Vulkan
| Stratovo vulkanın en kəsiyi: | |
|---|---|
| 1. Böyük maqma kamerası 2. Yerin üst qatı 3. Kanal 4. Bünövrə 5. Yataq 6. Budaq yol 7. Vulkandan yaranan kül qatı 8. Yan tərəf |
9. Vulkan zamanı yaran lava qatı 10. Boğaz 11. Püskürdücü qıf 12. Lava axını 13. Ağızlıq 14. Krater 15. Soyuq kül |
Vulkan – xaricə lava, vulkanik qazlar, daşlar (vulkanik bombalar) püskürdən, yer kürəsinin üst qatında yaranan geoloji strukturdur. Vulkan yerin daxilində baş verən geoloji dəyişiklik nəticəsində maqmanın xaric edilməsi ilə müaşiət olunur.
Vulkan sözü qədim Roma mifologiyasında od tanrısı Vulkanın adından götürülmüşdür.
Vulkanla məşğul olan elmə vulkanologiya deyilir.
Vulkanlar forma (şit və ya stratovulkanlar), aktiv (hərəkətdə olan, yatan, sönmüş), yerinə görə (yerüstü, sualtı, buzaltı) və s. olaraq təsnifləşdirilirlər.
Yerin 100 km dərinliyində təxminən 1000 və 1300 °C arasında temperatur mövcudur. Bu istiliyin təsirindən ərimiş daş qarışığı özülü plastik formaya malik maqmaya çevrilir. Damcı formalı maqma 50 km dərinliyinə yığılır. Təzyiq çoxaldıqca maqma yarıqlarla hərkət edərək litosferaya daxil olur. Bu yolla yerin üzünə çıxmış maqmaya lava deyilir.
Vulkan partlayışı zamanı təkcə közərmiş mayelər yox, həm də bərk və qaz halında olan maddələr xaricə çıxır. Əksər hallarda vulkanlar konus şəklində olurlar. Vulkanın forması başqa şəkillərdə də ola bilər.
Pükürmədən sonra vulkanın aktivliyi ya dayanır, ya da o min illər boyu "mürgüləyir". Bu zaman vulkanın özündə və ətrafında olan ərazilərdə maqmatik özəyinsoyuması ilə müşaiət olunan aktivlik saxlanılır. Belə adlanan, postvulkanik dövr baş verir. Buraya fumarol, term, qeyzerləri misal göstərmək olar.
Mündəricat |
Ən böyük vulkan püskürmələri [redaktə]
XXI əsr [redaktə]
- 2010-ci il, 21 mart — İslandiya, Eyyafyatlayokudl vulkanı
XX əsr [redaktə]
- 1902-ci il, 8 may — ada Martinika, Mon-Pele vulkanı [1]
- 1902-ci il, 24 oktyabr — Qvatemala, Santa-Mariya vulkanı [1]
- 1911-ci il, 30 yanvar — Filippin, Taal vulkanı [1]
- 1931-ci il, 13-28 dekabr — İndoneziya, Yava adası, Merapivulkanı [1]
- 1944-cü il — İtaliya, Vezuvi vulkanı [1]
- 1944-ci il, iyun — Meksika, Parikutinvulkanı [1]
- 1951-ci il, 21 yanvar — Yeni Qvineya, Laminqtonvulkanı [1]
- 1956-ci il, 30 mart — SSRİ, Kamçatka yarımadası vulkanı, adsız vulkan [1]
- 1980-ci il, 18 may — ABŞ, Vaşinqton ştatı, Sennt-Helens vulkanı [1]
- 1982-ci il, 29 mart — Meksika, El-Çiçon vulkanı [1]
- 1985-ci il, 14-16 noyabr — Kolumbiya, Nevado-del-Ruis vulkanı [1]
- 1991-ci il, 10-15 iyun — Filippin, Luson vulkanı, Pinatubo vulkanı[2]
- 1997-ci il, 30 iyun — Meksika, Popokatepetl vulkanı [2]
- 2000-ci il, 14 mart — Rusiya, Kamçatka, adsız vulkan [2]
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: یانارداغ
İstinadlar [redaktə]
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 XX əsr en böyük vulkan püskürmeleri
- ↑ 2,0 2,1 2,2 XX əsr en böyük vulkan püskürmeleri
