Amerika Birləşmiş Ştatları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Amerika Birləşmiş Ştatları
United States of America
ABŞ bayrağı ABŞ gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: In God We Trust  (official)
E Pluribus Unum  (From Many, One; Latin, traditional)
Himn: The Star-Spangled Banner
ABŞ – xəritədə yeri
Paytaxt Vaşinqton
Böyük şəhərlər Nyu-York, Los Anceles, Çikaqo, Las Veqas, Mayami, Dallas, San Fransisko, Hyuston, San Antonio, San Dieqo, Boston, Filadelfiya, Sietl, Detroyt, Denver, Finiks, İndianapolis, Kolumbus, Atlanta
İdarəetmə forması Prezidentli respublika
'
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

9 826 675 km² (4-cü)
6,76
Əhali
• Təxmini sayı (2010)
• Siyahıyaalma (2010)
Əhali sıxlığı

313 232 044[1] nəfər (3-cü)
308 745 538 nəfər
32 nəfər/km²
İnsan inkişafı indeksi (2005) 0.951  (high) (12-ci)
Pul vahidi ABŞ dolları (USD "$")
İnternet domeni .us, .mil, .gov
Telefon kodu +1

Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ, ingiliscə: United States of America (USA), Şimali Amerikada (əsas qitə hissəsi) dövlət. Sərhədlərini şimalda Kanada, cənubda Meksika ilə (Şimali Amerika hissəsində Alyaska təkcə Kanada ilə) bölüşür. ABŞ federativ respublikadır. Konstitusiyası 1787-ci ildə qəbul edilmişdir (1789-cu ildən qüvvədədir). Konstitusiyaya bu günə qədər 26 dəyişiklik edilmişdir, onlardan 10-u 1789-cu ildə Hüqüqlar haqqında Bill adı ilə qəbul olunmuşdur. Ali qanunverici hakimiyyət orqanı olan Konqres Senatdan və Nümayəndələr Palatasından ibarətdir. Məhkəmə sistemi federal və yerli məhkəmlərdən təşkil edilib.

Tarix

Əsas məqalə: ABŞ tarixi
Müstəqillik bəyannaməsi.Con Trumballın rəsm əsəri.1817-1818
Avropa kolonistləri Şimali Amerika qitəsinə gələndək (16 əsr) ABŞ-ın indiki ərazisində hindu tayfaları və eskimoslar yaşayırdı. 1607-ci ildə ingilislər indiki Virciniya ştatının ərazisində ilk daimi məskən saldılar. Ucuz zənci əməyi 17-18 əsrlərdə cənub ştatlarının plantasiya təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynadı. Kapitalizmin inkişafı ilə qabaqcıl ideologiya özünə yol açırdı (Tomas Cefferson, Bencamin Franklin). Şimali Amerikada İngiltərənin hökmranlığına son qoymuş istiqlaliyyət müharibəsi (1775-83) gedişində ABŞ-da İstiqlaliyyət Bəyannaməsi qəbul edilmişdir (1776-cı il iyulun 4-də). Yorktaun yaxınlığında vuruşmadan (1781) sonra ingilis İcmalar palatası müharibənin davam etməsi əleyhinə səs verdi və hökuməti sülh bağlamağa vəkil etdi. 1781 ildə Xarici İşlər, Maliyyə və Hərb Departamentləri yarandı. Həmin ildə Maliyyə Departamenti başçısı Robert Morris pul buraxılışı üçün Şimali Amerika Bankıya Konqres lisenziyasını verdi. 1787-ci ildə qəbul edilmiş yeni konstitusiya ABŞ-ı federal dövlət kimi rəsmiləşdirdi. 1789-cu ildə ilk prezidenti Corc Vaşinqton seçilmişdir. 1789-91-ci illərdə ilk siyasi partiyası – federalistlər və respublikaçılar meydana gəldi (1828-ci ildə federalistlər adını Demokrat partiyasıya dəyişdilər). 1791-ci ildə milli bank yaradıldı. Beynəlxalq meydanda öz mövqeyini möhkəmlətməyə səy göstərən Amerika 1808-09 illərdə Rusiya ilə diplomatik münasibətləri bağlandı. İngiltərə-Amerika müharibəsi (1812-14) ABŞ-ın müstəqilliyini möhkəmləndirdi. 19 əsrin əvvəllərində ABŞ-ın ərazisi xeyli genişləndi. 19 əsrin sonundan Cənubi KarolinaCorciyadan Missisipi, Alabama, LuizianaArkanzasa kimi genişlənmiş pambıqçılıq inkişaf etməyə başladı. 1803-cü ildə ABŞ höküməti Luiziananı Fransadan satın almışdı, 1819-cu ildə İspaniya Qərbi və Şərqi Floridanı Amerikaya güzəştə getməyə məcbur oldu. 1867-ci ildə Rusiyadan AlyaskanıAleut adalarını satın aldı. 19 əsrin 30-cu illərin əvvəlində Amerikada abolisionizm hərəkatı genişləndi. Lakin cənub quldarlarlıq ştatları şimal cəmiyyəti arasındakı ziddiyyətləri kəskinləşdirdi. 1860 il dekabrın 20-də Cənubi Karolina federal konstitusiyasın öz ratifikasiyasını pozmuş, ştatlar ittifaqından çıxdı. Fevralın 7-də Amerika Konfederativ Ştatlarının müvəqqəti konstitusiyası qəbul edilmişdir. Bu ABŞ-da Vətəndaş müharibəsi (1861-65) ilə nəticələndi. Bu dövrdə prezident Abraham Linkoln kölələrin federal səviyyədə azad etməsi haqqında bəyannaməsi imzaladı (1863 il yanvarın 1-də). 1869-cu ildə Vayominq ərazisi, 1893 ildə isə Kolorado ştatı qadınlara səsvermə hüququ verdi. Vətəndaş müharibəsindən sonra maldarlığın genişlənməsinə görə kovboylar meydana gəlmişdilər. 1886 il sentyabrın 4-də Ceronimonun tutulması ilə hindilərlə müharibələr əslində başa çatdı. Həmin ildə ABŞ yüzilliyi münasibəti ilə Fransadan bəxşiş Azadlıq Heykəli Nyu-York yaxınlığında açılmışdır. 1892-ci ildən 1954-cü ilə qədər işləmiş Ellis Aylend immiqrantlar qəbul mərkəzi açılmışdır. 1893-cü ildə ABŞ Havay adaları, İspaniya-Amerika müharibəsində (1898), Filippin, Quam adalarıPuerto-Riko tutuldu. 1903-cü ildə isə Panama kanalı zonası tutulmuşdur. Birinci dünya müharibəsində ABŞ əvvəlcə bitərəflik elan etmişdir. 1914-cü il oktyabr ayında prezident Vudro Vilson Antantaya qısamüddətli kreditləri verməyə icazə verdi. Amerikalıların batırmış xarici gəmilərdə həlaklarından sonra ABŞ Almaniya ilə diplomatik münasibətləri ləğv etmişdir və 1917 il aprelin 6-da ona müharibə elan etdi. Amerika Avropadakı silahlı qüvvələrinin başçısı Con Perşinq oldu. Həmin il dekabrın 18-də Konqres konstitusiyaya quru qanunu daxil edən 18-ci düzəlişi qəbul etdi. 1929-1933-cü illər dünya iqtisadi böhranı Amerikaya xüsusilə ağır zərbə vurdu. 1941-ci il dekabrın 7-də ABŞ-a müharibə elan edən Yaponiya Pyorl-Harbor, Filippin və bir sıra başqa ərazilərdəki hərbi-dəniz bazalarına hücum etdi. Dekabrın 11-də Almaniyaİtaliya da Yaponiya tərəfində Amerikaya müharibə elan etdilər. 1942-ci ildə Sovet-Amerika danışıqları nəticəsində həmin il Avropada ikinci cəbhə açmaq barədə tam razılıq əldə edildi. [Sakit okeanda Yaponiyaya qarşı fəalliyatları admiral Çester Nimits və general Duqlas Makartur başçılıq etmişlər. Müharibə bitmiş kimi soyuq müharibə baş vermişdir. Amerikanın Sovet İttifaqı ilə münasibətləri pisləşmiş kimi 1948-ci ildə Corc Kennan saxlama (containment) doktrinasını irəli sürdü. Həmin dövrdə Avropanın bərpası üçün Marşal planı qəbul edilmişdir. 1949-cu il aprelin 4-də NATO-nu yaratmış pakt imzalamışdır. 50-ci illərdə Amerikadakı istehlak səviyyəsi xeyli yüksəlmişdir, eyni zamanda demoqrafik doğum partlayışı (baby boom) baş vermişdir. Amerika orta sinfi yeniyetmələriyə görə ölkədəki rok-en-roll əyləncə sənayesinin çiçəkləyən sahəsi oldu. 1962-63-cü illərdə Karib böhranı baş vermişdir. 1963-cü il avqustun 28-də irqçilikseqreqasiyaya qarşı mübarizə Vaşınqtona marşla nəticələndi. 1966 ildə ABŞ Ali Məhkəməsi həbs edilmiş şəxsə onun hüquqlarını xəbər verməsi haqqında qərar verdi. Növbəti ildə prezident Lindon Conson mülki hüquqlar haqqında fərmanı imzaladı. Lakin Consonun böyük cəmiyyət programına baxmayaraq, ABŞ Vyetnam müharibəsinə cəlb edilmişdir. 1968-ci ildən hipi hərəkatı yaranmışdır. 1974-cü ildə Uotergeyt məsələsinə görə Riçard Nikson prezident vəzifəsini tərk etdi və onun əvəzinə Cerald Ford təyin edilmişdir. 80-ci illərdə Amerikada QİÇS epidemiyası baş vermişdir. Sovet İttifaqı dağılmış kimi Corc Buş prezident seçilmişdir. 1990-cı ildə növbəti ildə bitmiş Fars körfəzində müharibə başlandı. 2003-cü il martın 20-də İraqda müharibə baş verdi.

Coğrafiya[redaktə]

Fiziki-coğrafi xarakteristika[redaktə]

Mərkəz və şimal hissəsini ovalıqlar, düzənliklər, Appalaç dağları, qərb hissəsini Kordilyer dağlarının yüksək silsilələri, yayla və platoları tutur. Appalaç dağlarından şimalda geniş ərazini Mərkəzi Düzənliklər və qərbdə Böyük Düzənliklər tutur. Şimali Amerikada ən yüksək zirvə Alyaska silsiləsindəki Mak-Kinli dağıdır (6,193 m). ABŞ-ın çayları, əsasən, AtlantikSakit okeana, az qismi Şimal Buzlu Okeana tökülür. Ən böyük çayı Missisipidir.

İnzibati-ərazi bölgüsü[redaktə]

Əsas məqalə: Ştat (ABŞ)

Dövlət 50 ştatdan, Kolumbiya federal dairəsi və asılı ərazilərindən ibarətdir. Ştatlar rayonlara bölünürlər. ABŞ-da 3141 rayon var.

