Primatlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Primatlar
Primatlar
Maqot (Macaca sylvanus)
Elmi təsnifat
Aləmi: Heyvanlar
Tip: Xordalılar
Yarımtip: Onurğalılar
Sinif: Məməlilər
İnfrasinif: Plasentalılar
Mirdəstə: Primatkimilər
Dəstə: Primatlar
Latın dilində adı
Primates Linnaeus 1758
Areal
İnsan olmayan primatların yaşadığı areal (yaşıl)

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMX [1]
NCBI {{{1}}}

Primatlar (lat. Primates, lat. primas, hərfi mənada "ilkin", "birinci") — plasentalı məməlilərin daha çox inkişaf etmiş dəstələrindən biri. Bu dəstəyə meymunlarinsan da daxildir.

Yarımdəstə və fəsilələri[redaktə]

Yaşburunlar (Strepsirhini)

Quruburunlar (Haplorhini)

Primatların xarakterik xüsusiyyətləri[redaktə]

Primatkimilər dəstəsinə daxil olan canlılar formasına və boyuna görə müxtəlifdir. Müasir primatlar Asiya, AfrikaAmerikanın tropik və subtropik ərazilərində, ZondFilippin adalarında yaşayırlar. Ətrafları 5 barmaqlıdır, bu da onlara ağacdan möhkəm tutmağa imkan verir. Beyin yarımkürələri iri olur. Göz çuxurları kəllənin ön tərəfində yerləşir. Müəyyən edilmişdir ki, primatlar cücüyeyən məməlilərin qədim qruplarından əmələ gəlmişdir. Bu dəstəyə ibtidai primatlar (yarımeymunlar) və ali primatlar (meymunlar) daxildir.

İbtidai primatlar[redaktə]

İbtidai primatların barmaqları caynaqlıdır. Lemurlar MadaqaskarKanar adaları üçün səciyyəvidir. Madaqaskarda onların bir neçə növünün nəsli kəsilmək üzrədir. Afrika və Asiya meşələrində lorilər yaşayır.

Ali primatlar[redaktə]

Ali primatlara 100-dən çox növ daxildir. Bunların ön beyin yarımkürələri iri və qırışlıdır. Cənubi Amerika meşələrində ilişkənquyruq adlı meymunlar hündür ağacların başında sürətlə qaça bilir. Əntər meymunlar Afrikada və Cənubi Asiyada yaşayırlar. Onlar böyük sürülər şəklində yaşayırlar və nizamlı davranırlar. Sürüyə başçı-dominant rəhbərlik edir. İnsanabənzər meymunlar daha çox inkişaf etmişdir. Onların başı yumru, ön beyin qabığı mürəkkəb quruluşludur, üzündə tük azdır, ayaqlarının altı və əlinin içi tüksüzdür. İnsanabənzər meymunlar tropik meşələrdə yaşayır. Qorilla və şimpanzelər həm yerdə, həm də ağacda yaşayırlar. Hibbonlar (Asiya və İndoneziya) və oranqutanlar çox vaxt ağacda olur, yerə nadir hallarda enir. Oranqutanlar Sumatra adasında daha çox yayılmışdır.

Kamil insanın formalaşması[redaktə]

Kamil insan növündən əvvəl neandertal, sinantrop, pitekantropavstralopitek adlı insan növləri olmuşdur. Güman edilir ki, müasir insan Afrikada əmələ gəlmişdir. Onun sosioloji varlığa çevrilməsində əmək böyük rol oynamışdır.

İstinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]