İnsan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: اینسان

İnsan (lat. Homo sapiens, "şüurlu adam", "ağıllı insan") — canlıların primatlar dəstəsində, hominidlər ailəsində, Homo bölgüsündə yaşayan yeganə növü. Müasir insanabənzər meymunlardan bəzi anatomik xüsusiyyətləri ilə yanaşı, həm də maddi və mənəvi mədəniyyətin yüksək inkişaf səviyyəsinə, o cümlədən aydın nitq və abstrakt düşüncə tərzinə görə fərqlənir. İnsan bioloji növ kimi fiziki antropologiyanın tədqiqat obyektidir. İnsanın təbiəti və mahiyyəti həm fəlsəfi, həm də dini müzakirə obyektidir. İnsan özünün bioloji, sosial və mənəvi tərəfləri ilə bir vəhdət təşkil edir.

"Ağıllı insan"ın beyni "bacarıqlı insan"ın beynindən iki dəfə böyük idi. O, boyca hündür, düz qamətli idi, şüura, rabitəli nitqə malik idi, ağacların iri gövdələrini kəsir, bir-birinə bağlayır, sal düzəldirdi, daha qalın gövdələrin içini ovur, qayıq hazırlayırdı.

Ulu icmanı qan qohumluğu olan, birlikdə yaşayan, işləyən, əmlaki ümumi olan insanların birliyi – qəbilə icması əvəz etdi. Bu kollektivdə qadın əsas rol oynadığına görə qəbilə icmasının bu mərhələsi anaxaqanlığı (matriarxat) adlanır. Qəbilə icmasında qadın uşaqların qayğısına qalır, giləmeyvə və yabanı bitkilər toplayırdı. O, həm də odun keşikçisi idi. Yırtıcı heyvanlardan qorunmaq, qida əldə etmək, ümumi ocaq (tonqal), birgə əmək, rabitəli nitq "ağıllı adamları" bir-birinə bağlayan əsas amillər idi. Onların yaşadıqları kollektivin tərkibi daimi olurdu və dağılmırdı. Qəbilə ulu icmaya nisbətən daha mütəşəkkil idi. Qəbilənin ən hörmətli üzvləri ağsaqqallar idilər. Ağsaqqallar əmək alətlərinin hazırlanmasına, qidanın əldə edilməsi və bölüşdürülməsinə, gənclərə ovçuluğun öyrədilməsi işinə başçılıq edirdilər.

edit
İnsan haqqında sosial statistika
Dünya əhalisi 7 milyard (Mart 2012)
Əhali sıxlığı orta yerləşmə 12,7 nəfər/km² (ümumi sahə üzrə);
orta yerləşmə 43,6 nəfər/km² (quru sahəsi üzrə);
Ən böyük aqqlomerasiyalar[1]

Tokio, Dehli, San-Paulo, Mumbay, Mexiko, Nyu-York, Şanxay

Ən çox danışılan dillər (2000 təxmini)[2] Çin dili 17,1%
İspan dili 4,29%
İngilis dili 4,28%
Ərəb dili 3,2%
Hind dili 2,6%
Ən çoxsaylı dinlər
(2000 təxmini)
Xristianlıq 33,0%
İslam 19,6%
İnduizm 13,4%
Buddizm 5,9%
Ən çox istifadə olunan pul vahidləri ABŞ dolları, Avro, yapon yeni, ingilis funt sterlinqi

İnsan alətlərdən istifadə edə bilən, qolları sərbəst olduğu üçün dik yeriyən bir vücuda sahibdir. Beyni məntiqi təfəkkür, anlama, nitq və özünü idarəetmə bacarıqlarına malikdir. Alətlərdən istifadə edə bilməsi və zehninin xüsusiyyətlərilə insan digər canlılardan seçilir. İnsan təbiətə uyğunlaşmaq məcburiyyətində olmayan yeganə varlıqdır. Təbiəti başa düşə bildiyinə görə, idarə edə bilir və şəxsi məqsədləri uğrunda təbiət qüvvələrindən istifadə edir.

İnsan meymun, şimpanze, qorilla ve oranqutan ilə birlikdə, Hominioidea üstqrupunda yerləşən cüt ayaqlı primatdır. Təkamül nəzəriyyəsinə görə bu canlılar ümumi bir mənşəyə malikdir.

İnsanlar, inkişaf etmiş sosial institutlar qurmuşlar. Bu institutlar vəziyyətə görə, ümumi bir məqsəd uğrunda ya, müttəfiq, ya da rəqib ola bilirlər. Ailə ən fundamental sosial institut sayılır. Təhlükəsizlikədalət üçün dövlətlər qurulmuşdur. Eynı dili danışan və ümumi ərazi birliyinə malik millətləri birləşdirir.

İnsan dünyanı anlaya və dəyişdirə bilmək üçün elmtexnologiyanı inkişaf etdirdi. İnanclar, əfsanələr, adət-ənənələr, dəyərlər və ictimai normalar insanın həyatında çox əhəmiyyətli bir sfera olan mədəniyyəti formalaşdırmışdır.

İnsan zehninin əsas xüsusiyyəti şüurdur. Şüurla birlikdə, özünüidarəetmə qabiliyyəti, zaman-məkan duyğusu və azad iradə insanı digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdir.

İstinadlar[redaktə]

  1. "Dünya şəhərləşmə tədqiqatı" — BMT
  2. Summary by language size — Statistical Summaries

Həmçinin bax[redaktə]

Wiktionary-logo-ru.png Viküğətdə "İnsan"

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda İnsan ilə əlaqəli mediafayllar var.

[www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Archaeology info] İnsanın təkamül dəlilləri