ABŞ ştatları:

Alabama Flag of Alabama.svg
Alyaska Flag of Alaska.svg
Arizona Flag of Arizona.svg
Arkanzas Flag of Arkansas.svg
Aydaho Flag of Idaho.svg
Ayova Flag of Iowa.svg
Cənubi Dakota Flag of South Dakota.svg
Cənubi Karolina Flag of South Carolina.svg
Corciya Flag of Georgia (U.S. state).svg
Delaver Flag of Delaware.svg
Florida Flag of Florida.svg
Havay Flag of Hawaii.svg
İllinoys Flag of Illinois.svg
İndiana Flag of Indiana.svg
Kaliforniya Flag of California.svg
Kanzas Flag of Kansas.svg
Kentukki Flag of Kentucky.svg
Kolorado Flag of Colorado.svg
Konnektikut Flag of Connecticut.svg
Luiziana Flag of Louisiana.svg
Massaçusets Flag of Massachusetts.svg
Men Flag of Maine.svg
Merilend Flag of Maryland.svg
Miçiqan Flag of Michigan.svg
Minnesota Flag of Minnesota.svg
Missisipi Flag of Mississippi.svg
Missuri Flag of Missouri.svg
Montana Flag of Montana.svg
Nebraska Flag of Nebraska.svg
Nevada Flag of Nevada.svg
Nyu-Cersi Flag of New Jersey.svg
Nyu-Hempşir Flag of New Hampshire.svg
Nyu-Meksiko Flag of New Mexico.svg
Nyu-York Flag of New York.svg
Ohayo Flag of Ohio.svg
Oklahoma Flag of Oklahoma.svg
Oreqon Flag of Oregon.svg
Pensilvaniya Flag of Pennsylvania.svg
Qərbi Virciniya Flag of West Virginia.svg
Rod Aylend Flag of Rhode Island.svg
Şimali Dakota Flag of North Dakota.svg
Şimali Karolina Flag of North Carolina.svg
Tennessi Flag of Tennessee.svg
Texas Flag of Texas.svg
Vaşinqton Flag of Washington.svg
Vayominq Flag of Wyoming.svg
Vermont Flag of Vermont.svg
Virciniya Flag of Virginia.svg
Viskonsin Flag of Wisconsin.svg
Yuta Flag of Utah.svg
Alabama Alyaska Arizona Arkanzas Kaliforniya Kolorado Konnektikut Delaver Florida Corciya Havai Aydaho İllinois İndiana Ayova Kanzas Kentukki Luiziana Men Merilend Massaçusets Miçiqan Minnesota Missisipi Missuri Montana Nebraska Nevada Nyu-Hempşir Nyu-Cersi Nyu-Meksiko Nyu-York Şimali Karolina Şimali Dakota Ohayo Oklahoma Oreqon Pennsilvaniya Rod Aylend Cənubi Karolina Cənubi Dakota Tennessi Texas Yuta Vermont Virciniya Vaşınqton Qərbi Virciniya Viskonsin Vayominq Delaver Merilend Nyu-Hempşir Nyu-Cersi Massaçusets Konnektikut Qərbi Virciniya Vermont Rod Aylend
About this image

Hökumət[redaktə]

Amerikada hökumət, xalq hökumətidir; xalq tərəfindən qurulur. Konqres üzvləri, başçı, əyalət səlahiyyətliləri, qəsəbə və şəhərləri idarə edənlər xalq tərəfindən seçilir. Hakimlər də, birbaşa xalq tərəfindən seçilir və ya seçilmiş səlahiyyətlilər tərəfindən təyin edilir. Cəmiyyət vəzifəliləri, vəzifələrini yaxşı etmədikləri və ya qanunları ciddi bir şəkildə pozduqda vəzifədən kənarlaşdırılırlar.

Konstitusiya insanların haqq və azadlıqlarını təminat altına alır. Bu hüquq və azadlıqlar 1791-ci ildə konstitusiyaya əlavə olunan və İnsan Haqları Bəyannaməsi adı verilən ilk on dəyişiklikdə ifadə edilir.

Konstitusiya hökumətin səlahiyyətlərini üç yerə ayırmışdır: Prezidentə aid olan icra hakimiyyəti, Konqresin hər iki palatasını əhatə edən qanunverici hakimiyyət və başda ali məhkəmə olmaqla məhkəmə hakimiyyəti. Konstitusiya onların hər birinin səlahiyyətlərini çərçivəyə salır və lazım olduğundan çox səlahiyyət sahibi olmasına icazə vermir.

Əyalət hökumətlərində də sistem federal hökumət sisteminin eynisidir. Ümumilikdə ölkə rəhbərliyində həmişə Respublikaçılar partiyası üstündür. 1993-2001-ci illər arasında Demokratlar həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Ağ Evdə üstünlüyü ələ aldılar. 2001 və 2004-cü il seçkilərində qazanan respublikaçılar olmuşdu.

ABŞ prezidenti[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ prezidenti
Barak Obama

ABŞ prezidenti ümumxalq səsverməsi ilə 4 il müddətinə seçilir və eyni şəxs iki dəfədən artıq prezident seçilə bilməz.

Prezidentin maliyyə təminatı illik 400000 ABŞ dolları əmək haqqı, əlavə olaraq il ərzində xərclənməsinə icazə verilmiş 50000 dollar və 100000 dollara qədər səfər və qonaq qəbulu üçün vergi qoyulmayan məbləğdən ibarətdir.

Andiçmə mərasimi noyabr ayında keçirilən seçkilərdən sonrakı yanvar ayının 20-də baş tutur.

ABŞ-da doğulmuş, ən azı 35 yaşında və ən azı 14 il Birləşmiş Ştatlarda daimi yaşamış ölkə vətəndaşları prezidentliyə namizəd ola bilərlər.

Konstitusiyanı müdafiə etmək və Konqresin qəbul etdiyi qanunları həyata keçirmək prezidentin əsas vəzifələridir.

Birləşmiş Ştatlar Prezidenti idarəsi dünyada ən güclü idarələrdən biridir. Konstitusiyada deyilir ki, prezident "qanunların vicdanla icra olunması qayğısına" qalmalıdır. Bu məsuliyyəti həyata keçirmək üçün o, bir necə milyon adamdan ibarət geniş bir qurum olan federal hökumətin icra şaxəsinə başçılıq edir. Bundan başqa prezidentin vacib qanunvericilik və məhkəmə səlahiyyətləri də var.

Başqa səlahiyyətləri-Konqresə qanunvericilik təklif etmək, Konqresin xüsusi sessiyasını çağırmaq, Konqresə müraciət etmək, qanunları qadağan etmək, federal məhkəmələr təyin etmək, federal departamentlərin, agentliklərin və başqa əsas vəzifəli şəxslərin başçılarını təyin etmək, xarici ölkələrlə nümayəndələr təyin etmək, xarici ölkələrlə rəsmi işlər aparmaq, silahlı qüvvələrin baş komandanı vəzifəsini icra etmək, Birləşmiş Ştatlara qarşı kobud hərəkətlərə görə üzrləri qəbul etmək.

İqtisadiyyat[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ iqtisadiyyatı
Nyu-York şəhərinin mərkəzində yerləşən Nyu-York Birja Fondu dünyanın əsas iqtisadi mərkəzlərindən biri hesab olunur
ABŞ-ın maliyyə nazirliyinin binası

ABŞ dünya iqtisadiyyatında olduqca mühüm rol oynayır. Xarici kapital qoyuluşuna görə ABŞ bütün dünya ölkələrini ötüb keçmişdir. Onun dünya səhnəsinə fəal daxil olması 20-ci əsrin əvvəllərinə aid edilir. Ölkənin iqtisadiyyatının sürətlə inkişaf etməsinə aşağıdakı amillər təsir etmişdir.

  1. Ölkənin geniş ərazilərində feodal mülkiyyətlərinin olmaması və boş torpaqların fermerlərə paylanması
  2. Böyük daxili bazar
  3. Avropa ölkələrindən əhalinin və kapitalın axıb gəlməsi
  4. Təbii resursların zənginliyi
  5. Fəhlə qüvvəsinin çatışmazlığı və bahalığı nəticəsində texnikanın sürətli inkişafı
  6. Dəmir yollarının tikintisi və su yollarının istifadəsi (xüsusilə Eri kanal qurğusunun böyük rolu olmuşdur)
  7. Coğrafi mövqeyinin əlverişliyi
  8. 20-ci əsrin əvvəllərindən ölkədə beyin axını siyasətinin aparılması

Bütün bunların nəticəsində ABŞ sənayesinin inkişaf səviyyəsinə və kənd təsərrüfatının mexanikləşdirilməsinə görə kapitalizmin "köhnə" ölkələrindən olan Böyük BritaniyaFransanı ötüb keçmişdir. Birinciİkinci dünya müharibələri ABŞ iqtisadiyyatının inkişafına yeni təkan verdi. İkinci dünya müharibəsindən sonra demək olar ki, kapitalist dünyasında onun rəqibi qalmamışdı. AlmaniyaYaponiyanın iqtisadiyyatı dağıdılmış, qələbə qazanan dövlətlərin, Böyük BritaniyaFransanın iqtisadiyyatı isə olduqca zəifləmişdir.

Ölkənin müasir iqtisadiyyatının coğrafi mənzərəsi iqtisadi həyatın kənar (okeansahili və ya göllər sahili) bölgələrdə təmərküzləşməsi ilə səciyyələnir. Formalaşmış üç meqapolisin daxilində ölkənin bütün sənaye məhsullarının 60%-i istehsal edilir. Ölkədə ən iri sənaye mərkəzi Kaliforniya ştatıdır. Kaliforniya ştatını adətən "dövlət daxilində dövlət" adlandırırlar. Sahəsinə görə bu ştat Yaponiyadan və Avropanın başlıca İnkişaf etmiş ölkələrindən (Fransa istisna olmaqla) daha böyükdür. İstehsal həcminə görə bu "dövlət" dünyada yalnız ABŞ-ın qalan ərazisindən, Yaponiya, Çin, Almaniya, Fransa və Böyük Britaniyadan geri qalır. Kaliforniya həm ölkənin hərbi sənayesinin başlıca bazasıdır, həm də ölkənin ixracatında birinci yeri tutur. ABŞ-da onlarla sənaye rayonları vardır. Onlardan ən iriləri Nyu-York, Los-AncelesÇikaqodur. Məsələn, Nyu-York rayonu sənaye məhsullarının istehsal gücünə görə Kanadadan yaxud Afrikadan (CAR-ı çıxmaq şərtilə) daha üstündür.

Beynəlxalq gərginliyin zəifləməsi ilə əlaqədar ABŞ bütün qitələrin dövlətləri ilə xarici ticarət əlaqələri saxlayır. Onun iqtisadiyyatının xarici ticarətdən asılılğı Yaponiya və Qərbi Avropa ölkələrindən xeyli zəifdir, lakin bu asılılıq getdikcə artır. ABŞ-ın ixracat strukturunda maşın və avadanlıqların xüsusi çəkisi böyükdür (təxminən 40%), bütün ixracat dəyərinin 10%-ə qədəri kimya məhsullarınınpayına düşür. İdxalatında mineral xammal və yanacaq, ümumi maşınqayırma məhsulları və nəqliyyat vasitələri üstünlük təşkil edir. Ölkənin xarici iqtisadi əlaqələrinin mühüm formalarından biri də kapital ixracatı və idxalatıdır. ABŞ-ın xarici ticarət dövriyyəsinin 2/3-si İEÖ-in, xüsusilə Qərbi Avropa, YaponiyaKanadanın, yerdə qalan 1/3-i isə digər ölkələrin payına düşür.

2010-2011-ci maliyyə ilinin nəticələrinə görə, hansıki sentyabrda başa çatıb, ABŞ büdcəsinin kəsiri azalıb və 1,296 trilyon dollar təşkil edib. [2].

