Fəlsəfə

"Mütəfəkkir", Roden

Fəlsəfə (latınca, φιλοσοφία) — varlığın (yəni təbiət və cəmiyyətin), insan təfəkkürünün və idrak prosesinin tabe olduğu ən ümumi qanunauyğunluqlar haqqında elm.

Fəlsəfə ictimai şüur formalarından biridir, nəticə etibarı ilə cəmiyyətin iqtisadi münasibətləri ilə müəyyən edilir.

Fəlsəfə sözü

Fəlsəfə termininə ilk dəfə Pifaqorda təsadüf edilir. Xüsusi elm kimi onu ilk dəfə Platon fərqləndirmişdir. Fəlsəfə formalaşmış bir elm kimi quldarlıq cəmiyyətində meydana gəlmişdir. İlkin fəlsəfi görüşlərin şərqə məxsus olmasına baxmayaraq, fəlsəfə sistemli bir elm kimi ilk dəfə Yunanıstanda öyrənilmişdir.

"Filo" və "sofiya" yunan sözləridir. "Sofiya" hikmət, "filo" isə sevmək deməkdir."Filosofiya" - "hikməti sevmək" mənasını verir. "Fəlsəfə" isə orta əsr şərq alimlərinin bu yunan sözünü ərəb dilinə uyğun demələrindən yaranıb.

İlk dəfə Pifaqor özünü "filosof" adlandırıb və "Mən öz yerimi bilirəm. Bilirəm ki, hikmət yalnız Tanrı biliyidir və məndə ola bilməz. Mən ancaq hikməti sevə bilərəm" deyib.

Fəlsəfənin Predmeti

Fəlsəfə termininə ilk dəfə Pifaqorda təsadüf edilir. Xüsusi elm kimi onu ilk dəfə Platon fərqləndirmişdir. Fəlsəfə formalaşmış bir elm kimi quldarlıq cəmiyyətində meydana gəlmişdir. İlkin fəlsəfi görüşlərin şərqə məxsus olmasına baxmayaraq, fəlsəfə sistemli bir elm kimi ilk dəfə Yunanıstanda öyrənilmişdir.

"Filo" və "sofiya" yunan sözləridir. "Sofiya" hikmət, "filo" isə sevmək deməkdir."Filosofiya" - "hikməti sevmək" mənasını verir. "Fəlsəfə" isə orta əsr şərq alimlərinin bu yunan sözünü ərəb dilinə uyğun demələrindən yaranıb.

İlk dəfə Pifaqor özünü "filosof" adlandırıb və "Mən öz yerimi bilirəm. Bilirəm ki, hikmət yalnız Tanrı biliyidir və məndə ola bilməz. Mən ancaq hikməti sevə bilərəm" deyib.

Fəlsəfi kateqoriyalar

Fəlsəfə insanın dünyaya münasibətinin ən ümumi anlayışlarla dərk edilməsi fəlsəfi kateqoriyaların sayəsində baş verir. Kateqoriyalar təbiətin, cəmiyyətin və təfəkkürün ən umumi və vacib xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Fəlsəfi kateqoriyalar fəlsəfinin zamanca inkişaf səviyyəsinə görə dəyişiir.

Materialist dilaketikada “materiya” ilk kateqoriya hesab olunurdu və onun tərifi də özünəməxsus səciyyəvi xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirdi. Materialist fəlsəfədə Təsadüf kateqoriyası idealist fəlsəfədə təkzib olunur və yaxud tamamilə fərqli don geyindirilirdi.

Fəlsəfəyə ilk kateoqriya anlayışını antik dövr yunan filosofu Aristotel gətirmişdir. İnsanın dünyanın dəyişdirilməsinə və dərk edilməsinə istiqamətlənmiş fəaliyyəti boyu təbii olaraq kateqoriyalar da dəyişir və formalaşır. Onların sayı çoxalır, məzmunu genişlənir. Fəlsəfədə əsas hesab olunan kateqoriyalar aşağıdakılardır:

• Məkan
• Zaman
• Səbəb
• Hərəkət
• Kəmiyyət və keyfiyyət
• Oxşarlıq və əkslik, ziddiyyət
• Təkcə, xüsusi və ən ümumi
• Mahiyyət və hadisə
• Zərurət
• Təsadüf
• İmkan və gerçəklik
• Məzmun və forma

