Cəmiyyət

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Cəmiyyət —– onda müxtəlif yer tutan qadın və kişilərdən ibarətdir. Cəmiyyət sözün geniş mənasında maddi həyatın, canlı təbiətin bir hissəsi olan, tarixən inkişaf edən, insanların fəaliyyəti formasıdır. Sözün dar mənasında isə - insan tarixinin müəyyən bir mərhələsi (kapitalizm, feodalizm) və ya konkret sosial orqanizmdir (Fransa cəmiyyəti, Avropa cəmiyyəti və s.). Cəmiyyət müəyyən qayda üzrə qurulmuş struktura malik olan bütöv bir sistemdir.[1]

Cəmiyyət haqqında alimlərin fikri[redaktə]

Cəmiyətə sistemli yanaşma təssavvürləri qıdim olsa da,bu baradə bitkin təlimlər ilk dəfə XIX əsrin fəlsəfi fikrində yaranmışdır. Onun əsasları O.Kont, H.Spenser, K.Marks, E.Dürkheym, M.Veber, P.Sorokin, L.Bertalanfi, T.Parsons və başqa mütəfəkkirlər tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu təsəvvürlərə görə sistem kimi götqrqlən cəmiyyətin elementlərini bu və ya digər sosial subyektlər, münasibətlər və institutlar təşkil edir.Cəmiyyət sistemini təşkil edən elementlər və yarımsistemlər keyfiyyətcə rəngarəngdir və çoxpilləli xarakter daşıyır. İctimai sistemdə münasibətlər çox mühüm yer tutur. Münasibət dedikdə cəmiyyəti təşkil edən subyektlər arasında müəyyən əlaqə və asılılıq başa düşülür. Məhz bu münasibətlər sayəsində insanlar cəmiyyətdə birləşirlər, ayrı-ayrı fərdlər vahid, tam formasında çıxış edirlər. İnsanlar arasında sabit və təkrarlanan münasibətlər, asılılıq tədricən onların sosial qruplar, təşkilatlar və insitutlar formasında birləşməsini yaradır.

İctimai həyatın bütövlüyü problemi hələ qədim filosofların nəzər diqqətində olmuşdur.Sosial fəlsəfə tarixində cəmiyyətin sistemli quraşdırmaları haqqındakı ilk ideyaları PlatonAristotelin təlimlərində tapmaq olar.

Sonrakı dövrlərdə cəmiyyətin sistemli təşkili haqqında T.Hobbsun,J.J.Russonun və Q.V.F.hegelin ideyaları diqqəti cəlb edir.

Hegelin vətəndaş cəmiyyətində, real ictimai münasibətlər, sosial ziddiyyətlər göstərilir. Xüsusi mülkiyyətin azad inkişafı vətəndaş cəmiyyətinin vacib şərtidir.Hər bir fərdin cəmiyyətdə vəzifələri olduğu kimi,cəmiyyətin də fərdə qarşı vəzifələri var. Cəmiyyətdəki ziddiyyətləırin əsasının fərdi, xüsusi və ictimai mənafelər və dövlət qaydalarıarasındakı müxtəliflik təşkil edir. Dövlət daha yüksək inkişaf pilləsində duraraq,əxlaqi bütövlülük,azadlığıngerçəkləşməsi(bu da ideala,ağlın mütləq məqsədinə nail olmaq deməkdir) üçünçalışır.Hegel qeyd edirdi ki, fəlsəfə,təbiətin qanunlarını olduğu kimiöyrəndiyi halda,hüquq və dövlət problemləri haqqında göstərişi fəlsəfənin özündən gözləyirlər.Əsil vəzifə burada-həqiqətin mümkünlüyünü başa düşməkdir.Təfəkkür və varlıq qanunları eyni olduğu üçün,bu elə ağlın,fəlsəfənin dərk etmək qabiliyyətindən irəli gəlir.Hər bir fərd öz zəmanəsinin övladı olduğu kimi,fəlsəfə də dövrün təfəkkürdə ifadə olunmuş ruhudur.Hobbs və Russonun dəyişilməz,sabit,təbii hüququ,Hegeldə dialektikanın inkişaf qanunlarına əsasən müsbət(vətəndaş) hüququnda tədricən gerçəkləşən azadlıq ideyası ilə əvəz olunur.