ABŞ büdcəsinin kəsiri 2010-cu ildə 1,6 trilyon dollar təşkil edib, bu isə ÜDM-in 10,6%-i deməkdir.

ABŞ büdcəsi XX əsrin 60-cı illərindən daima kəsirə malikdir (1970-ci ildən yalnız 2 defə profisit müşahidə olunmuşdur. 1998—2001-ci illərdə.).[3].

1940-cı ildən 1970-ci ilə qədər ABŞ-ın xarici borcu 50 мmilyard dollardan 380 milyard dollara qədər artıb. 1970-ci ildən 2000-ci ilə qədər isə xarici borc 380 milyard dollardan 5,6 trilyon dollara qədər yüksəlib, yəni 30 ilə təxminən 14 dəfə. 2000-ci ildən 2011-ci ilə qədər xarici borcun həcmi 15,3 trilyon dollara qədər yüksəlib. 2011-ci ildə ABŞ-ın ÜDM-i 15,2 trilyon dollar təşkil edib. [4] Digər ölkələrə olan dövlət borcu isə 2011-ci ildə $15,3 trilyona bərabərdir.[5]

Təbii ehtiyatlar[redaktə]

Texas ştatında neft emalı zavodu

ABŞ olduqca güclü inkişaf etmiş sənayesinin xammala və yanacağa olan tələbatını həm yerli resursların, həm də xarici ölkələrdən idxal hesabına təmin edir. Ölkədə ən iri daş kömür yataqları Appalaç hövzəsindəki KentukkiQərbi Virciniya ştatlarıdır. Kordilyer dağlarının bir sıra rayonları, xüsusilə Vayominq ştatı qonur kömür ehtiyatları ilə zəngindir. Nefttəbii qaz ehtiyatları ilə Meksika körfəzi sahilindəki TexasLuiziana ştatları və şelf bölgəsi, həmçinin Kaliforniya və Alyaska ştatları zəngindir. Dəmir filizinin iri yataqları Yuxarı Göl regionundadır. İkinci dəmir filizi regionu cənubi Appalaçda Alabama ştatıdır. Müxtəlif əlvan və nadir metal filizləri, uran əsas etibarilə Kordilyerdədir (Arizona, Yuta, Missuri ştatlarında). Qeyri-filiz qazıntılardan Floridada fosforitin, Luiziana və Texasda isə kükürdkalium duzunun iri yataqları kimya sənayesinin inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Burada müxtəlif tikinti materiallarının da yataqları var.

ABŞ-ın resursları arasında çaylar mühüm yer tutur və onlar ölkənin təsərrüfatında kompleks şəkildə istifadə olunur. Çaylar bir neçə qrupa, nəqliyyat üçün daha çox əhəmiyyəti olan çaylara (Missisipi, Missuri, Ohayo, Hudzon), hidroenerji mənbəyi kimi əhəmiyyəti olan daha böyük çaylara (Kolumbiya, Kolorado), su təchizatı və suvarma üçün istifadə olunan çaylara (əksər çayları), həm də hələ bu vaxta qədər istifadə olunmayan çaylar (Alyaskada Yukon çayı) ayrılır. Ölkə ərazisinin 30%-i, əsas etibarilə təkrar salınmış meşələrlə tutulmuşdur. Oduncaq ehtiyatına görə, qiymətli Oreqon şam ağacları ilə təmsil olunan şimal-qərb regionu fərqlənir. Xüsusilə Alyaska və Kordilyer meşə örtüyü ilə zəngindir.

Sənaye[redaktə]

Hər hansı yüksək inkişaf etmiş ölkədə olduğu kimi ABŞ-ın da iqtisadi simasını sənaye müəyyən edir. Dünya iqtisadiyyatında ABŞ-ın sənaye gücünü müəyyən edən ən mühüm sahə emaledici sənayedir. Sənaye məhsulları istehsalının 90%-ə qədəri bu sahənin, 10%-dən bir qədər artığı isə energetika və hasilat sənayesinin payına düşür. Ölkənin energetika təsərrüfatı, yerli yanacaq və hidrosərvətlərlə yaxşı təmin olunmuşdur. Lakin bu ehtiyatlar ABŞ-ın enerjiyə olan nəhəng tələbatını tam olaraq ödəyə bilmir. Yanacaq-energetika balansının strukturunda nefttəbii qaz əsas yeri tutur. Ölkədə istehsal edilən elektrik enerjisinin 75%-ə qədəri əsas etibarilə daş kömür, nefttəbii qaz çıxarılan rayonlarda yerləşən İES-lərin payına düşür. Elektrik enerjisi istehsalında SES-lər Qərb regionunda Kolumbiya və Kolorado çayları üzərində tikilmişdir. Dünyada ən güclü (20 milyon kvt.) SES kaskadı Kolumbiya çayında yerləşir. İri SES-lər həm də ölkənin cənubunda Tennessi çayında və şimalında Niaqara şəlaləsinin ABŞ-a aid olan hissəsində tikilmişdir. Elektrik enerjisi istehsalında AES-lərin payı 20% təşkil edir. İsveçdə bu göstərici 47%, Belçikada 65%, Fransada isə 74%-dir.

Boinq zavodunda təyyarənin yığılması

Neft emalı müəssisələrinin əksəriyyəti hasilat rayonlarında, Texas və Luiziananın sənaye mərkəzlərində toplanmışdır. Bu sahə həm də neft idxal edilən Şimal və Qərbin portlarında, Texasdan neft kəmərləri gələn göllər ətrafı şəhərlərdə cəmləşmişdir. Uzun müddət qara mtallurgiyanın coğrafiyasıni kokslaşan kömür və dəmir filizi yataqlarının yerləşməsi müəyyən etmişdir. İlk iri metallurgiya zavodları Appalaç ilə Böyük Göllər arasında kömür və dəmir filizi daşınan nəqliyyat yollarının yaxınlığında tikilmişdir. Bu zavodların ən böyükləri Çikaqo ətrafında və Klivlend ilə Pitsburq arasındakı arealda yerləşmişdir. İndi də ən güclü qara metallurgiya müəssisələri bu arealda yerləşən İllinoys, İndiana, Ohayo, Pensilvaniya, Merilend kimi "metallurgiya ştatlarında" təmərküzləşmişdir. Lakin hazırda Böyük Göllər sahilində yüksək keyfiyyətli dəmir filizinin tükənməsi ilə əlaqədar, KanadaLatın Amerikası ölkələrindən gətirilən xammala əsaslanan qara metallurgiya Atlantik Okeanı sahilinə (Baltimor, Filadelfiya şəhərlərinə doğru) irəliləmişdir. Əlvan metallurgiya (xüsusilə mis, qurğuşun, sink əridilməsi) filiz çıxarılan rayonlarda, dağlıq ştatlarda inkişaf etmişdir. İdxal xammala əsaslanan iri alüminium müəssisələri isə Kolumbiya və Tennessi çaylarının energetika komplekslərində yerləşir.

Müxtəlif maşınqayırma məhsullarının istehsalına görə ABŞ dünyada birinci yeri tutur. Bu sahənin yerləşməsi əsasən şəhərlərin, aqlomerasiyaların və xüsusilə meqapolislərin yerləşməsi ilə uyöun gəlir. Bu meqapolislərin hər birində müxtəlif sənaye sahələrinin olmasına baxmayaraq, ayrı-ayrı ştatlar daha dar ixtisaslaşdırma ilə fərqlənirlər. ABŞ-ın milli sənayesi sayılan avtomobil istehsalı sənayesi ölkənin 26 ştatında inkişaf etmişdir. Lakin daha çox avtomobil Göllərətrafı meqapolisində istehsal edilir. Burada başlıca "avtomobil ştatı" Miçiqan və ABŞ-ın "avtomobil paytaxtı" Detroyt yerləşir. Ölkədə avtomobil istehsalının 90%-dən artığı General Motors, Ford, və Kraysler şirkətlərinin əlində təmərküzləşmişdir. Bu şirkətlərin iqamətgahları Detroytda yerləşir (Ford şirkəti isə Detroyt şəhərinin ətrafında, Dirbornda). Avtomobilqayırmanın ikinci mərkəzi Kaliforniya ştatıdır. Hərbi sənaye ilə sıx əlaqədə olan aviaraket-kosmik və elektron sənayesi sabit sürətlə inkişaf edir. Sənayenin bu sahələri daha çox Sakit okean ştatlarında təmərküzləşmişdir. Los-Anceles, San-Dieqo və Sietldə (Boinq şirkəti burada yerləşir) ən iri zavodlar tikilmişdir. Kaliforniya meqapolisində ölkənin "aviaraket-kosmik paytaxtı" Los-Anceles yerləşir. Maşınqayırmanın digər ən yeni sahələri ETTKİ mərkəzlərinə, ixtisaslı kadrlara və istehlakçılara meyl edirlər. Belə şərtlərə ölkənin hər üç meqapolisinin şəhərləri cavab verir. Metal tutumlu zavod avadanlıqları, dəmiryol nəqliyyatı vasitələri, kənd təsərrüfatı maşınları və başqa maşınlar istehsal edən müəssisələrin əksəriyyəti Orta Qərb və Şimal Qərb regionunda, xüsusilə qara metallurgiya mərkəzləri yaxınlığında yerləşir. Əsas mərkəzləri Çikaqo, Miluoki, Klivlend, Boston, İndianapolis, Minneapolis və digər şəhərlərdir. ABŞ-da digər yüksək səviyyədə inkişaf etmiş sənaye sahəsi kimya sənayesidir. ABŞ kimya sənayesinin həm istehsal həcminə, həm də buraxılan məhsulların müxtəlifliyinə görə dünyada birinci yerdədir. Bu sahə bir çox mərkəzlərlə təmsil olunur. Lakin onun ən güclü inkişaf etdiyi yerlər Şimal və Meksika körfəzi sahili ştatlardır. Texas və Luiziana ştatlarının neftli-qazlı həvzələrində 200-dən artıq müəssisə fəaliyyət göstərir. Burada ABŞ-ın "neft-kimya paytaxtı" Hyuston şəhəri yerləşir.

Yüngül sənaye sahələri arasında toxuculuq, tikiş, gön-dəri-ayaqqabı və poliqrafiya daha yüksək inkişaf etmişdir. Toxuculuq sənayesi yüksək təmərküzləşməsi ilə fərqlənir. Əsas etibarilə Yeni İngiltərə adlanan Şimali Atlantika sahili ştatlarda yerləşən toxuculuq sənayesi, bol qadın işçi qüvvəsinə, pambıq və süni lif istehsalına, geniş istehlak bazarına malik olan Cənubi Atlantika sahili ştatlara doğru irəliləmişdir. Gön-dəri sənayesinin başlıca mərkəzləri ənənəvi olaraq Yeni İngiltərədə yerləşir. Bir çox Avropa ölkələrindən fərqli olaraq ABŞ-da yeyinti sənayesi yüksək təmərküzləşmişdir. Bu sahədə iri, texniki cəhətdən yaxşı təchiz edilmiş və bütün ölkə ərazisi üzrə səpələnmiş müəssisələr üstünlük təşkil edir. Onlardan ən böyükləri prerilərdə (Kanzas-Siti, Omaha və başqaları) və göllər ətrafında yerləşir. Şəkər zavodları başlıca olaraq dağlıq ştatların şəkər çuğunduruəkini rayonlarında və Şimal-Şərqin mərkəzində cəmləşmişdir. Ölkədə meyvə, tərəvəz konservi istehsalı inkişaf etmişdir. Sahil regionlarında balıq sənayesi mühüm rol oynayır.

