İnsan

İnsan (lat. Homo sapiens, "şüurlu adam") — canlıların primatlar dəstəsində, hominidlər ailəsində, Homo bölgüsündə yaşayan yeganə növü. Müasir insanabənzər meymunlardan bəzi anatomik xüsusiyyətləri ilə yanaşı, həm də maddi və mənəvi mədəniyyətin yüksək inkişaf səviyyəsinə, o cümlədən aydın nitq və abstrakt düşüncə tərzinə görə fərqlənir. İnsan bioloji növ kimi fiziki antropologiyanın tədqiqat obyektidir. İnsanın təbiəti və mahiyyəti həm fəlsəfi, həm də dini müzakirə obyektidir. İnsan özünün bioloji, sosial və mənəvi tərəfləri ilə bir vəhdət təşkil edir.

Homo Sapiens (ağıllı insan) evolyusion inkişafın müəyyən mərhələsində heyvanlar aləmindən ayrılmışdır. Bu proses nə qədər davam etmişdir, bu cür çevrilmənin mexanizmi necə olmuşdur– suallarına müasir elm tam dəqiqliklə cavab verə bilmir. Bu da təəccüblü deyildir. Çünki canlının cansızdan əmələ gəlməsini izah etməkdən ötrü elm hələ də kifayət qədər faktlara malik deyildir. Kifayət qədər faktların olmaması, yeni kəşflərin indiyə qədər insana olan baxışları alt– üst etməsi insanın mahiyyəti və təbiəti haqqında müxtəlif konsepsiyaların yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Həmin konsepsiyaları şərti olaraq rasionalist və irrasionalist adlandırıb iki qrupa bölmək olar. İrrasionallıq qrupuna: eksiztensializm, neoto­mizm, freydizm cərəyanları daxildir. Onların baxışlarına görə, insanın fəaliyyəti, daha geniş şəkildə götürsək, insanın varlığı izah­edilməz daxili motivasiya, arzu, istək və s. təzahürü mövqeyindən təhlil edilməlidir. Bu zaman bir qayda olaraq bu hadisələr yalnız qeyd olunur. Birinci sıraya fəaliyyətinin şərtləri deyil, onun təbiəti və məzmunu deyil, guya insanın mahiyyətini müəyyən edən bir sıra xassələrinin xarakteristikasının təsviri çıxır. Bəzi müəlliflərin fikrincə, həmin konsepsiyalarda səbəb– nəticə əlaqələrini axtarmaq faydasızdır. İnsanın mahiyyəti haqqında ancaq çoxsaylı təzahürlər, manifestasiyalar, daha dəqiq desək insanın hisslərinin qəbul etdiyi kimi mühakimə yürütmək olar. Belə çıxır ki, insanın daxili aləmi haqqında onun hərəkəti, əməli, arzusu, fikri və istəklərinə əsasən danışmaq mümkündür. Bütün bunlarda arqumentli bir izah kimi qəbul edilə bilən qanun halında bir əsas tapmaq qeyri– mümkündür. Əgər belədirsə, onları axtarmaq lazımdır, ancaq faktları, hadisələri, prosesləri etiraf etmək (qeydə almaq) kifayətdir. Məsələnin bu cür qoyuluşu və həlli praktiki olaraq insanın fəaliyyətini determinə edən əlaqələrini, yaxud qanunları izah etməyi istisna edir. Nümunə kimi biz ekzistensialist filosofların fikirlərinə müraciət edə bilərik. Məsələn, fransız filosof– ekzistensialist yazıçısı Alber Kamyu (1913– 1960) həyata irrasional absurd bir proses kimi məna və qanunauy­ğunluğa malik olmayan bir proses kimi baxmışdır. Burada başlıca rol təsadüfə məxsusdur. A.Kamyu yazırdı: «İnsan dünyanın irrasio­nallığı ilə toqquşur. O, hiss edir ki, xoşbəxtlik və ağıllı olmağı arzu edir. Bu toqquşmada insanın qabiliyyəti (həvəsi) ilə dünyanın ağılsız susmağı arasında absurd yaranır. İntellekt nöqteyi nəzərindən mən deyə bilərəm ki, absurd insanda deyil, dünyada deyil, onların birlikdə olmağındadır».

