Vulkan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: یانارداغ

Volcano scheme.svg

Stratovo vulkanın en kəsiyi:
1. Böyük maqma kamerası
2. Yerin üst qatı
3. Kanal
4. Bünövrə
5. Yataq
6. Budaq yol
7. Vulkandan yaranan kül qatı
8. Yan tərəf
9. Vulkan zamanı yaran lava qatı
10. Boğaz
11. Püskürdücü qıf
12. Lava axını
13. Ağızlıq
14. Krater
15. Soyuq kül
Ojos del Salado vulkanı, Argentina (6891 m)
Rinjani vulkanın püskürməsi (1994)

Vulkan – xaricə lava, vulkanik qazlar, daşlar (vulkanik bombalar) püskürdən, yer kürəsinin üst qatında yaranan geoloji strukturdur. Vulkan yerin daxilində baş verən geoloji dəyişiklik nəticəsində maqmanın xaric edilməsi ilə müaşiət olunur.

Vulkan sözü qədim Roma mifologiyasında od tanrısı Vulkanın adından götürülmüşdür.

Vulkanla məşğul olan elmə vulkanologiya deyilir.

Vulkanlar forma (şit və ya stratovulkanlar), aktiv (hərəkətdə olan, yatan, sönmüş), yerinə görə (yerüstü, sualtı, buzaltı) və s. olaraq təsnifləşdirilirlər.

Yerin 100 km dərinliyində təxminən 1000 və 1300 °C arasında temperatur mövcudur. Bu istiliyin təsirindən ərimiş daş qarışığı özülü plastik formaya malik maqmaya çevrilir. Damcı formalı maqma 50 km dərinliyinə yığılır. Təzyiq çoxaldıqca maqma yarıqlarla hərkət edərək litosferaya daxil olur. Bu yolla yerin üzünə çıxmış maqmaya lava deyilir.

Vulkan partlayışı zamanı təkcə közərmiş mayelər yox, həm də bərk və qaz halında olan maddələr xaricə çıxır. Əksər hallarda vulkanlar konus şəklində olurlar. Vulkanın forması başqa şəkillərdə də ola bilər.

Pükürmədən sonra vulkanın aktivliyi ya dayanır, ya da o min illər boyu "mürgüləyir". Bu zaman vulkanın özündə və ətrafında olan ərazilərdə maqmatik özəyinsoyuması ilə müşaiət olunan aktivlik saxlanılır. Belə adlanan, postvulkanik dövr baş verir. Buraya fumarol, term, qeyzerləri misal göstərmək olar.

Formaları[redaktə]

  • Qalxanvari vulkan;
  • Gunbəzi vulkan;
  • Qatlı vulkan;
  • Mürəkkəb vulkan.

Növləri[redaktə]

Ən böyük vulkan püskürmələri[redaktə]

XXI əsr[redaktə]

XX əsr[redaktə]

İncəsənətdə[redaktə]

Təsviri incəsənətdə[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: یانارداغ


İstinadlar[redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 XX əsr en böyük vulkan püskürmeleri
  2. 2,0 2,1 2,2 XX əsr en böyük vulkan püskürmeleri