Kənd təsərrüfatı[redaktə]

ABŞ-ın təbii şəraiti kənd təsərrüfatının inkişafı üçün olduqca əlverişlidir. Ölkə geniş torpaq sahələrinə və torpaq fondunun əlverişli strukturuna malikdir. Ölkənin materik ərazisinin (Alyaska və Havay adaları çıxmaq şərtilə) 50%-i becərilmə üçün yararlı torpaq və otlaq sahələridir. Kənd təsərrüfatına yararsız torpaq sahələrinə Kordilyer və Appalaçın dağlıq əraziləri, Atlantik okeanın bataqlaşmış ovalıqları, Alyaska və səhralar aiddir. Şərq hissəsində əkin, Qərb hissəsində isə otlaq sahələri üstünlük təşkil edir. Şərq hissəsinin bütün cənub hissəsi rütubətli subtropik, Floridanın ən ucqar cənub hissəsi və Havay adaları subtropik, Qərbdə yerləşən Kaliforniya ştatının ərazisi isə quru subtropik iqlimə malikdir. Qalan ərazisinin iqlimi kontinentaldır. Ölkənin şərqindən qərbinə getdikcə yağıntının miqdarı 1000-1200 mm-dən 300-100 mm-dək azalır. Belə aqroiqlim şəraiti ölkədə mülayim, subtropik və tropik qurşağın müxrtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsinə imkan verir. Qərbdə sabit əkinçilik suvarma tələb edir. Kənd təsərrüfatında əmtəəlik məhsul dəyərinin 2/3-ə qədəri heyvandarlığın payına düşür. Hazırda əkinçilikdə istifadə olunan torpaq sahələrinin yarıdan çoxunda yem bitkiləri əkilir. Heyvandarlıqda həm südlük, həm də ətlik istiqamətli qaramal yetişdirilməsi üstünlük təşkil edir. Südlük heyvandarlıq daha çox göllər ətrafında, ətlik maldarlıq isə Böyük Düzənliyin quraq cənub hissəsində və dağlıq ştatlarda inkişaf etmişdir. Dağlıq ştatlarda ferma təsərrüfatlarının torpaq sahələrinin 90%-ni otlaqlar təşkil edir. Qoyun və donuz əti təsərrüfatları quş əti ilə rəqabətə davam gətirə bilmir. Amerika broylerləri ildə 3 milyard toyuq yetişdirirlər. Ən iri broyler təsərrüfatları cənubda Corciya, Şimali KarolinaCənubi Karolina ştatlarında yerləşir. Əkin sahəsinin ölçüsünə görə əvvəllər olduğu kimi başlıca yeri dənli bitkilər, xüsusilə buğdaqarğıdalı tutur. Qarğıdalı ABŞ-ın milli bitkisidir. Əkin sahələrinin 2/3 hissəsini tutan bu bitkilər başlıca olaraq Mərkəzi və Böyük Düzənliklərdə yerləşir (xüsusilə Ayova ştatında). Ölkənin cənubunda pambıqçəltik yetişdirilir. Şəkər qamışı Meksika körfəzi sahilində və Havay adalarında, şəkər çuğunduru göllər ətrafı və dağlıq ştatlarda, tütün isə VirciniyaKentukki ştatlarında yetişdirilir. Meyvə və tərəvəz yetişdirilməsinin günəşli Kaliforniyada olduqca böyük əhəmiyyəti var. Aralıq dənizi iqliminə malik olan Kaliforniyada qreypfrut, portağal, ərik, şaftalı, badam və digər subtropik bitkilərin böyük əkin sahələri yerləşir. Buradan ölkənin müxtəlif ştatlarına nəinki təzə meyvə, faraş tərəvəz, həm də meyvə konservləri, şirələri və s. daşınılır.

Turizm[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ-da turizm
Las-Veqas şəhəri
Los-Anceles şəhəri
Azadlıq heykəli
Nyu-York şəhəri
Qrand kanyon-ABŞ-da ən çox turist ziyarət edilən yerlərdən biri.

ABŞ dünyada turizm xidmətləri ixrac edən əsas ölkələrdən biridir. ABŞ-da asudə vaxtın keçirilməsi üçün turizmə müraciət XX əsrin əvvəllərindən başlanmışdır. 1950-ci ildə ölkədə turizm rekreasiya resurslarının tədqiqi üçün Federal Komissiya, eləcə də ölkədə turizmi inkişaf etdirmək üçün Turizm və Rekreasiya Federal bürosu yaradılmışdır. 1941-ci ildə yaradılan müstəqil, qeyri-kommersiya təşkilatı olan TİA-nın ölkə turizmində rolu böyükdür. O, Konqressdə turizm sənayesinin maraqları ilə məşğul olur. Eyni zamanda onun tərəfindən turizmə dair statistik məlumatların yığılması, analiz edilməsi, turizm bazarının tədqiq edilməsi və inkişafını proqnozlaşdırma kimi işlər həyata keçirilir. Eyni zamanda o, daxili və xarici bazarda turizm məhsulunun yönləndirilməsi məsələləri ilə bağlı marketinq fəaliyyəti ilə məşğul olur. ABŞ-ın beynəlxalq turizmdə rolu İkinci dünya müharibəsindən sonrakı illərdə artmağa başlamışdır. 1960-cı ildən ölkədə gəlmə və getmə turizmin göstəriciləri durmadan artır və hazırda dünya ölkələri arasında bu göstəricilərə görə ön sıralarda gedir. 1880-ci ildə ABŞ-da ilk səyahət agentliyi yaradılmışdır. Onlar əsasən gəmi və qatarlarla bilet satışı ilə məşğul olurdular. Agentliklərdən bir neçəsi isə turlar təşkil edirdilər. Hazırda ölkədə təxminən 43 minə qədər səyahət agentliyi fəaliyyət göstərir. Agentliklər komissiyon güzəştlər hesabına işləyirlər. Müxtəlif ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, turizmin inkişaf göstəricisi birbaşa dövlətin bu sahədə rolundan asılıdır. "Beynəlxalq turizm haqqında" qanun 1961-ci ildə qəbul edilib. Ölkədə 1996-cı ildən fəaliyyət göstərən Səyahət və Turizm İdarəsinin vəzifəsində ölkənin marağı daxilində turizm siyasətinin aparılması, turizm bazarının strukturunun müəyyən edilməsi, turizm statistikasının verilməsi, turizmin inkişaf proqramına rəhbərlik etməsi, rayonlarda turizmin inkişafına nəzarət etməsi durur. Bu idarə Ticarət Nazirliyinin strukturuna daxildir. Turizm federal səviyyədə də idarə edilir. Şəhərlərdə fəaliyyət göstərən Milli Turizm Büroları milli mehmanxanaların, nəqliyyat sisteminin, tur təşkilatçıları və bələdçilərin işlərinin yüksək səviyyədə olmasına, əyləncə mərkəzlərinə nəzarət edirlər. Büroların büdcəsi alınan vergilər sayəsində və üzvlərin aylıq haqqı, reklamdan formalaşır. Onların əsas funksiyaları öz ölkələri haqqında müsbət rəy, müəyyən marşrutlar üzrə səfərlərə tələbat yaratmaqdan, reklamla məşğul olmaqdan, turistləri müxtəlif informasiya ilə təmin etməkdən ibarətdir. 1995-ci ildə Ağ evdə turizmlə bağlı məsələlər müzakirə edildikdə, turizmdən qazanılan gəlirin sıralamaya görə ölkədə III (maşınqayırma və yeyinti sənayesindən sonra) olduğu nəzərə alınaraq Səyahət və Turizm İdarəsinin özünü maliyyələşdirməsi qərara alınmışdır. Ölkədə turizm iri sahibkarlar yox, orta və kiçik sahibkarlar tərəfindən idarə edilir. Turizm sahəsində fəaliyyət göstərən 90%-dan yuxarı şirkət kiçik və orta sahibkarların (kiçik turagentliklət, ailə motelləri, suvenir mağazaları və s.) əlindədir. Belə şirkətlərin sayı 1,0 mln-nu keçir və ABŞ-ın turizm "aysberqinin" zirvəsində mehmanxana şəbəkələri, əyləncə sənayesi şirkətləri və ölkənin aparıcı aviaşirkətləri durur. Turizmin dövlət idarəetməsi minimuma çatdırılmışdır. Turisti cəlb etmək üçün reklam bazarı güclü deyil. Ölkənin Havay adalarında gəlir mənbəyi yalnız turizmdəndir. 2008-cı ildə ABŞ-a 53 mln nəfər turist (II yer), 2009-cu ildə 55 mln nəfər turist (II yer) gəlmiş, turizmdən əldə etdiyi gəlir isə 2008-ci ildə 110 mlrd ABŞ $ (I yer). 2009-cu ildə isə 94 mlrd ABŞ $ (I yer) olmuşdur. ABŞ – turizmə ən çox sərmayə qoyan ölkələr arasında Almaniyadan sonra II yerdədir (2008-ci ildə – 80 mlrd, 2009-cu ildə isə 73 mlrd ABŞ $). Turizm ölkənin milli iqtisadiyyatına gəlir gətirən mühüm sahələrdən biridir. Turizm sanayesində 10 mln-dan çox əhali çalışır və səhiyyədən sonra turizm ən çox əhalinin işlə təmin olunduğu sahədir. Ölkəyə gələn turistlərin yarıdan çoxu istirahət, 25%-i isə iş məqsədi ilə gəlir. Gələnlər arasında kişilər 61% təşkil edir. Avropadan gələnlər uzaq məsafədən gəldikləri üçün uzun müddətə (2-3 həftə) qalırlar və hər turist nəqliyyat xərcindən əlavə 1500-1600 dollar xərcləyir. Gəlmə turistlər arasında Kanada və Meksikadan olanlar üstünlük təşkil edirlər. Ən çox Kaliforniya, Florida və Şimal-Şərq turizm bölgələrinə tuirst gəlir və turizm büdcəsinə də gəlir verən əsas ştatlar Kaliforniya və Floridadır. Sonraki yerləri Havay, Texas, Masaçusets və s. ştatlar tutur. Amma turistlərin axınına şəhərlər üzrə baxsaq – I yerdə Nyu-York, sonrakı yerlərdə isə Los-Ancelos, Mayami, Orlando gəlir. Ümumiyyətlə amerikanlar səyahət etməyi sevirlər. Onların 2/3 hissəsi dincəlmək, dostlarını, yaxınlarını görmək, 1/3 hissəsi isə biznes məqsədi ilə səyahət edirlər. Yeni Qitəyə hər gələn 8 turistdən biri iş turizmi baxımından gəlir. Turistlərin əsas hissəsi bu məqsədlə ABŞ, Kanada – 10% və Meksikaya – 8%, Karib hövzəsi – 7%, Qərbi Avropa – 10%, ASO regionu – 5% gedirlər. ABŞ – dünyada intensiv turizm baxımından xüsusilə seçilir. Belə ki, müəssisədə fəal işçilərin əməyinin qiymətləndirilməsi, daha məhsuldar əməyə cəlb etmək məqsədi ilə səyahətlərin həvəsləndirici vasitə kimi istifadə edilməsi XX əsrin 60-cı illərində ABŞ-da əsası qoyulmuşdur. ABŞ-dan Avropaya edilən səyahətlərin məhz 60%-i intensiv turizmin payına düşür. Son zamanlar intensiv turizm baxımından seçilən marşrutlar əsasən Meksika, Böyük Britaniya və Asiya-Sakit okean hövzəsi ölkələrinə istiqamətlənir. Umimilikdə isə Kanadanın ABŞ-nın əsas turizm bazarı olmasına baxmayaraq, əhalinin 35%-i Meksikaya, 25%-i isə Kanadaya səyahət edirlər. Əhalinin əsas hissəsi ölkə daxilinə səyahət edir və turizm büdcəsinin çox hissəsi daxili turizmdən formalaşır (500 mlrd dollardan çox). Daxili sayahətlərin yarısı "week-end"lərin payına düşür. Xüsusi ilə həftə sonu səyahətlərin əsas hissəsi ölkənin Şimal-şərqində həyata keçir. Daxili səyahət zamanı avtomobil nəqliyyatına üstünlük verilir (82%). Təyyarə ilə 12%, Avtobus ilə 1% səyahət edilir. Daxildə edilən səyahətlərin 30%-i "shoppinq", 27%-i bayram və festivallar, 11%-i təbiətdə dincəlmək, 8%-i isə tarixi yerləri görmək məqsədilə edilir. Daxildə də turistlərin ən çox getdiyi ştatlar Kaliforniya və Floridadır. Qitələrarası qonaqların əksəriyyəti AvropaAsiyadan gələnlərdir. Avropalılar arasında britaniyalılar, Asiyadan isə yaponlar seçilir. Yaponiyalı qonaqların üçdə ikisi Havay və Quam adalarında olmağa üstünlük verirlər. San-Fransisko yaxınlığında yerləşən Silikon vadisi yüksək inkişaf etmiş texnologiyanın əsas mərkəzi olduğu üçün yaponların diqqətini cəlb edir. Amerikanların məzuniyyətinin qısa müddətli olmasına baxmayaraq, daxili turizm bazarı böyükdür və güclü inkişaf edib. Dünyada baş verən siyasi məsələlər xaricə turist axınını azaltsa da, daxili turizmin çiçəklənməsi ilə müşahidə olunur. Əks halda, yəni əhalinin xaricə səyahətə getməsi yerli kurortların xarici kurortlarla rəqabət aparma məcburiyyətində qoyur. Daxili turizmin inkişafı ölkənin böyüklüyü və əhalinin çoxluğu ilə də izah olunur. Yaşlı əhali arasında 30%-dən çoxunun yaş həddi 55-dən yuxarıdır. Bu təbəqə də səyahəti sevir. Amerika Təqaüdçülər Assosasiyası onları müdafiə edən iri təşkilatdır və onun tərəfindən idarə edilən səyahət bürosu təqaüdçülərə güzəştli qiymətlərlə fərdi səyahətlər təklif eidr.

