Yaponiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yaponiya
日本国
Yaponiya bayrağı Yaponiya gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn:
Kimigayo
(君が代)
Yaponiya – xəritədə yeri
Paytaxt Tokio
Böyük şəhərlər Tokio
Rəsmi dil yapon dili
Etnik qruplar Yaponlar
İmperator Akixito
Baş Nazir Şinzo Abe
əsası qoyulmuş III-IV əsrlərdə[1] 
Ərazi
• Ümumi

377.944 km2 km² (62)
Əhali
• Təxmini sayı (2011)
Əhali sıxlığı

127.960.000 nəfər (10)
nəfər/km²
İnternet domeni .jp
Yapon adalarının peyk şəkli

Yaponiya (Yaponca: 日本, Nippon və ya Nihon, rəsmi adı: 日本国, Nippon-koku və ya Nihon-koku) — Şərqi Asiyadakı arxipelaqda yerləşən və 6852[2] adadan ibarət olan dövlət: dörd böyük adası - Hokkaydo, Hönsü, SikokuKüsü; eləcə də kiçik adaları. Paytaxtı 1868-ci ildən Tokio şəhəridir. Dövlət quruluşu konstitusiyalı monarxiyadır. Ölkə konstitusiyası 1947-ci ildə qəbul olunmuşdur. Daimi hərbi qüvvəsi yoxdur.

Etimologiya[redaktə]

Azərbaycan dilindəki «Yaponiya» sözü ekzonimdir.

Yaponlar öz ölkələrini Nippon və ya Nihon kimi adlandırırlar. Bu adların hər ikisi kandzidə 日本 kimi yazılır. Birinci variant əsasən rəsmi kimi istifadə edilir: yenlərin, poçt markaların üstündə və ya bir çox idman yarışlarında. Nihon isə adi danışıqda istifadə edilir. Özlərini yaponlar nihonjin (yap. 日本人) , dillərini isə nihonqo (yap. 日本語) adlandırırlar.

Tarixi[redaktə]

Yaponiyanin adı ilk dəfə bizim eranın 701-ci ilinə aid mənbələrdə çəkilir. "" Kancidə gün mənasını, "" isə yurd mənasını verir.

İqtisadiyyat[redaktə]

Yaponiyanın pulu vahidi iendir.

Ümummilli məhsulun həcminə görə dünyada üçüncü sıradadır. Yaponiyanın sürətli iqtisadi inkişafını aşağıdakı bir neçə səbəblə izah etmək olar:

  • Hərbi xərclərin az olması
  • Ən mühüm xüsusi şirkətlərə dövlət tərəfindən yardım edilməsi
  • Əhalinin təhsil və mədəniyyətinin yüksək səviyyədə olması
  • Əmək qayda-qanunu və intizamının olduqca yüksək olması
  • Böyük sayda kiçik müəssisələrin mövcudluğu (bu müəssisələrdə əməkhaqqı aşağı, iş günü daha uzun, məzuniyyət isə heç olmur)

Yaponiya dağlıq ölkədir və əhali və təsərrüfatın yerləşməsi üçün əlverişli ovalıqlar ölkə ərazisinin 1/3-ni tutur. Ölkə faydalı qazıntılarla olduqca kasıbdır. Yüksək inkişaf etmiş sənayesi yerli mineral-xammal bazasından demək olar ki, məhrumdur. Ölkə nefttəbii qazın demək olar ki, hamısını, daş kömürün, əlvan və qara metallurgiya üçün filizin böyük bir hissəsini idxal edir. Ərazisinin 2/3 hissəsini tutan meşələrin, hidroenerji kimi dağ çaylarının böyük təsərrüfat əhəmiyyəti var. İdxal xammala əsaslanan energetika təsərrüfatı qənaət üsulu, enerji istifadəsinin həcminin azalması ilə fərqlənir. Son illər enerji balansında neftin payı azalır, daş kömür və atom enerjisinin payı artır.