Fəlsəfə tarixi

Əsas məqalə: Fəlsəfə tarixi

Fəlsəfə tarixi antik dövrdən bu günə qədər fəlsəfənin inkişaf yolunu, strategiyasını, filosofların fəlsəfi nəzəriyyələrini, sistemlərini, baxışlarını öyrənir. Fəlsəfə tarixinin subyekti fəlsəfə tarixçisidir. Fəlsəfə tarixi tarixi inkişaf müddətində müəyyən mərhələlərdən keçmiş, çoxsaylı müstəqil düşüncələr, ideyalar, nəzəriyyələrlə zənginləşmişdir. Fəlsəfə tarixçisi tarixşünaslıq elminin də məsələyə yanaşma üslub və metodlarından, kriteriyalarından çıxış edərək Fəlsəfə tarixini öyrənir.

Antik dövrdən bu yana Fəlsəfə tarixi fəlsəfəni dövrlərə və yerlərə bölərək mərhələli şəkildə tədqiq edir. İlk fəlsəfi fikirlərin yaranıb inkişaf etdiyi qədim Şərq dünyası olmuşdur. Bu baxımdan fəlsəfə tarixçisi Şərq düşüncələrinə dövr və məkan prizmalarından yanaşaraq mövzunu Qədim Şərq fəlsəfəsi adı altında tədqiq edir.

Lakin fəlsəfənin beşiyi hesab olunan Şərq dünyası ilə bərabər fəlsəfi düşüncələrin sistemləşdirilməsində və zənginləşdirilməsində əhəməiyyətli yerə və rola malik Antik fəlsəfənin (Qədim yunan - roma fəlsəfəsi)də adını çəkmək mümkündür. Qədim dövrdən etibarən fəlsəfə müəyyən dövrlərə və bölgələrə ayrılaraq araşdırılmış, tədqiq olunmuşdur.

• Qədim dünya fəlsəfəsi
  • Qədim Şərq fəlsəfəsi
  • Yunan-roma fəlsəfəsi (Antik fəlsəfə)
• Orta Əsrlər fəlsəfəsi
  • Avropa fəlsəfəsi
  • Şərq fəlsəfəsi
• Yeni dövr fəlsəfəsi
  • Şərq fəlsəfi düşüncə tərzi
  • Qərb fəlsəfi düşüncə təzi
  • Yeni dünya (Amerika) fəlsəfi düşüncə tərzi
• Müasir fəlsəfə

Filosoflar, Rafael

Fəlsəfənin əsas istiqamətləri

• Mifologiya
• Ontologiya
• Qneseologiya (idrak nəzəriyyəsi)
• Epistemologiya
• Məntiq
• Etika
• Estetika
• Siyasət fəlsəfəsi
• Din fəlsəfəsi
• Dil fəlsəfəsi
• Hüquq fəlsəfəsi
• Tarix fəlsəfəsi
• İnsan fəlsəfəsi
• Elm fəlsəfəsi

Fəlsəfi nəzəriyyələr

İdealizm, Materializm, Modernizm, Peripatetizm (Məşşailik), Praqmatizm, Pozitivizm, Eksiztensilizm, Rasionalizm, İrasionalizm, Skeptisizm

Fəlsəfənin beş bölməsi var:

• Ontologiya - varlıq haqqında təlim
• Qnosiologiya - idrak haqqında təlim
• Sosiologiya - cəmiyyət haqqında təlim
• Praksiologiya - insanın əməli haqqında təlim
• Aksiologiya - insanın gerçəklikdəki predmet və hadisələri qiymətləndirməsi haqqında təlim.

Fəlsəfənin iki əsas metodu var:

• Dialektika
• Metafizika

Həmçinin bax

• Fəlsəfi dünyagörüş
• Fəlsəfənin problematik məsələləri
• Fəlsəfə və müasir dünya
• Fəlsəfə və Din
• Fəlsəfə və psixologiya
• Sufizm
• Sxolastika
• Davamlı inkişaf konsepsiyası
• Həyatın 40 qızıl qanunu
• Şərhlər və Düşüncələr
• Filosofların özləri haqda
• Azərbaycan filosofları
• Dünya fəlsəfi irsindən seçmələr
• Filosofların müdrik kəlamları

Xarici keçidlər

• Əsas fəlsəfi cərəyanlar
• Dusuncelerin Kokenleri (2006) (PDF)