Vergi sistemi[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ-ın vergi sistemi

Vergi ödəniş sistemi əsasən büdcənin gəlir hissə­sini müəyyənləşdirir. Ona görə də ABŞ- ın vergi sistemi öz struk­tu­ru etibarilə büdcə sistemi ilə oxşardır və federal büdcə, ştat və yerli orqan büdcələrinin gəlirlərinin əsas mənbəyidir. Federal hökumət bütün vergi daxil­olmalarının 70%-ni, ştat höku­mətləri -20%-ni, yerli orqan­lar 10%-ni alır. XIX əsrdə ABŞ-ın federal büdcəsi əsasən gömrük rüsum­larından, aksiz ödənişlərindən, o cümlədən dövlət tor­paq­larının satışından gələn gəlirlərdən formalaşırdı. 1861-1865-ci illərin Vətəndaş müharibəsinə qədər federal büdcə əsasən balanslaşdırılmış şəkildə idi və gəlir hissə­lərinin forma­laş­dırılmasında ciddi gərginliklərlə üzləşmirdi. Mühari­bə­nin gedişində xərclər büdcə daxilolmalarını əhəmiyyətli şəkildə üstələdi və federal xəzinənin dolu­rul­ması üçün müvəq­qəti fövqəladə federal gəlir vergisindən istifadə olunmağa başlandı. 1929-cü ilin maliyyə böhranı federal büdcənin qeyri balan­laşdırılmasına gətirib çıxarldı. Bu, əsasən on milyon­larla sıravi vergi ödəyicisinin həyat səviyyəsinin aşağı düş­məsi və gəlir vergisi yığımlarının mütləq və nisbi öl­çülərinin kəskin şəkildə azalması ilə əlaqədar idi. 1934-cü ildə gəlir vergiləri federal gəlirlərin cəmi 14%-ni təmin etmişdir. Korpora­siya­ların qazancına düşən vergilərin payı 12% təşkil edir, daxil­ol­ma­ların üçdə biri isə aksiz rüsum­ların payına düşürdü. İkinci dünya müharibəsinin axırında, 1944-cü ildə fərdi gəlir vergilərinin xüsusi çəkisi 45%-ə çatdı, kor­po­rasiya gəlirlərinə düşən vergi 34%, aksizlərə -11%, sosial təminat fondlarına ayırmalar 8% oldu. Buna səbəb hərbi istehsalın inkişafı və əmək qabiliyyətli əhalinin tam məş­ğulluğu nəticə­sində ölkənin iqtisadi potensialının sürətlə artması idi. 1960-cı illərin ortalarında və 1980-ci illərin bi­rinci yarısında həyata keçən vergi islahatları federal gəlirlərin təkmilləşmiş struk­turunu dəyişmədi.

Nəqliyyat[redaktə]

ABŞ magistral yolları (ümumi uzunluğu 75.440 km)

ABŞ-da quru yol nəqliyyat magistrallarının tikintisi üçün yalnız Kordilyer dağlıq vilayətləri bir sıra çətinliklər törədir. Çayların, xüsusilə Böyük Göllərin təbii yol kimi mühüm əhəmiyyəti var. Atlantik okeanının şimal sahillərində və Meksika körfəzinin sahillərində bir çox kiçik körfəzlər portların tikintisi üçün əlverişlidir. Ərazisinin böyüklüyü, əlverişli ilkin şərtlər və təsərrüfatın ixtisaslaşdırılması müxtəlif növlərinin inkişafına səbəb olmuşdur. Müasir nəqliyyat növlərinin texniki təchizatına görə ABŞ dünyada birinci yeri tutur. 20-ci əsrin ortalarına qədər daxili yük və sərnişin daşınmasında dəmir yolları hakim mövqe tuturdu. 20-ci əsrdə meydana gələn avtomobil, boru kəməri, sərnişin və sonralar isə yük təyyarələri dəmir yolları ilə müvəffəqiyyətlə rəqabət aparırlar. Rəqabətə davam gətirməyən dəmir yollarının əksəriyyəti sökülmüşdür. Avtomobil amerikan həyat tərzinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Şəhərlərarası sərnişin daşınmasının 90%-ə qədərinin şəxsi avtomobillərlə həyata keçirilməsi bunu bir daha sübut edir. Uzaq məsafələrə yük daşınmasında dəmir yol nəqliyyatı hələ də mühüm rol oynayır. Hazırda ölkəni Atlantik Okeanından Sakit okeana qədər üç transkontinental xətt kəsib keçir. Dəniz nəqliyyatı xarici yük daşınmasında, Missisipi-Böyük Göllər su sistemi isə həm daxili, həm də xarici yük daşınmasında mühüm rol oynayır. Ölkədə ən iri nəqliyyat qovşağı Çikaqo şəhəridir. Bu şəhərdə 30 dəmiryol, 9 avtomobil və 24 boru kəməri magistralı birləşir. Hər il 50 milyon sərnişin qəbul edən Oheyr aeroportu Çikaqoda yerləşir. İri nəqliyaat qovşaqları ölkənin Atlantik okeanı, Sakit okean və həm də Böyük Göllər sahilindəki şəhərlərində yerləşir. Atlantik okean sahilində Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Meksika körfəzində Hyuston, Nyu-Orlean, Sakit okeanda San-Fransisko, Portlend, Sietl iri portlardır.

Əhali[redaktə]

ABŞ əhalisi əsasən buraya yüz illər boyunca davam edən və hal-hazırda da baş verən immiqrasiya nəticəsində formalaşıb. ABŞ əhalisinin çoxusu Avropadan köçüb gələnlərin törəmələridir. Avropada Napoleon müharibələri başa çatdıqdan sonra Birləşmiş Ştatlara bir milyondan artıq immiqrant gəlmişdi. XIX əsr ərzində Avropadan ABŞ-a ümumilikdə 34 milyon immiqrant köçüb gəlmişdi. Birinci dünya müharibəsindən əvvəlki 15 il ərzində RusiyaRusiya Polşasındakı təqiblərdən qaçan milyon yarım yəhudi də Birləşmiş Ştatlara sığınmışdı. Bundan başqa ABŞ-da çoxlu sayda Afrikadan gətirilmiş zəncilərin törəmələri də yaşayır. Onlar ümumi əhalinin 12-13%-ni təşkil edirlər. Son illərdə Latın AmerikasıAsiya ölkələrindən gələn immiqrantların sayının çoxalması ilə əlaqədar əhalinin ümumi sayında latin amerikalıların və asiyalıların çəkisi artmışdır.

Amerikalıların ən çox yaşadığı ştatlar Kaliforniya (37,69 milyon nəfər), Texas (25,15 milyon nəfər), Nyu-York (19,38 milyon nəfər), Florida (18,8 milyon nəfər) və İllinoys (12,83 milyon nəfər) ştatlarıdır. Ən az əhali isə Vayominq ştatında (563, 63 min nəfər) yaşayır. Son 10 ildə əhalisi ən çox sürətlə artan ştat Nevada ştatı olub. Bu ştatda əhali 35 faiz artıb. ABŞ-da son 10 ildə əhalisi azalan yeganə ştat isə Miçiqan ştatıdır. Bu ştatda əhali 0,6 faiz azalıb. ABŞ-da əhalinin artımında ölkə əhalisinin təbii artımı 60 faiz, immiqrantların xüsusi çəkisi 40 faiz təşkil edir. Son 10 ildə ABŞ-da hər bir ailəli qadına orta hesabla 2 uşaq düşüb

ABŞ əhalisinin ərazi üzrə milli tərkibi(2000 )
  1. 1790 il. — 3,9 milyon nəfər.
  2. 1860 il. — 31,4 milyon nəfər.
  3. 1900 il. — 76,2 milyon nəfər.
  4. 1971 il. — 216,8 milyon nəfər.
  5. 1983 il. — 234,2 milyon nəfər.
  6. 2000 il. — 275,6 milyon nəfər.
  7. 2007 il. — 303,3 milyon nəfər.
  8. 2008 il. — 305,1 milyon nəfər.
  9. 2009 il. — 308,0 milyon nəfər.
  10. 2010 il. — 309,2 milyon nəfər.
  11. 2011 il. — 312,8 milyon nəfər.
  12. 2013-.367milyon nəfər

Dil[redaktə]

ABŞ-da əsas danışıq dili ingilis dilidir. Amerika qanunlarına görə hər hansı dilin federal səviyyədə rəsmi dil olması göstərilməyib, buna baxmayaraq bəzi qanunlar (məsələn, ABŞ vətəndaşlığını almaq üçün) ingilis dili bilməyi tələb edir. 2007-ci il statistikasına görə yaşı 5-dən yuxarı olan ABŞ əhalisinin 80%-i, yəni 226 milyon nəfər evdə yalnız ingilis dilində danışır. Amerika əhalisinin 12%-nin istifadə etdiyi ispan dili ölkədə ikinci ən geniş yayılmış və ən çox öyrənilən dildir. Bəzi amerikalılar ingilis dilinin rəsmi dil kimi elan olunmasını tələb edirlər. Ştatlar arasında yalnız Havay adalarında ingilis dili və havay dili rəsmi dil elan olunub[6]. ABŞ-ın asılı ərazisi olan Puerto-Rikoda rəsmi dil ispan dilidir.