Xarici ticarət[redaktə]

Yaponiya iqtisadiyyatının başlıca xüsusiyyəti onun tamamilə xarici ticarətdən asılı olmasıdır. Onun sənaye müəssisələrinin əksəriyyəti xammal və yanacağın 90%-ni idxal edir. Ölkənin emaledici sənaye məhsullarının 20%-i, o cümlədən maşınqayırma məhsullarının 40%-i ixrac edilir. Müharibədən sonrakı illər Yaponiyanın xarici ticarət və başqa iqtisadi əlaqələrinin coğrafiyası əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Qonşu Cənubi KoreyaTayvana kapital qoyuluşu və ticarət dövriyyəsi olduqca artmışdır. Yeni ticarət ortaqları (Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ) meydana gəlmişdir. Cənub-Şərqi Asiya ölkələri və Avstraliya ilə ikitərəfli ticarət aparılır. Bu ölkələr Yaponiyaya müxtəlif mineral xammal göndərir, əvəzində isə sənaye malları alırlar. Yaponiyanın əsas ticarət ortağı ABŞ-dır. İxracatın 1/3-dən artığı və idxalın 1/4-ə qədəri bu ölkənin payına düşür.

Əhali[redaktə]

Tokioda piada yolunu keçən əhali

Əhalinin sayına görə Yaponiya dünyanın birinci on ölkəsi sırasına daxildir. Hələ bu yaxın vaxtlaradək Yaponiyada milli cəhətdən yekcins əhalinin təbii artım sürəti çox yüksək idi. Lakin sonradan aparılan demoqrafik siyasətin nəticəsində (Doğuma nəzarət) əhalinin təbii artımı sürətlə aşağı düşmüşdür. Artıq orta məktəblərin yuxarı siniflərində ailə planlaşdırılmasının əsasları üzrə məşğələlər aparılır. Bunun nəticəsində Yaponiyada əhalinin artımı dayanmış və hal-hazırda əhali sürətlə azalmaqdadır. Demoqrafik siyasətə həm də urbanizasiyanın yüksək səviyyəsi də xeyli təsir etmişdir. Yaponiya əhalisinin sayının ən yüksək səviyyəsinə 2010-cu ildə çatmış və sonradan əhali azalmağa başlamışdır. Yaponiya orta uzunömürlülüyə görə (80 il) dünyada ilk yerlərdən birini tutur. Etnik tərkibinə görə demək olar ki, birmillətli dövlətdir. Yerli əhalinin 99%-ni yaponlar təşkil edir. Milli azlıq təşkil edənlərə Hokkaydo adasında yaşayan aynlar, həm də böyük şəhərlərdə yaşayan çinlilərkoreyalılar aiddir. Yaponiya əhalisi ən sıx olan ölkələrdən biridir (1 km²-də 340 nəfər). Lakin sakinlərinin 3/4-dən çoxu şəhərlərdə məskunlaşdığından, kənd yerlərində sıxlıq əhəmiyyətli dərəcədə azdır.

Yaponiya urbanizasiya səviyyəsi yüksək olan ölkələr sırasına daxildir. Urbanizasiya həm eninə, həm də dərininə inkişaf edib. Əhalisi 50 min nəfərdən artıq olan yaşayış məntəqələri şəhər hesab olunur. 2000-ci ildə böyük şəhərlərinin sayı 200-ü keçmişdir. Onların 10-u (Tokio, Osako, Yokohama, Kitaküsü, Naqoya, Kioto, Kobe, Fukuoka, Sapporo, Kavasaki) milyon nəfərdən çox əhaliyə malikdir. Şəhərlərin əksər hissəsi Hönsü adasının şərq sahilində və Küsü adasının şimal hissəsində cəmlənmişdir. Onların çoxu şəhər aqlomerasiyasına çevrilmiş və bir-birilə birləşmişlər. Adətən, ədəbiyyatda Tokio meqapolisi və yaxud Tokaydo adlanan aqlomerasiya zolağı Tokiodan Küsü adasının Fukuoka şəhərinə qədər uzanır (təqribən 600 km). Kənd əhalisinin əksəriyyəti yığcam yaşayış məntəqələrində yaşayırlar. Kəndlər adətən çay vadiləri üzrə və yollar çəkilən aşağı dağ ətəklərində, bəzi hallarda isə yüksək dağ yamaclarında yerləşir. Ferma tipli yaşayış məntəqələri Hokkaydo adasında daha çox yayılmışdır.

