrasiyası 1880-1940-cı illərə təsadüf edib. Bu immiqrasiyada italyanlar - 48% üstünlük təşkil edirdilər, ispanlar-40%,o cümlədən basklar - 10%, digərləri - 12% - almanlar, fransızlar, ukraynalılar, polyaklar, ərəblər, ermənilər, yəhudilər, uelslilər, o cümlədən asiyalılardır (yaponlar,koreyalılar, çinlilər). Son vaxtlar miqrantların əksər hissəsi Peru, Boliviya, Paraqvay, Uruqvay və Afrikadandır.

Din[redaktə]

Əhalinin 90 faizi katolikdir.

İdman[redaktə]

Ölkədə ən məşhur idman növü utbol sayılır. Argentina milli futbol komandası dünya reytinqində ön sıralardadır.

Tarix[redaktə]

Amerika qitəsi kəşf edildikdən sonra Avropa dövlətləri surətlə bu qitədə müstəmləkələr yaratmağa başladılar. 1536-cı ildə Argentinaya gələn ispanlar bugün Buenos Aires olaraq bilinən yerdə ilk müstəmləkələrini yaratdılar. Lakin onların bu şəhərdə məskunlaşması yalnız XVIII əsrdə oldu. Argentina 1776-cı ilə qədər İspaniyanın Peruda yerləşən ümumi qubernatorluğu tərəfindən idarə edilirdi. Bir ildən sonra La Plata ümumi qubernatorluğu təşkil olundu və Buenos Aires ümumi qubernatorluğun paytaxtı oldu. 1806-cı ildə Buenos Airesin ingilislər tərəfindən qısa bir müddət işğal edilməsi, Argentinanin istiqlal mübarizəsi üçün bir başlanğıc olmuşdur. 1808-ci ildə Napoleonun İspaniyaya girməsi müstəqillik mübarizəsini sürətləndirdi. Ölkə 1812-ci ildə istiqlaliliyyətini qazansa da, 1816-cı ilə qədər müstəqil bir dövlət olduğu rəsmən elan edilmədi. İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində Argentina hökumətlərinin gizli və satın alınmış nasist tərəfdarları Amerika Birləşmiş Ştatları və cənub yarımkürəsinin digər ölkələri ilə münasibətlərinin gərginləşməsinə və Argentinanın Pan-Amerikan təşkilatından çıxarılmasına səbəb oldu. II dünya müharibəsi zamanı bitərəf olan Argentina, 1945-ci ilin yazında müttəfiqlər tərəfındən müharibəyə girdi. ABŞ-ın köməyi ilə Argentina həmin ilin sonuna doğru Birləşmiş Millətlər daxil oldu və təşkilatın məsələlərində önəmli bir rol oynadı.

Müharibədən sonra general olan Juan Domingo Peron özünə qüvvətli bir mövqe hazırlamağı bacarmış və 1946-cı ilin fevralında Argentinada prezident seçilmişdir. Yoldaşı Eva Peronun yardımıyla dinamik və sərt bir idarə qurmağı başararaq, zamanında, siyasi dəstəyini silahlı qüvvətlərdən almağa çalışan siniflərə sözünü keçirməsini bilmişdir. Mətbuatı bir dövlət orqanı halına gətirmiş və totalitar bir rejimin başçısı olaraq özünə daha böyük səlahiyyət verməsi üçün konstitusiyanı dəyişdirmişdir.

Peron, işçi siniflərı arasında çox sevilmiş və hətta qəhrəman olaraq tanınmışdır. Lakin o, 1955-ci ildə hərbi çevriliş nəticəsində devrilmiş, uzun illər sürgündə yaşamış və sonra dönərək 1973-cü ildə dövlət başçısı olmuşdur. Bir ill sonra ölməsi üzerinə İsabel Peron olaraq tanınan üçüncü həyat yoldaşı dövlət başçısı oldu. Ölkənin birlik və bərabərliyini saxlayamayınca 1976-cı ildə ordu tərəfindən devrildi.[ Argentinanın köhnə dövlət başçılarından General Galtier İngiltərəyə aid, fəqət özlərinə çox yaxın olan Folkland adalarını 1982-ci ildə işğal etdi. İngiltərə ilə olan savaşda Argentina məğlub oldu və adalar təkrar İngiltərənin tabeliyində qaldı

Coğrafiyası[redaktə]

Argentina ərazisinin coğrafiyası mürəkkəbdir.Ölkə ərazisi şərq tərəfdən Atlantik okeani ilə,qərb tərəfdən isə And dağları ilə əhatə olunub.And dağlarının bəzi zirvələrində daimi buzlaqlar mövcuddur.Ölkınin ən cənub əraziləri isə Antarktidaya yaxınlığı ilə seçilir.

