Elm

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: علم

Elm — təbiət,cəmiyyət və insan təfəkkürü haqqında obyektiv, sistemli və əsalandırılmış biliklərin əldə edilməsinə, dəqiqləşdirilməsinə və yayılmasına yönəlmiş insan fəaliyyət növü. Bu fəliyyətin əsasını elmi faktların toplanması, onların daima yenilənməsi və sistemləşdirilməsi,tənqidi analizi və bu əsasda elmi biliklərin toplanmasıdır. Elm təkcə müşahidə edilən təbiət və içtimai hallarını təsvir etmir, həm də onların əlaqəliliyini tapır və nəticəni müəyyən edə bilir.

Hər hansı bir elm haqqında təsəvvür bu elmin obyektini, predmetini, metodunu və prinsipini öyrənməkdən başlayır.

Elm aşağıdakı şərt və dərketmə komponentlərini özündə birləşdirir:

• elmi əməyin bölünməsi və birliklərinin yaranması
• elmi müəssisələr,sınaq və laborator avadanlıqları
• elmi-tədqiqat işlərinin metodları
• dərketmə və kateqoriya aparatı
• elmi informasiya sistemi
• əvvəldən topalnmış bütün biliklər məcmusu.

Elm yarandığı gündən insanların əmək məhsuldarlığının artırılması və bunun sayəsində onun rifahının yaxşılaşdırılmasına xidmət etmişdir. Elmlə məşğul olan şəxslərə "alim" deyilir. Onlar insanların arasından öz bacarığı, savadı və düşüncəsi ilə fərqqlənənlərdir.

Elm tarixi

Elm müasir halda XVI—XVII əsrlərdən formalaşmağa başlayıb. tarixi inkişafında o texnika və texnologiya çərçivəsindən şıxaraq cəmiyyətin inkişafına ciddi təsi edən faktora çevrildi. XVII əsrdən başlayaraq elmi fəaliyyət hər 10-15 ilə iki dəfə artır (kəşflərin sayı, elmi informasiyalar, elmi işçilərin sayı).

Alimlər

Alimlərin məqsədi mövcud iş şəraitində birbaşa və ya dolayı yolla insanların həyat tərzinin yaxşılaşdırılmasından ibarətdir. Ona görə də, tarix boyu alimlərin işləri dövlətlərdə söz sahibi olan şəxslər və qurumlar tərəfindən dəstəklənmiş və nəzarət edilmişdir. İlk təşkil olunmuş şəkildə aparılan elmi işlərə Qədim Yunanıstanda, Platon akademiyasında rast gəlinir. Əvvəllər elmlə məşğul olan şəxslər saray əyanları kimi xüsusi imtiyazlara malik olsalar da, sonradan onlara verilən elmi dərəcələrlə cəmiyyətdə elitar bir təbəqə yaranmışdır.

Elmlər doktoru

Elmlə məşğul olan, bu sahədə hər hansı bir problemi təkbaşına, mövcud vasitələrin və üsulların köməyilə həll edə bilən şəxslər orta əsrlərdən başlayaraq Qərb mədəniyyətində "Doktor" adını daşımışlar. İlk doktor elmi dərəcəsi, tarixi mənbələrə görə 12 iyul 1219-cu ildə Boloniyada Papa III Honori tərəfindən verilmişdir. Doktor sözü latın dilindəki doctus - "öyrədilmiş" sözündəndir. Bu, elm sahəsində verilmiş ən yüksək dərəcə sayılır. Bu elmi dərəcəni almaq üçün namizəd hazırladığı dissertasiyanı (lat. dissertatio - "müzakirə etmək", "tədqiq etmək") açıq müzakirə zamanı mütəxəssislərin iştirakı ilə təşkil olunmuş şura və azad iştirakçıların qarşısında müdafiə etməli idi. Orta əsrlərdə müdafiə prosesi bir neçə andiçmə prosesindən ibarət idi. Bunlardan universitetin rektoru qarşısında andiçmə əsas sayılırdı. Bundan əlavə namizəd bir gizli və bir açıq imtahan verməli idi. Gizli imtahan dissertasiyada qeyd olunan tezislərin fakültə professorları (magistri regentes) qarşısında, əksər hallarda açıq havada müdafiə olunmasından ibarət idi. İmtahanı verdikdən sonra namizəd açıq müzakirəyə, disputationa (lat. Disputationes - "mübahisə") buraxılırdı. Burada namizəd öz elmi yeniliklərini publika qarşısında müdafiə etməli idi. Bu mərhələdə professorlardan əlavə tamaşaçılar arasında əyləşən hər bir şəxs namizədə sual vermək hüququna malik idi. Müdafiədən sonra prosesin sonuncu və təntənəli hissəsi olan inauqurasiya (lat. İnauguro - "təyin etmək" (vəzifəyə)) keçirilirdi. Bu zaman namizəd simvolik əşyalarla təltif olunurdu. Buraya kitab, bir qızıl üzük və beret formalı doktor papağı daxil idi. Bu adət-ənənə illər keçsə də, Qərb məktəblərində öz ilkin formasını qoruyub saxlaya bilmişdir.

Beynəlxalq elmi mükafatlar

Elmi nailiyyətlərə görə alimlərə aşağıdakı beynəlxalq nüfuzlu mükafatlar verilir :

• Nobel mükafatı — dünyada ən nüfuzli elmi mükafat. İldə bir dəfə dörd elm sahəsi üzrə verilir. Ona parodiya kimi Şnobel mükafatı də verilir.
• Fildsov mükafatı — riyaziyyat sahəsində böyük nailiyyələrə görə. İspaniya kralı tərəfindən təqdim edilir.
• Rolf Nevanlinni mükafatı — informatika nın riyazı aspektlərində böyük uğurlara görə.
• Karl Fridrix Qauss mükafatı — digər elmlərdə kəşflər vasitəsi ilə riyaziyyata böyük töhvələrə görə.
• Kraufurd mükafatı — mükafat aşağıdakı istiqamətlər üzrə verilir: astranomiya, riyaziyyat, bioloji elmlər, Yer haqqında elmlər.
• Abel mükafatı — riyaziyyatın inkişafına töhvəyə görə.
• Şao İfu mükafatı — astranomiya, riyaziyyat, tibb və həyat haqqında elmlərə verilən böyük töhvələrə görə.
• Tyurinq mükafatı — hesablama texnikası asosasiyası tərəfindən informatika sahəsində veriilən mükafat.
• Mixail Lomonosov adına böyük qızıl medal— Rusiya Elmlər Akademiyasının ali mükafatı.
• Dmitriy Mendeleyev adına böyük qızıl medal — Rusiya Elmlər Akademiyasının kimya elmi sahəsində böyuk nailiyyətlərə görə mükafatı.

Həmçinin bax

• Alim
• Aspirantura
• AMEA