Demoqrafiya[redaktə]

Əhalisi 1 oktyabr 2005-ci il siyahıya alması zamanı 127.767.994 nəfər olmuş ,[3] 1 aprel 2009 - cu il rəsmi təxmininə əsasən isə 127,6 milyon nəfərdir .[4] 2005-ci ildə aparılmış siyahıya almanın rəsmən açıqlanmış yekunlarına əsasən Yaponiyada 1,555,505 nəfər (466,637 nəfəri Koreyalı, 346,877 nəfəri Çinli , 214,049 nəfəri Brazilyalı, 123,747 nəfəri Filippinli, 40,091 nəfəri Perulu, 37,417 nəfəri ABŞ-lı, 26,429 nəfəri Taylandlı, 20,630 nəfəri Vyetnamlı, 18,041 nəfəri İndoneziyalı, 9,605 nəfəri Böyük Britaniyalı, 251,982 nəfəri isə digər ölkələrdən olmaqla) əcnəbi yaşayır .[5]

Din[redaktə]

Yaponiyada iki əsas din mövcuddur: sintoizmbuddizm (mahayana). Çində olduğu kimi Yaponiyada da əsas dinlər bir-biri ilə sıx bağlıdırlar. Buna görə də burda hər bir dinin ardıcıllarının sayını müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Rəsmi məlumatlara görə sintoizm tətərfdarları 104, 6 milyon nəfər, buddistlər isə 87, 1 milyon nəfərdirlər. Beləliklə, hər iki dinin ardıcıllarının ümumi sayı Yaponiya əhalisinin sayından çoxdur. Burada təəccüblənmək lazım deyil. Çünki bir çox yaponlar eyni zamanda həm buddist, həm də sintoist məbədlərini ziyarət edirlər. Sintoizmin ən böyük təriqəti tenridir (2,6 mln.nəfər ). Yapon buddizmi də təriqətlərə(sayı 200-dən çoxdu) bölünüb. Ən nüfuzlu buddist sektası dzedo sinin 15 milyon nəfər ardıcılı vardır. Son on illərdə Yaponiyada çoxlu yeni dini cərəyanlar yaranıb. Bunlardan neobuddist sektası olan nitiren sesyunu (16 milyon tərəfdarı var) qeyd etmək olar.

Xristianlıq Yaponiyaya hələ XVI əsrin sonlarından gəlməyə başlayıb. Lakin sonralar dövlətin ciddi təzyiqlərindən sonra xristianlığın yayılması dayandırılıb. Xristianlıq yenidən bu ölkəyə XIX əsrin ikinci yarısından daxil olub. Yaponiyada 1434 min nəfər xristian olduğu haqda məlumat var. Onlardan 3/5 protestantlar, 2/5 katoliklərdir. Protestantlar çoxsaylı kilsələrə və təriqətlərə parçalanıblar. Bundan başqa, Yaponiyada Roma katolik kilsəsi də fəaliyyət göstərir. Digər xristian sektralarından baptistləri, metodistləri, yeddinci günün adventistlərini, presviterianları, lüteranları nümunə göstərmək olar. Ölkədə pravoslavların kiçik qrupu yaşayır. Yaponiyada sayına görə azlıq təşkil edən aynların ibtidai dini təsəvvürləri vardır, hansı ki, bunlar da buddistlər və xristianlar tərəfindən sıxışdırılırlar.

Dil[redaktə]

Yapon dili aqlyutinativ dildir. Yazı sistemində ərəb rəqəmləri və latın əlifbası (romadzi) ilə yanaşı 3 ayrı işarə tiplərindən də istifadə olunur Xiraqana - ieroqliflərdən və köməkçi sözlər olan "kana"dan istifadə etməklə yazılan hecai əlifbadır. Kataqana - bu əlifbadan daha çox qeyri-yapon sözlərinin işlədilməsində istifadə olunur. Heyvan və bitki adlarının çoxu da katakana əlifbasında yazılır.

Yapon mətbəxi[redaktə]

Ərazi[redaktə]

Yaponiya dörd böyük (Hokkaydo, Honsü, Sikoku, Küsü) və dörd mindən artıq kiçik adada yerləşir. Ərazisinin böyüklüyünə görə (372,2 min km²) Qərbi Avropa ölkələrindən yalnız Fransa, İspaniyaİsveçdən geri qalır. Yaponiyanın coğrafi mövqeyi ölkənin inkişaf yoluna ayrı-ayrı tarixi mərhələlərdə müxtəlif cür təsir etmişdir. Əvvəla, müstəmləkələr qazanmaq uğrunda bir-birilə mübarizə aparan ABŞ və Avropa ölkələrindən uzaqlığı ölkənin müstəqilliyini saxlamasına kömək etmişdir. Digər tərəfdən Yaponiyanın xarici dünyadan təcrid olunması, dünya ticarət yollarından uzaqda qalması uzun müddət onun iqtisadiyyatının inkişafını ləngitmişdir. Müasir dövrdə zəngin təbii resurslara malik olan Aisya ölkələrinə, həmçinin Rusiyaya, Avstraliyaya yaxınlığının və Sakit Okean yollarındakı əlverişli mövqeyin Yaponiya üçün olduqca böyük əhəmiyyəti vardır. Ada mövqeyi dəniz təsərrüfatının inkişafına, daxili və xarici iqtisadi əlaqələrin xarakterinə təsir edir.