Ərazi quruluşu[redaktə]

Argentinanın ərazi quruluşu

Argentina vilayətləri

Argentina 23 vilayətdən və muxtar paytaxt ərazisindən ibarətdir.

  1. Federal paytaxt Buenos-Ayres
  2. Buenos-Ayres
  3. Katamarka
  4. Çako
  5. Çubut
  6. Kordova
  7. Korrientes
  8. Entre-Rios
  9. Formosa
  10. Jujuy
  11. La-Pampa
  12. La-Rioxa
  13. Mendosa
  14. Misones
  15. Neuken
  16. Rio-Neqro
  17. Salta
  18. San-Xuan
  19. San-Luis
  20. Santa-Krus
  21. Santa-Fe
  22. Santyaqo-del-Estero
  23. Odlu Torpaq, Antarktida və Cənubi Atlantika adaları
  24. Tukuman


Argentinada əhalisinin sayına görə ən böyük şəhərlər siyahısı.

İqlimi[redaktə]

Argentina əsasən subtropik iqlim qurşağında yerləşməsinə baxmayaraq Santa Cruz, Chubut, Tierra del Fuego, Rio Negro vilayətlərində və həmçinin And dağlarında və dağətəyi ərazilərdə qar yağması adi bir haldır.Qeyd etmək lazımdır ki bütün cənub yarımkürəsində olduğu kimi Argentinada da fəsillər şimal yarımkürəsindəki gedişatından əksinə baş verir(qışda yay,yayda isə qış).Həmçinin Argentinanın ən cənub əraziləri Antarktidaya nisbətən yaxın yerləşdiyi üçün burada bəzən sərt hava şəraiti müşahidə olunur.

Silahlı qüvvələri[redaktə]

Argentinanın silahlı qüvvələri Müdafiə Nazirliyi tərəfindən, baş komandanları ölkənin Prezidenti olaraq idarə edilir. Tarixən, Argentinanın silahlı qüvvələri regionda (məsələn, 1950-ci illərdə artıq öz qabaqcıl reaktiv qırıcıları yaratdılmışdı) ən yaxşı təchiz edilmişlərdən biri olmuşdur, ancaq son zamanlar, çoxlu Latın Amerikası silahlı qüvvələri ilə müqayisədə iti xərclər azalması ilə üzləşilir. Həqiqətən, 1981-ci ildən bəri, real hərbi xərclər yarısına kimi azaldılmışdı və bu gün $3 milyarddan aşağıdır.

Hərbi xidmətə çağırılışa yaş həddi 18 yaşdır; və məcburi hərbi xidmət və hal-hazırda hərbi mükəlləfiyyət yoxdur. Bu yaxınlarda, Argentinanın silahlı qüvvələri təxminən 70 000 həqiqi hərbi xidmət personalını qeydə aldı, bu isə 1983-cü ildə demokratiyanı qaytardıqdan əvvəlki səviyyənin üçdə birin təşkil edir.

Silahlı qüvvələr ənənəvi olaraq Ordudan, DonanmadanHava Qüvvələrindən ibarətdir. Ayrı nazirlik (Daxili İşlər Nazirliyi) tərəfindən idarə edilən, Argentina ərazi sularına Hərbi-dəniz Prefekturası və sərhəd rayonlarına Milli Jandarmeriya tərəfindən patrul keşiyi çəkilir. Hər iki qüvvələr hər halda Müdafiə Nazirliyi ilə əlaqə saxlayır. BMT mandatlarına müvafiq olaraq, Argentinanın Silahlı Qüvvələri hazırda Haitidə və Kiprdə əsas əməliyyatlarda iştirak edir. bayramlae

Mədəniyyət[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. http://www.indec.mecon.ar/default.htm
  2. http://www.indec.mecon.ar/default.htm
  3. "3218.0 - Instituto Nacional de Estadistica y Censos, Argentina, 2006-07". INDEC. http://www.indec.mecon.gov.ar/nuevaweb/cuadros/4/EPHcont_1trim08.pdf.

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Argentina ilə əlaqəli mediafayllar var.