Yapon dili

Yapon dili
Orijinal adı:	日本語
Ölkələr:	Yaponiya, Quam, Tayvan, Şimali Koreya, Cənubi Koreya, Peru, Avstraliya
Rəsmi status:	Yaponiya
Danışanların ümumi sayı:	125 milyon
Təsnifatı
Kateqoriya:	Avrasiya dilləri
Yapon-ryukyu dilləri
Yazı:	kandzi, kana
Dil kodları
QOST 7.75–97:	япо 870
ISO 639-1:	ja
ISO 639-2:	jpn
ISO 639-3:	jpn
Bax: Layihə:Dilçilik

Yapon dili(日本語 nixonqo ) – Yaponiyada danışılan dildir. Yapon dövlətinin rəsmi dilidir. Şərq dillərindən hesab olunur. Bu dildə 125 milyon insan danışır. Əlifbası çin dilinin kandzi xəttindən dönmüş xəttdir. Kandzi hiraqana və katakanada istifadə olunur. Bundan başqa imatokana deyilən və sadəcə imperator sarayında istifadə edilən bir xətt növü də var. 2000-dən çox kandzii hiraqana və kataqana hərəsi 47 hərfdir. Bu xətlərə bəzi əlamətləri artırdıqda başqa səslər əmələ gəlir. Müasir yapon dilində, xüsusən şirkət adları, reklamlar və yapon dilinin kompyuterə keçirilməsində romaci adı verilən latın əlifbası da işlənir.

Türk dilləri kimi iltisaqi dildir. Yapon dili Ural-Altay dillərindən olduğuna görə türk dillərinə müəyyən yaxınlığı var.

Şaquli yapon qrafikasından nümunə

Hiraqana əlifbası

Hiraqana
あ a	い i	う u	え e	お o	(ya)	(yu)	(yo)
か ka	き ki	く ku	け ke	こ ko	きゃ kya	きゅ kyu	きょ kyo
さ sa	し shi	す su	せ se	そ so	しゃ sha	しゅ shu	しょ sho
た ta	ち chi	つ tsu	て te	と to	ちゃ cha	ちゅ chu	ちょ cho
な na	に ni	ぬ nu	ね ne	の no	にゃ nya	にゅ nyu	にょ nyo
は ha	ひ hi	ふ fu	へ he	ほ ho	ひゃ hya	ひゅ hyu	ひょ hyo
ま ma	み mi	む mu	め me	も mo	みゃ mya	みゅ myu	みょ myo
や ya		ゆ yu		よ yo
ら ra	り ri	る ru	れ re	ろ ro	りゃ rya	りゅ ryu	りょ ryo
わ va	ゐ vi		ゑ ve	を vo
				ん n
が ga	ぎ gi	ぐ gu	げ ge	ご go	ぎゃ gya	ぎゅ gyu	ぎょ gyo
ざ za	じ ji	ず zu	ぜ ze	ぞ zo	じゃ ja	じゅ ju	じょ jo
だ da	ぢ (ji)	づ (zu)	で de	ど do	ぢゃ (ja)	ぢゅ (ju)	ぢょ (jo)
ば ba	び bi	ぶ bu	べ be	ぼ bo	びゃ bya	びゅ byu	びょ byo
ぱ pa	ぴ pi	ぷ pu	ぺ pe	ぽ po	ぴゃ pya	ぴゅ pyu	ぴょ pyo

Katakana əlifbası

Üfiqi yapon qrafikasından nümunə

ア (a) イ (i) ウ (u) エ (e) オ (o)

K カ (ka) キ (ki) ク (ku) ケ (ke) コ (ko)

S サ (sa) シ (şi) ス (su) セ (se) ソ (so)

T タ (ta) チ (çi) ツ (tsu) テ (te) ト (to)

N ナ (na) ニ (ni) ヌ (nu) ネ (ne) ノ (no)

H ハ (ha) ヒ (hi) フ (fu) ヘ (he) ホ (ho)

M マ (ma) ミ (mi) ム (mu) メ (me) モ (mo)

Y ヤ (ya) ユ (yu) ヨ (yo)

R ラ (ra) リ (ri) ル (ru) レ (re) ロ (ro)

V ワ (va) ヰ (vi) ヱ (ve) ヲ (vo / o)

N ン (n)

Kandzi

Eramızın V əsrində Çindən Yaponiyaya gəlmiş xəttdır. Katakana və hiraqana da kandzidən tutulmuş xəttdır. Hazırda kandzi Çin, Yaponiya və Koreyada işlənilir.

Misal

Kanci	Tələffuz	Məna
土	çuçi	Torpaq
天	ten	Göy, səma
水	mizu	Su
火	hi	Od, atəş
風	kaze	Yel, külək
男	otoko	Kişi
女	onna	Qadın
食べる	taberu	yemək
飲む	nomu	içmək
大きい	ōkiy	böyük
小さい	çiysay	balaca
夜	yoru	Gecə
日	hi	Gündüz

--62.217.155.243 18:34, 13 fevral 2013 (UTC)Kursiv mətn'''Qalın mətn [[

=

Başlıq mətni

===

]]

Qrammatikası

Sifətin ismə izafə olması və onun isimdən öncə gəlməsi türk diliylə eynidir.

Məsələn:

• 赤いリンゴ　akai rinqo
• qırmızı alma
• 私の赤いリンゴ　vataşi no akai rinqo　
• mənim qırmızı almam

Fail cümlənin əvvəlində gəlir. Cümlənin tərtibi belədir: Fail Məful Fel. Misal:

• 私はリンゴを食べました。 vataşi va rinqo o tabemaşta. (mən almanı yedim).
• リンゴを私は食べました。rinqo o vataşi va tabemaşta. (almanı mən yedim).

Təaruf

• おはようございます。Ohayo gozaimasu → 　Sabahınız xeyir
• こんにちは　Konniçiva　 → Günortanız xeyir
• こんばんは　Konbanva → Axşamınız xeyir
• さようなら　Sayonara → Gülə gülə
• おやすみなさい　Oyasuminasay → Gecəniz xeyir
• お元気ですか　Ogenki desu ka → Necəsiniz?
• はい　hai → Bəli
• いいえ　ie → Xeyr
• ありがとうございます　Arigato gozaimasu → Sağ olun (təşəkkür edirəm)

Fonetika

Yapon dilində 5 sait var. (あ (a), い (i), う (u), え (e), お (o)). Bütün samitlər bu 5 saitlə işlənilir. Ona görə yapon dilində samit səs tək işlənilmir (ん (N) hərfindən başqa). Məsələn, Ka, Ha, Ma, Sa, Ta, Ra, Ya.

Tarixi mənbələrə görə Nara dövründə yapon dilində 8 sait varmış. Bu səslərdən 3-ü Heyan dövründə ixtisar olunub. Azərbaycan dilində olub yapon dilində olmayan səslər bunlardır: X, Ğ, J, Ö, Ü, V, G. Yapon dilində olub Azərbaycan dilində mövcud olmayan səslər isə bunlarddır: つ (Tsu) və わ (Ua). Yapon dilində qəliz səslər (X, Ğ, J) olmadığına gora sadə səslənir. Səslənmə baxımından ispan, yunan və italyan dillərinə yaxındır.

Xarici keçidlər

• Yapon dili əlifba tapşırıq (PDF)
• AKSER Brasil – Video