Din[redaktə]

ABŞ konstitusiyasının birinci əlavəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu ehtiva edir[7].Bu əlavə dövlətin təməlini qoyan insanlar tərəfindən dövlət dininin müəyyən olunmasına qadağa kimi başa düşülürdü. Amerika hökuməti ölkədə rəsmən dini statistikanı aparmır. Lakin The world factbook-un 2007-ci il məlumatına əsasən ABŞ əhalisinin 51,3%- protestant, 23,9% -katolik, 12,1%-hər hansisa konfessiyaya məxsus, 1,7%-mormonlar,1,6%-digər xristian konfessiyasına, 1,7%-yahudi, 0,7%-buddist, 0,6%-müsəlman, 2,5%-başqa və ya göstərilməyib, 4%-ateistdir. [8]

İdman[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ-da idman

ABŞ ərazisində idmanın bütün növlərinə rast gəlinir. Lakin burada idman sahəsi digər dünya ölkələri ilə müqayisədə bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Belə ki ABŞ-da əhali arasında ən yayılmış və sevilən idman növü futbol yox daha çox Amerikan futbolu, basketbol, beyzbol, qolf, hokkey və s. idman növləridir.

Mədəniyyət[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

Avropalılar Amerika ərazisinə gələndək burada hindi tayfalarının şifahi və yazılı ədəbiyyatı (epik əfsanələr, əsatir, əmək və döyüş mahnıları) olmuşdur. İngilis dilində ədəbiyyat 17-ci əsrdə yaranmışdır. R. Uilyamsın publisistikasında puritançılıq əleyhinə və demokratik motivlər əsas yer tutur. Amerika poeziyasının ilk nümunələri istiqlaliyyət uğrunda müharibənin doğurduğu ictimai yuksəlişlə bağlıdır (F. Freno, C. Barlou). 19-cu əsrin 1-ci yarısında Amerika ədəbiyyatında romantizm inkişaf etmişdi. Onun ilk görkəmli nümayəndəsi Vaşinqton İrvinq olmuşdur. Ceyms Fenimor Kuper tarixi romanlarında ("Pionerlər", "Sonuncu mogikan" və s.) hindi qəbilələrinin amansızcasına qırılmasını təsvir etmişdir. Demokrat və novator şair Uolt Uitmen quldarlıq əleyhinə mübarizəni, humanizm ideallarını tərənnüm etmişdir ("Ot ləçəkləri" məcmuəsi). Onun yaradıcılığı Amerika ədəbiyyatında realizmin təşəkkülündə mühüm rol oynamışdır. Uşaq aləmini realizmlə təsvir edən Mark Tven ("Tom Soyyerin macəraları") Amerika ədəbiyyatında sosioloji romanın əsasını qoydu ("Heklberri Finnin macəraları"). Güclü iradə, təbiət və cəmiyyətlə mübarizə romantikasını Cek London ("Həyat eşqi" hekayəsi, "Martin İden" romanı) təsvir etmişdir. Teodor Drayzer sadə amerikalıların faciəli taleyini təsvir etdi ("Cenni Herhard", "Amerika faciəsi", "Kerri bacı" romanları). Gorkəmli novella ustası O'Henrinin əsərlərində əmək adamlarının həyatı yumoristik təsvir olunur. Şair Co Hill sosialist ideyalarını tərənnüm etmişdir. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində K. Sendberq, R. Frost, V. Lindsey, E. A. Robinson və başqa şairlər realist əsərlər yazdılar. Bu dövrdə modernizm yarandı (E. Paund, T. S. Eliot, G. Stayn). 20-40-cı illərdə S. Lyuis Amerika həyat tərzini tənqid edən realist tarixi romanlar ("Bebbit", "Errousmit" və s.) yazdı. Skot Ficeraldın "Boyük Getsbi", Ernest Heminqueyin "Fiyesta", "Əlvida, silah" romanlarında cəmiyyətə "itirilmiş nəslin" dünyabaxışı əks olunmuşdur. 30-cu illərdə Heminquey antifaşist hərəkatına qoşulub ictimai mövzulara müraciət etdi, İspaniya vətəndaş müharibəsi haqqında əsərlər ("Beşinci kolonna" pyesi, "Zəng kimin üçün çalınır" romanı) yazdı. Lilian Helman psixoloji dramlar ("Payız bağı", "Tülkülər") yazdı. Con Steynbekin "Qəzəb salxımları" romanı bu dövrdə yazılmış ən yaxşı əsərlərdəndir. 50-60-cı illərdə ədəbiyyata Cerom Selincer, Con Apdayk, Sol Bellou, Harper Li, Rey Bredberi, Trumen Kapote, Robert Şekli, "əzilmiş nəsil" adlandırılan qrupun nümayəndələri Ç. Keruak, A. Ginsberq, Q. Korso, L. Ferlingetti və başqa yazıçılar gəlmişlər.

Zənci ədəbiyyatının ilk nümunələri "hüzn nəğmələri" və spiriçuelslərdir. Qaradərili şairə Fillis Uitli, publisist B. Banneker 18 əsrdə maarifçilərin davamçıları olmuşlar. Vətəndaş müharibəsindən sonra demokratik nəsr yarandı (Çarlz Çesnatın romanları).

Təsviri sənət[redaktə]

Raşmor dağı dağında (Cənubi Dakota) təsvir edilmiş ABŞ prezidentləri

Hələ qədimdən ABŞ ərazisində hindi incəsənəti mövcud olmuşdur. Avropalılar ABŞ ərazisində məskunlaşdıqdan sonra burada demokratik məzmunlu portret sənəti inkişaf etdi, 18 əsrin ortalarında isə yüksək səviyyəyə çatdı (R. Fik, C. Kopli, B. Uest və b. rəssamların əsərləri bu dövrə aiddir). 18 əsrin axırı-19 əsrin əvvəlində istiqlaliyyət uğrunda müharibə ABŞ-da realist təsviri sənətin yüksəlişinə səbəb oldu. Realist portret müəllifləri Q. Stüart, Ç. Pil, T. Salli, batalist rəssam C. Tramball, 19 əsrin 1-ci yarısında təmtəraqlı, romantik pafoslu tablolar çəkən U. Olston, S. Morze və "Hudzon çayı məktəbi" adı ilə tanınmış mənzərə ustaları (T. Koul, T. Dauti, A. Dyurand və b.) işləyirdi. 1861-65 illər vətəndaş müharibəsi ilə əlaqədar demokratik hərəkatın genişlənməsi ABŞ-da realist rəssamların yaradıcılığının inkişafına şərait yaratdı. 20 əsrin əvvəllərində rəssamlardan R. Henri, C. Bellouz, C. Laks, C. Sloun, qrafik C. Pennell, heykəltəraş C. Barnard yeni mövzu və ifadə vasitələri axtarır, realist ənənələri davam etdirirdilər. 70-ci illərdə ölkədə fotorealizm naturalist sənəti geniş yayılmışdır. 1972 ildə Vaşinqton, Los-Anceles, Çikaqo, Boston, Nyu-York və başqa şəhərlərdə Azərbaycan tətbiqi sənət nümunələri də nümayiş etdirilmişdir ("Bahar" xalçası, 1964, L. Kərimov, 19 əsrdə Lahıc misgərlərinin hazırladığı mis satıl və s.).

Musiqi[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ musiqisi

Musiqi ABŞ musiqisində Şimali Amerikada yaşamış hindilərin musiqi folkloru, sonralar isə Avropa mühacirlərinin musiqi mədəniyyəti öz əksini tapmışdır; zənci xalq yaradıcılığı ənənələri (caz, spiriçuels, blüz, reqtaym və s.) əhəmiyyətli yer tutur. 16-17 əsrlərdə ilk mühacirlərin həyat və məişət şəraiti musiqi sənətinin inkişafı üçün az əlverişli idi. Bu dövrdə yalnız ingilis puritanlarının psalm və himnləri yayılmışdı. 18 əsrdə mühacirətin artması ölkədə professional müsiqi sənətinin formalaşmasına şərait yaratdı. Dini mahnılar müəllifi U. Billinqs, "Minervanın məbədi" (1781) operasının müəllifi F. Hopkinson, populyar lirik mahnılar müəllifi S. K. Foster, fortepiano əsərləri müəllifi L.M. Qotşalk (həmçinin pianoçu) ilk Amerika bəstəkarlarıdır. 19 əsrin 2-ci yarısında ABŞ-a köçən bir çox Avropa musiqiçisi burada simfonik orkestlər, musiqi təhsili müəssisələri və cəmiyyətlər yaratdı. 1883 ildə Nyu-Yorkda "Metropoliten-opera" teatrı açıldı. Amerika milli bəstəkarlıq məktəbinin banisi E. Mak-Douell olub. 20 əsrin əvvəllərində caz sənəti formalaşmış, D. Ellinqton, L. Armstronq, B. Qudmen və b. görkəmli caz ustaları yetişmişlər. Birinci dünya müharibəsindən əvvəl və sonra görkəmli Avropa musiqiçilərinin ABŞ-a köçməsi ölkənin musiqi həyatında yeni canlanmaya səbəb oldu. 20-ci illərin axırlarında Amerika professional bəstəkarlıq məktəbi yarandı (R. Harris, A. Koplend, U. Piston, R. Seşns, Ç. Ayvs). İlk milli opera "Porgi və Bess"in (1935) müəllifi C. Gerşvinin yaradıcılığında caz musiqisinin, zənci mahnı-rəqs folklorunun üslub xüsusiyyətləri inkişaf etdirilmişdir. U. Şumen, S. Barber, C. Menotti də bu dövrün bəstəkarlarındandır. 40-50-ci illərdə ölkədə müzikl janrı geniş yayılmışdı (bəstəkarlardan L. Bernstayn, R. Rocers, F. Lou). Bu dövrdə şair-bəstəkar, həmçinin xalq mahnıları ifaçılarından X. Ledbelli, Vudi-Qatri, P. Siger, eləcə də müğənni P. Robson məşhurlaşdı). Dirijorlardan Y. Ormandi, L. Stokovski, L. Maazel, pianoçulardan C. Brauninq, C. Bayron, B. Klaybern, M. Dixter, skripkaçılardan İ. Menuhin, İ. Stern, müğannilərdən M. Lansa, M. Anderson, M. Dobbs, L. Prays, musiqişünaslardan N. Slonimski, C. Çeyz ABŞ-ın görkəmli musiqi xadimlərindəndir. ABŞ-da Azərbaycan bəstəkarlarından Fikrət Əmirovun "Şur" və "Kürd-ovşarı" simfonik muğamları, Qara Qarayevin "İldırımlı yollarla" baletindən 2-ci süita ifa edilmişdir.