İnzibati bölgü[redaktə]

Regions and Prefectures of Japan.svg

Yaponiyanın ərazisi 47 prefekturaya bölünüb:


1. Xokkaydo (prefektura)


2. Aomori
3. İvate
4. Miyaqi
5. Akita
6. Yamaqata
7. Fukusima


8. İbaraki
9. Totiqi
10. Qumma
11. Saytama
12. Tiba
13. Tokio
14. Kanaqava


15. Niiqata
16. Toyama
17. İsikava
18. Fukui
19. Yamanasi
20. Naqano
21. Gifu
22. Sidzuoka
23. Ayti


24. Mie
25. Şiqa
26. Kioto
27. Osaka
28. Höqo
29. Nara
30. Vakayama


31. Tottori
32. Şimane
33. Okayama
34. Xirosima
35. Ямагути


36. Tokuşima
37. Kaqava
38. Ehime
39. Köçi


40. Fukuoka
41. Saqa
42. Naqasaki
43. Kumamoto
44. Oita
45. Miyadzaki
46. Kaqoşima
47. Okinava

Siyasət[redaktə]

25 sentyabr 2007-ci ildə Sindzo Abenin istefası təsdiqləndikdən sonra yeni Baş Nazir Yasuo Fukuda təyin olunmuşdur.

Yaponiyanın indiki himni IX-X əsrlərə aid edilir. Yapon mədəniyyətinə ən əvvəl Çinin, Meydzi yenidənqurmasından sonra isə Qərbi Avropa mədəiyyətinin təsiri böyük olmuşdur. XX əsrdə yapon cizgi filmləri və komiksləri dünya miqyasında geniş yayılmışdır.

Elm[redaktə]

Nobel laureatları

Fizika: Xideki Yukava (1949), Sinitiro Tomonaqa (1965), Esaki Reona (1973), Masatosi Kosiba (2002), Yeitiru Nambu, Makoto Kobayasi, Tosixide Maskava (hər üçü 2008-ci il)

Kimya: Keniti Fukui (1981), Xideki Sirakava (2000), Ryodzi Noyori (2001), Koiti Tanaka (2002).

Tibb: Susumi Toneqava (1987), Osamu Simomura (2008)

Ədəbiyyat: Yasunari Kavabata (1968), Kendzaburo Oe (1994).

Sülh: Eysaku Sato (1974).

Nəqliyyat[redaktə]

Yapon avtomobil sənayesinin əsas istehsalçı firmaları:

Yapon təqvimi[redaktə]

Bayramlar:

1 yanvar - Yeni il

Yanvarın ikinci bazar ertəsi - Həddi-buluğa çatanların günü

11 fevral- Dövlətin yaranması günü

21 mart - Yaz gecə-gündüzün bərabərliyi günü

29 aprel - Syova (1926-1989-cu illərdə imperator olmuş Xiroxitonun padşahlıq dövründəki adı) günü

3 may - Konstitusiya günü

4 may - Yaşıllıq günü

5 may - Uşaqlar günü

İyulun üçüncü bazar ertəsi - Dəniz günü

Sentyabrın üçüncü bazar ertəsi - Qocalara hörmət günü

3 noyabr - Mədəniyyət günü

23 noyabr - Əməyə minnatdarlıq günü

23 dekabr- İmperatorun (Akixito 1989-cu ildən indiyə kimi hakimiyyətdədir) doğum günü.

İstinadlar[redaktə]

  1. Мещеряков А. Н., Грачев М. В. (2002). История древней Японии. СПб.: Гиперион, стр. 81, 84.
  2. "Facts and Figures of Japan 2007 01: Land". Foreign Press Center Japan. 2011-08-21 tarixində ilkin mənbəyindən arxivləşdirildi. http://www.webcitation.org/616oa2CQn. İstifadə tarixi: 2010-01-20. 
  3. Ministry of İnternal Affairs and Communications : Based on the 2005 Population Census, the total population was 127,767,994. 62,348,977 were males (48.8%) and 65,419,017 were females (51.2%).
  4. Ministry of İnternal Affairs and Communications : November 1, 2008 (Final estimates) , April 1, 2009 (Provisional estimates)
  5. Ministry of İnternal Affairs and Communications

Həmçinin bax[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: یاپونیا