Bütövlükdə irrasionalist idrakda ağılın rolunu inkar edən) konsepsiya bəzən insanın bir sıra xassə və cəhətlərini çıxarsa belə, məntiqi şəkildə işlənmiş nəzəriyyə vermir, hətta insanın mənşəyi haqqında hipotezlər belə deyə bilmir.

İnsan haqqında müasir təsəvvürlər irrasionalist mütəfək­kir­lə­rin nəaliyyətlərini nəzərə alsa da, ən rasionalist– materia­list və ide­a­list baxışlara əsaslanır. Onların arasında insanın təbiətinin izahı haq­qında marksist nəzəriyyəsini də qeyd etmək lazımdır. Özlərinə qədərki nəzəri və empirik fikrə dərindən yiyələnmiş marksizm klas­sikləri «Alman ideologiyası» əsərində yazırdılar: «İnsanları hey­van­lardan şüura görə, dinə görə– ümumiyyətlə istənilən hər şeyə görə fər­qləndirmək olar. Onların özləri bədənlərinin quruluşundan asılı olan addımı ataraq, özləri üçün zəruri olan həyat vasitələrini istehsal etməyə başlayan kimi özlərini heyvanlardan fərqləndirməyə baş­la­mış olurlar. İnsanlar özləri üçün zəruri olan həyat vasitələrini is­teh­sal etməklə öz maddi həyatlarının özünü də dolayı yolla istehsal edirlər.

İnsan haqqında sosial statistika
Dünya əhalisi	7 milyard (Mart 2012)
Əhali sıxlığı	orta yerləşmə 12,7 nəfər/km² (ümumi sahə üzrə); orta yerləşmə 43,6 nəfər/km² (quru sahəsi üzrə);
Ən böyük aqqlomerasiyalar	Tokio, Dehli, San-Paulo, Mumbay, Mexiko, Nyu-York, Şanxay
Ən çox danışılan dillər (2000 təxmini)	Çin dili 17,1% İspan dili 4,29% İngilis dili 4,28% Ərəb dili 3,2% Hind dili 2,6%
Ən çoxsaylı dinlər (2000 təxmini)	Xristianlıq 33,0% İslam 19,6% İnduizm 13,4% Buddizm 5,9%
Ən çox istifadə olunan pul vahidləri	ABŞ dolları, Avro, yapon yeni, ingilis funt sterlinqi

İnsan alətlərdən istifadə edə bilən, qolları sərbəst olduğu üçün dik yeriyən bir vücuda sahibdir. Beyni məntiqi təfəkkür, anlama, nitq və özünü idarəetmə bacarıqlarına malikdir. Alətlərdən istifadə edə bilməsi və zehninin xüsusiyyətlərilə insan digər canlılardan seçilir. İnsan təbiətə uyğunlaşmaq məcburiyyətində olmayan yeganə varlıqdır. Təbiəti başa düşə bildiyinə görə, idarə edə bilir və şəxsi məqsədləri uğrunda təbiət qüvvələrindən istifadə edir.

İnsan meymun, şimpanze, qorilla ve oranqutan ilə birlikdə, Hominioidea üstqrupunda yerləşən cüt ayaqlı primatdır. Təkamül nəzəriyyəsinə görə bu canlılar ümumi bir mənşəyə malikdir.

İnsanlar, inkişaf etmiş sosial institutlar qurmuşlar. Bu institutlar vəziyyətə görə, ümumi bir məqsəd uğrunda ya, müttəfiq, ya da rəqib ola bilirlər. Ailə ən fundamental sosial institut sayılır. Təhlükəsizlik və ədalət üçün dövlətlər qurulmuşdur. Eynı dili danışan və ümumi ərazi birliyinə malik millətləri birləşdirir.

İnsan dünyanı anlaya və dəyişdirə bilmək üçün elm və texnologiyanı inkişaf etdirdi. İnanclar, əfsanələr, adət-ənənələr, dəyərlər və ictimai normalar insanın həyatında çox əhəmiyyətli bir sfera olan mədəniyyəti formalaşdırmışdır.

İnsan zehninin əsas xüsusiyyəti şüurdur. Şüurla birlikdə, özünüidarəetmə qabiliyyəti, zaman-məkan duyğusu və azad iradə insanı digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdir.

Həmçinin bax

Viküğətdə "İnsan"

Xarici keçidlər

[www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Archaeology info] İnsanın təkamül dəlilləri