Kino[redaktə]

Hollywood Sign PB050006.jpg

ABŞ-da kino istehsalına 1896 ildə Nyu-Yorkda başlanılmışdır. "Qatarın qarət edilməsi" (1903, rej. E. Porter) ilk Amerika bədii filmidir. 1910-20 illərdə rejissorlardan D. U. Qriffit tarixi və psixoloji dram, eləcə də epopeya janrını təkmilləşdirdi, T. X. İns vesternin, M. Sennett ekssentrik komediya janrının əsasını qoydu. Hollivud filmlərində R. Valentino, M. Pikford, Duqlas Ferbenks, sonralar Qreta Qarbo, Merilin Monro, Klark Qeybl, Q. Kuper və b. aktyorlar çəkilirdilər. Faşizm əleyhinə "Şimal ulduzu" (1943, rej. L. Maylstoun), "Yeddinci xaç" (1944, rej. F. Sinneman) və s. filmlər çəkildi. Bu dövrdə sənədli kino sahəsində daha böyük nailiyyətlər əldə edilmişdi (C. Ford, U. Uayler, F. Kapra və başqalarının filmləri). 1970-ci illərdə "Oklahoma belə yerdir" (rej. S. Kramer) və "Xaç atası" (rej. F. Koppola) "Taksi sürücüsü" (rej. M. Skorseze), "Hərbi alay" (rej. O. Stoun) çəkilmişdir.

Bayramlar[redaktə]

Bir çox xalqlarda olduğu kimi amerikalıların da milli bayramlarına Pasxa, MiladYeni il daxildir. Amerikalıların bir sıra özünəməxsus bayramları da var. Ən önəmliləri 4 iyul Müstəqillik günü və noyabrın axırıncı cümə axşamına düşən Şükran günü sayılır. ABŞ-da qeyd olunan bayramlardan ən maraqlısı Helluindir (31 oktyabr). Bu gün hər evdə gözlər və ağız kəsilmiş içi boş balqabaq olmalıdır. Bayramın ən məşhur adətlərindən biri budur ki, uşaqlar karnaval paltarlarını geyinib, qapı-qapı gəzib şirniyyat istəyirlər. Əgər evin sahibi xəsis çıxsa, uşaqlar intiqam ala bilərlər. Bundan başqa, Martin Lüter Kinqin xatirə günü (yanvarın 3-cü bazarertəsi-Kinq ABŞ insan hüquqları müdafiəçisidir), Prezidentlər günü(fevralın 2-ci bazarertəsi-1971-ci ilə kimi bu bayram 12 Fevral Abraham Linkoln və 22 Fevral Corc Vaşinqtonun doğum günü kimi qeyd edilirdi. Lakin 1971-ci ildən sonra Riçard Nikson bu iki günü birləşdirərək bir adla "prezidentlər günü" elan etdi), Əmək günü, Kolumb günü(12 Oktyabr), Veteranlar günü(11 Noyabr-Əvvəllər bu bayram Birinci dünya müharibəsində iştirak edənlərin şərəfinə keçirilirdi amma indi Amerika uğrunda savaşan bütün veteranların şərəfinə keçirilir) və s. qeyd olunur.[9]

Təhsil[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ-ın təhsil sistemi

ABŞ-ın təhsil sistemi həm federal və ştat, həm də yerli hakimiyyət orqanları tərəfindən idarə edilir. Dövlət məktəbləri sistemi hər yerdə mövcuddur və desentralizasiya olunmuş, idealdan kənardır. Digər tərəfdən isə Amerikanın xüsusi ali məktəbləri, bütün dünyadan tələbə və aspirantları özünə cəlb edir. ABŞ-da savadlılıq dərəcəsi 97%-dir. Lakin 2003-cü ilin məlumatlarına əsasən 25 və 25-dən yuxarı yaşda olanların 84,6%-i orta təhsillilərdir. 52,5%-i müəyyən ali təhsilə, 27 %-i bakalavr pilləsi üzrə təhsil alıblar. Təhsil əsasən hər yerdə, Puerto-Rikodan başqa (burada rəsmi dil ispan dilidir), ingilis dilində aparılır. Tarixi səbəblərə görə (Konstitusiyada təhsildən bəhs edilmir, buna görə də təhsilin ştatlar tərəfindən idarə edilməsi nəzərdə tutulur) ABŞ-da təhsil məktəbləri üçün ciddi federal standartlar qoyulmayıb. Ali təhsil müəssisələrinin akreditəsi ilə ştatları idarə edən xüsusi təşkilatlar məşğul olur. Hər ştatın akreditə olunmamış "universitetlər"lə mübarizəsində öz qanunları var. Akreditə olunmamışlar diplomu ödəmə haqqına görə verir, bu da nəzərəçarpan problemlər yaradır.

ABŞ universitetləri[redaktə]

ABŞ ərazisində çoxlu sayda dünya şöhrətli və ən inkişaf etmiş universitetlər yerləşir.ABŞ universitetləri bütün dünyada öz keyfiyyətli təhsilinə və yüksək tədris şəraitinə görə tanınır.ABŞ universitetlərindən ən tanınmışları:Harvard Universiteti,Kolumbiya Universiteti,Çikaqo Universiteti,Miçiqan Universitetidir.

Elm[redaktə]

Bitki və heyvanlar aləmi, iqlimhidroloji hadisələrə dair ilk məlumat avropalıların Amerikaya gəldikləri dövrdən əvvəllərə təsadüf edir. Bu dövrdə hindilər əhəng daşısilisiumlu şistlərdən mineral boyalar hazırlayır, qarğıdalı, tütün və digər mədəni bitkilər becərir, süni suvarma ilə məşğul olurdular. 16 əsrdən ABŞ ərazisi avropalılar tərəfindən öyrənilməyə başlandı. Şimali Amerika müstəmləkələrində elm öz inkişafının lap erkən dövründən Avropa, başlıca olaraq İngiltərə ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu dövrdə tədqiqatçılar, əsasən, ölkəni təbii-elmi cəhətdən öyrənməyə çalışmışlar. Təbiyyat və texnika elmləri ilə məşğul olan əsas mərkəzlər Boston fəlsəfə cəmiyyəti (1683) və B. Franklin tərəfindən Filadelfiyada yaradılmış (1727) təbiət həvəskarları klubu idi (1743-cü ildən Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti adlandı). Botaniklərdən C. Banister, C. Bartram, C. Kleyton, ornitoloq M. Keytsbi, kimyaçı B. Raş və başqa kolleksiyalar, müxtəlif bioloji, coğrafi, geoloji və s. məlumatlar toplayaraq London Kral Cəmiyyətində nəşr etdirir, C. Kroqan paleontologiyamineralogiyaya dair ilk materiallar toplayırdı. Bitkilərin mədəniləşdirilməsi üçün təcrübə keçirilir (C. Loqan, C. Eliot), müntəzəm olaraq astronomik müşahidələr aparılırdı. Şimali Amerikada ilk astronomiya rəsədxanası 1769-cu ildə C. Uintrop tərəfindən yaradılmışdı. Fizika sahəsində C. Bouden, K. Kolden, eyni zamanda kimyaya, tibbə və s. aid əsərlər qoyub getmiş D. Rittenhaus, C. Çerçmen (1795-ci ildən Sankt-Peterburq EA əcnəbi fəxri üzvü) və görkəmli alim, siyasi xadim, elektrik nəzəriyyəsinin banilərindən biri B. Franklin (1789-cu ildən Peterburq EA əcnəbi fəxri üzvü) çalışırdı. 18-ci əsrin axırına yaxın ictimai yüksəliş və iqtisadi inkişaf nəticəsində təbiyyat və texnika elmləri sahəsində tədqiqatlar bir qədər sürətləndi. İnşaat texnikası təkmilləşdi, əyirici və pambıqtəmizləyən maşınlar ixtira edildi (E. Uitni, 1793), ilk gəmi konstruksiyaları yaradıldı (C. Ramzi, 1787, C. Fitç, 1788). 1780-ci ildə Bostonda Amerika Elm və İncəsənət Akademiyası, Massaçusetsdə tibb (1781) və kənd təsərrüfatı (1792) cəmiyyətləri, Filadelfiyada 1785-ci ildə kənd təsərrüfatı cəmiyyəti və 1792-ci ildə ilk elmi kimya cəmiyyəti, 1797-ci ildə Merilend EA, 1799-cu ildə Konnektikut Elm və İncəsənət Akademiyası (Nyu-Heyven) yaradıldı. T. Cefferson Milli Meteorologiya və Hidrologiya İdarəsinin bünövrəsini qoydu, yeni kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsi, Uzaq Qərbin öyrənilməsi və elmin inkişafına aid digər hökümət tədbirlərini həyata keçirdi.

ABŞ ərazisində təbii sərvətlərin mənimsənilməsi sürətləndi, geologiya və coğrafiya sahəsində tədqiqatlar aparıldı. 19-cu əsrin əvvəllərindən başlayaraq sənayenin müxtəlif sahələrində (toxuculuq məhsulları, silah, kənd təsərrüfatı alətləri, saat və s. istehsalı) kütləvi istehsal və standartlaşdırma prinsipləri intişar tapdı. Yeni körpü konstruksiyaları yaradıldı (İ. Taun), o zamana görə dünyada ən uzun kanal çəkildi (Olbani-Buffalo, 1825), yüksək təzyiqli buxar maşını yaratmaq sahəsində cəhdlər edildi (O. Evans); 1807-ci ildə R. Fulton praktiki yararlı olan ilk yançarxlı "Klermont" buxar gəmisini yaratdı. Uzunluğu 20 km-ə yaxın ilk dəmir yol xətti çəkildi və həmin xətt üçün ilk parovoz (P. Kuper, 1829) konstruksiya edildi. Külli miqdarda ixtiralar: kauçukun vulkanlaşdırılması üsulu (C. Qudyir, 1839), hidravlik turbin (S. Qaud, 1838, C. Frensis, 1849), elektrik mühərriki (T. Davenport, 1837), tikiş maşını (U. Hant, 1834, E. Hou, 1846), yazı makinası (K. Şole, 1867), rotasiya çap maşını (U. Bullon, 1863), taxılbiçən, otçalan, taxıldöyən və s. maşınların yeni növləri məhz bu illərdə yaradılmışdır. Elektrikdən əməli istifadə problemlərinə xüsusilə böyük əhəmiyyət verilirdi. C. Henri çoxqat məftil dolaqlı elektromaqnit quraşdırdı (1828), özünə induksiya hadisəsini (1832) və kondensatorun boşalmasının rəqs xarakterli (1824) olmasını kəşf etdi. Samuel Morze C. Henrinin tədqiqatlarına əsaslanaraq, 1837 ildə teleqraf aparatını, D. Yuz isə 1855 ildə hərfçapedən aparat ixtira etdi. 1844 ildə Vaşinqtondan Baltimora ilk teleqraf xətti, 1866-cı ildə isə iki transatlantik kabel çəkildi. 1846-cı ildə əsaslı elmi tədqiqatların aparılması üçün Vaşınqtonda ilk elmi müəssisə – Smitson institutu açıldı. 1852 ildə Nyu-Yorkda Amerika Coğrafiya Cəmiyyəti yaradıldı, 1863-cü ildə isə Vaşınqtonda ABŞ Milli EA yaradıldı. İxtiraçılıq fəaliyyətinə başlayan Tomas Edison 1872-ci ildə ABŞ-da ilk sənaye laboratoriyası yaratdı. 1876 ildə A. Bell telefon üçün patent aldı. 1881 ildə A. Maykelson işıq sürətinin Yerin hərəkətindən asılı olmamasını isbata yetirən təcrübələr apardı (Nobel mükafatı, 1907). 1901-ci ildə Milli standartlar bürosu yaradıldı. 1903-cü ildə Kitti-Hokda (Şimali Karolina) daxili yanma mühərrikli ilk təyyarə havaya qalxdı (Rayt qardaşları). 1911-ci ildə ABŞ-da ilk hidrotəyyarə konstruksiyası yaradıldı (Q. Kertiss). 1926 ildə mühərriki maye raket yanacağı ilə işləyən raketin ilk uçuşu oldu (R. Qoddard). 1922-ci ildə Edvin Habbl dumanlıqların təsnifatını verdi. R. Milliken 1911-ci ildə elektronun yükünü, 1922-ci ildə A. Kompton elektronlardan səpələnən rentgen şüalarının dalğa uzunluğunun dəyişməsi effektini kəşf etdi (1927 il Nobel mükafatı. 1927-ci ildə K. Devison (1937 il Nobel mükafatı) və L. Cermer elektronların difraksiyası kəşf etdilər, T. Riçards Faradeyin qanunlarını və izotopların varlığını eksperimental isbat edərək atom çəkilərinin dəqiq qiymətlərini müəyyənləşdirdi (1914-cü ilin Nobel mükafatı). 30-cu illərin əvvəllərində isə dünyada ilk dəfə olaraq ağır su əldə edib ondan deyterium ayırdı (R. Makdonald, Q. Yuri və başqalar).