K.Marks və F.Engels cəmiyyətin insanların qarşılıqlı fəaliyyətinin məhsulu olduğunu qeyd edirlər. Engels “Təbiətin dialektikası” əsərində yazırdı: “İnsanlar öz əməllərini təlabatla yox,təfəkkür ilə izah etməyə vərdişlidirlər,əslində isə tarixi prosesin əsas məzmununu həqiqi həyatın istehsalı və təkrar istehsalı təşkil edir.Cəmiyyətin iqtisadi bazisi aparıcı rol oynayır,lakin bununla yanaşıtarixi inkişafa,onun formalarına üstqurumununmüxtəlif tərəfləri: dövlət quruluşu,hüquqi formalar və onların insan şüurunda inikası,siyasi,hüquqi,fəlsəfi nəzəriyyələr,dini baxışlar-təsir göstərir.”İqtisadi hərəkat zərurətdir və öz yolunda bir çox təsadüflərlə üz-üzə gəlir.Cəmiyyətdə insanlar şüurlu şəkildə,məqsədyönlü fəaliyyət göstərirlər,bunula belə tarixin inkişafı daxili,ümumi qanunlara tabedir. Tarixdə təsadüfün rolu çox böyükdür,amma burada aparıcı rolu iqtisadi münasibətlər oynayır.İqtisadi münasibətlər dedikdə Marks və Engels əmək bölgüsü əsasında insanların yaşamaq üçün təşkil etdiyi istehsal üsulunu,mübadilə,bölgü və istehlakı nəzərdə tuturdular.Buraya əmək vasitələri,o cümlədən texniki və coğrafi şərait də daxildir.İnsan fəaliyyəti predmetli xarakter daşıyır,həqiqi fəaliyyət hissi,subyektivdir.Onlar “vətəndaş cəmiyyəti” anlyışını “insan cəmiyyəti” anlayışı ilə əvəz etdiıər.Onların fikrincə,istehsel üsulu növləri tarixdə bir-birini əvəz edir,bunun aparıcı tərəfi-mülkiyyət formasıdır.İstehsal üsulunun iki tərəfini məhsuldar qüvvələr və istehsal münasibətləri təşkil edir.İctimai-iqtisadi formasiyanın əsasında istehsal üsulu forması durur,ona uyğun iqtisadi,siyasi,ideoloji və digər münasibətlər formalaşır və inkişaf edir.Tarixdə bir neçə formasiya mövcud olub: quldarlıq, feodalizm, kapitalizm. Formasiyaların bir-birini əvəz etməsinin əsas səbəbi-istehsal üsulunda baş verən dəyişikliklərdir.

Sosial sistem[redaktə]

Sosial sistem aşağıdakı xassələrinə görə təbiət sistemlərindən fərqlənir: Hər şeydən əvvəl göstərilməlidir ki, cəmiyyəti təşkil edən elementlər, yarımsistemlər və səviyyələr son dərəcə rəngarəngdir,onların funksiyaları, əlaqələri və qarşılıqlı münasibətləri çox mürəkkəbdir. Digır tərəfdən sosial sistemi təşkil edən elementlər öz keyfiyyətinə görə müxtəlifdir,burada təkcə maddi deyil ,həm də ideal, mənəvi hadisələr vardır. Buna görə də onu tədqiq edərkən müxtəlif elmlərin(humanitar və təbiət elmlərinin) metodlarından kompleks şəkildə istifadə olunmalıdır.Sonra,sosial sistemin əsas elementi olan insanın unikal xarakteri onu təbiətdən fərqləndirir.Belə ki insan öz fəaliyyətinin,davranışının forma və üsullarını sərbəst surətdə və geniş diapazonda seçə bilir. Bunun nəticəsində cəmiyyətin inkişafında qeyri müəyyənlik dərəcəsi yüksək olur. Burada hadisələrin gələcək nəticələrini irəlicədən müəyyən etmək çox vaxt mümkün olmur.

Sosial sistem qapalı ola bilməz. Sosial sistemin açıq olması o deməkdir ki, cəmiyyət daim ətraf mühit ilə maddələr, enerji və informasiya mübadiləsində olur. Buna görə də ictimai sistem qeyri-müvazinət vəziyyətində olan sistemlərdədir. Onun qeyri-müvazinət xarakteri həm də bunda ifadə olunur ki, sosial sistemə daxil olan yarımsistemlər və tərəflər öz səviyyəsinə görə eyni deyildir. onlar arasında müəyyən fərqlər və dialektik ziddiyyətlər mövcuddur. Sosial sistemin açıq xarakteri və qeyri-müvazinətli olması onun ədəbi həyatını təmin edir.

Cəmiyyətin xüsusiyyətləri[redaktə]

Cəmiyyət bir sıra xassələrə malikdir: özfəaliyyət (fəaliyyətin kənardan gətirilməməsi), öz-özünü təşkiletmə; özinkişaf (inkişaf mənbəyinin daxildə olması) və öz-özünə kifayət olması.

Birinci üç əlamət həm bütövlükdə cəmiyyətə, həm də ayrılıqda onun hər sferasına və qruplarına aiddir. Dördüncü xassə isə yalnız bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyəti səciyyələndirir. Özünün özü üçün kifayət etməsi xassəsi o deməkdir ki, sistem öz fəaliyyəti ilə onun mövcudluğu üçün lazım olan şəraiti yarda və təlabatlarını ödəyə bilir.Bu keyfiyyət sosial sistemi onun ayrı-ayrı yarımsistemlərindən və tərəflərindən fərqləndirir. Başqa sözlə cəmiyyətin heç sahəsi, heç bir fəaliyyət növü ümumidən təcrid olunmuş halda normal yaşaya bilməz.Yalnız bütöv bir tam kimi götürülən cəmiyyət bütün fəaliyyət növlərinin,sosial subyektlərin və sosial insitutların vəhdətini təmin etməklə öz-özünü təminetmə xassəsinə malikdir. Beləliklə, sosial sistem müxtəlif səpkilərə malikdir. Onu təhlil edərkən fəaliyyət növləri, “sosial münasibətlər, sosial birlik formaları” ictimai insitutlar mütləq nəzərə alınmalıdır.

Cəmiyyətin son dərəcə mürəkkəb olması onu izah edən baxışların da müxtəlifliyini şərtləndirir.Sosial fəlsəfədə cəmiyyətin üç əsas nəzəri modeli geniş yayılmışdır:

Birinci mövqe, naturalizm (təbiət.təbii olan deməkdir) tarixən daha qədimdir. Onun mahiyyətini cəmiyyəti təbii bioloji amillər (təbii sərvətlər,mühit iqlim və sair) ilə izah olunması təşkil edir.

Cəmiyyətə idealist yanaşma sosial həyatda əbədi ideyanın, dünya zəkasının, idealın, mənəvi amillərin müəyyənedici rol oynadığını sübut etməyə çalışır.

Nəhayət, materializm cəmiyyətin izahındə maddi amillərdən: sosial varlıqdan, maddi nemətlər istehsalından çıxış edir.

Qeyd edək ki, bu üç baxış bir-birindən tam təcrid olunmuş halda mövcud deyildir. Onlar bir-birilə xeyli yaxındır və bəzən də çulğalaşmış şəkildə çıxış edir. Məsələn,naturalizmdə bəzən həm materializm ünsürləri (cəmiyyətin təbii izahı,mexanisizm,sosial darvinizm və sair), həm də idealizm(panteizm və hilozoizmin nümunəsində)əlasqəli şəkildə çıxış edir.

İstinadlar[redaktə]

  1. Cəmiyyət bütöv özünütənzimləyən sistemdir