Silahlı qüvvələr[redaktə]

ABŞ silahlı qüvvələri quru qoşunları, hərbi donanma, hərbi hava qüvvələri, dəniz piyadası, sahil mühafizəsi və milli qvardiyadan ibarətdir. Sahil mühafizəsindən başqa hər bir ordu cinsi Müdafiə Departamentinin hissəsidir. Ordunun ali baş komandan prezidentdir. 2007 il aprel ayında hərbi xidmətdə 1,426,700 və ehtiyat qüvvələrdə 1,458,500 nəfər adam olmuşdur. Qadınlar da xidmət edirlər. Ordusunun büdcəsi 548.9 milyard dollardır. ABŞ silahlı qüvvələri Çindan sonra dünyada ən iridir. ABŞ-ın kontinental hissəsində 900 088, Havayda 33 343, Alyaskada 17 714, Quamda 3 784 və Puerto-Rikoda 1 552 nəfər var. 2003 ildə Amerika qoşunları heç olmazsa 39 ölkədə yerləşmişdir, ən iri kontingentlər Almaniyada (75 603), Yaponiyada (40 045), Cənubi Koreyada (29 086), İtaliyada (10 449) və Böyük Britaniyada (10 331) var. 2007 il mayın 5-də İraqda təxminən 160 min əsgər olmuşdur. 1950 və 2003 illərdə Amerika əsgərinin təsviri "Tayms" jurnalında meydana gəldi. Tarix ərzində Amerika silahlı qüvvələri varvar piratlarıya qarşı vuruşmuşdur, habelə Amerika-Meksika müharibəsində, vətəndaş müharibəsində, ispan-amerikan müharibəsində, Birinci və İkinci dünya müharibəsində və soyuq müharibəsində iştirak etmişdir. Hazırda qoşunlar ABŞ hakimiyyətinin təbirincə "terrorizmlə müharibə aparırlar". Beş hərbi akademiya var (Vest-Poynt, donanma akademiyası, sahil mühafizə akademiyası, ticarət donanması akademiyası ("Kinqs Poynt") və hərbi-hava qüvvələri akademiyası). Şəxsi mükafatlar arasında Şərəf Medalı, xidmət xaçı medalları, qoşunlarda mükəmməl xidmətə görə medallar, qəhramanlığa görə medallar və nailiyyətlərə görə medallardır. Həmçinin Vyetnamda və Koreyada xidmətə görə medallar, humanitar xidmətə görə, hərbi əsir, İraq kampaniyası və terrorizmlə qlobal müharibə medalları mövcuddur.

Qanunvericilik sistemi[redaktə]

ABŞ Konstitusiyasında əsaslandırılan qanunverici hakimiyyət haqqında aşağıdakıları göstərmək vacibdir. Əvvəla, ABŞ-da qanunverici hakimiyyəti ABŞ-ın Konqresi və ştatların qanunverici yığıncaqları həyata keçirir. ABŞ-ın Konqresi 2 palatadan ibarətdir: Senat və Nümayəndələr Palatası

Nümayəndələr Palatasının üzvlərinin sayı 1913-cü ildə verilmiş qanunla müəyyənləşib və hələ də dəyişməz qalır ki, onların sayı 435 nəfərdən ibarətdir. İndiki dövrdə palatanın hər bir üzvü 500 min seçicinin təmsil edir, hər 10 ildən bir əhalinin siyahıya alınmasının nəticəsi ilə Nümayəndələr Palatasında yerlər ştatlar arasında bölüşdürülür.

Nümayəndələr Palatasının üzvləri 2 il müddətinə seçilirlər və seçkilərdən sonrakı ilin yanvarından onların səlahiyyət müddəti hesablanır. Öz növbəsində hər 2 ildən bir Nümayəndələr Palatasının heyəti yeniləşdirilir, bu fasilə ilə hər çağırışın –bütün Konqresin müddəti ölçülür.

Hər bir ştatda əhali Senata senatorları seçirlər, hər bir ştat Senatda 2 nümayəndə ilə təmsil olunub. Senatın tərkibinə 100 senator daxildir, hər bir senator öz ştatında 6 illiyə seçilir. Onun senatorluq müddəti seçkilərdən sonrakı ilin yanvarından hesablanır. Nümayəndələr Palatasından fərqli olaraq hər iki ildən bir senatorların 1/3 hissəsi yenidən seçilməlidir. Bu isə palatanın sabitliyini təmin edir və onun fəaliyyətinə müsbət təsir göstərir, həm də bir ənənə kimi Senat Nümayəndələr Palatasından üstün vəziyyətə malikdir.

Ştatların qanunverici iclasları:

(leqislatura)

Ştatlarda qubernatorların hakimiyyəti yerli qanunverici orqanlar vasitəsilə tənzimlənir. Öz struktur və metodlarına görə ştatların qanunverici iclaslarının işi Konqresin işinə oxşayır. Bütün ştatlarda qanunverici iclasların ABŞ üçün xarakterik olan iki palatalı sistemi mövcuddur. Nebraska ştatı istisna təşkil edir.

Qanunverici iclasların səlahiyyət müddəti müxtəlif ştatlarda müxtəlifdir: 46 ştatda Nümayəndələr Palatasının üzvləri iki illiyə seçilir, 4 ştatda isə 4 illiyə. Senatorlar isə 38 ştatda 4 illiyə, 12 ştatda isə 2 illiyə seçilir. Qanunverici iclasların ştatlarda sessiyalar keçirmə vaxtı da müxtəlifdir. Ştatların çoxunda sessiyalar hər il keçirilir, bəzi ştatlarda isə 2 ildən bir, ABŞ Konqresindən fərqli olaraq qanunverici iclasların sessiyaları qısa müddətdə – bir və ya iki ay ərzində keçirilir.

Ştatların qanunverici iclaslarında da komitələr fəaliyyət göstərir. Bir sira ştatda isə hər iki palatanın birləşdirilmiş komitələri böyük rol oynayır. Qanunverici iclasların xarakterik cəhəti odur ki, ştatların çoxunda Nümayəndələr Palatasının spikeri dominant rolu oynayır. O nəinki qanunverici iclasda, həm də ştatda böyük təsir edən şəxsdir.

Siyasət[redaktə]

Siyasi partiyalar[redaktə]

Respublikaçılar partiyasının rəmzi
Demokratlar partiyasının rəmzi

Siyasi partiyalar Amerika siyasi sisteminin təməlidir. Maraqlıdır ki, nə siyasi partiyaların özləri, nə də ictimai vəzifələrə namizədlərin seçicilərə təqdim olunması işində bu partiyaların oynayacaqları rol haqqında Konstitusiyada heç bir şey deyilmir. Milli səviyyədə Amerikada iki partiya sistemi var. Rəqabət aparan başqa partiyalar siyasi səhnəyə çıxaraq, sonralar yox olsalar da, ikipartiyalı sistem ölkənin tarixi boyu mövcud olmuşdur. Məsələn, Prezident Corc Vaşinqtonun ətrafına toplaşmış federalistlər 1800-cü ildən sonra yavaş-yavaş səhnədən çəkildilər və 1830-cu illərdə Prezident Əndryu Ceksonu müdafiə edən Demokrat Partiyası müxalifi kimi meydana çıxmış Viq Partiyası 20 il sonra ləğv olundu. Bu gün öz tarixini ölkənin üçüncü prezidenti Tomas Ceffersonla bağlayan Demokrat Partiyası1854-cü ildə əsası qoyulan Respublikaçılar Partiyası federal, ştat və yerli səviyyələrdə aparıcı siyasi partiyalar kimi qalmaqda davam edir. Respublikaçılar və Demokrat partiyalarının ömürlərinin uzunluğunun səbəblərindən biri bununla izah olunur ki, onlar yenilməz ideoloji təşkilatlar deyil, yalnız hər dörd ildən bir prezident seçkiləri ilə bağlı birləşən ştat və yerli partiyaların ittifaqını zəiflədir. Hər iki partiya Amerika seçicilərinin eyni geniş mərkəzi üçün yarışır, lakin Respublikaçılar Demokratlardan ümumiyyətlə daha mühafizəkar olsalar da, hər iki partiyada nisbi liberal və mühafizəkar cinah mövcuddur ki, bunlar da nüfuz qazanmaq üçün arasıkəsilmədən bir-biri ilə mübarizə aparır. Bununla belə, başqa partiyalar da fəaldır və xüsusən ştat və yerli səviyyələrdə namizədlərin rəsmi məsul vəzifələrə seçilməsində və əhəmiyyətli dərəcədə təsir dairəsi əldə etmək işində uğur qazana bilərlər. Məsələn, XX əsrin əvvəllərində Sosialist Partiyasının üzvləri Nümayəndələr Palatasına üzv və 50-dən çox şəhər və şəhər tipli qəsəbənin meri seçilmişdi. Tərəqqi Partiyası bir neçə il ərzində Viskonsində qubernatorluğu öz əlində saxlamış və 1974-cü ildə müstəqil namizəd Meyn ştatının qubernatoru olmuşdur.

ABŞ-da seçki prosesi[redaktə]

ABŞ-da seçkilər.1952-2004

Respublikaçılar və Demokrat partiyaları şəhər tipli qəsəbələr şuraları, bələdiyyə başçıları və ştat qubernatorları da daxil olmaqla, siyasi həyatın bütün səviyyələrində ictimai vəzifələrə yiyələnmək uğrunda yarışırlar. Bu vəzifələrə rəsmi şəxslərin seçilməsi ikihissəli prosesdir: Birincisi, partiyada adın namizədliyə irəli sürülməsində qələbə qazanmaq, ikincisi, ümumi seçkilərdə rəqib partiyanın namizədini məğlub etmək.

Namizəd irəli sürülməsi üsulu Birləşmiş Ştatların tarixi boyu təkamüldə olmuşdur. Bunun ən qədim forması koloniya dövründən qalmış qapalı iclas formasıdır. Belə hallarda partiya rəhbərləri qeyri-rəsmi şəkildə görüşərək, hansı namizədi müdafiə edəcəklərini qərara alırlar. Dövlət inkişaf edib, siyasi təşkilatlar daha da mürəkkəbləşdikdən sonra, müxtəlif yerli partiya rəhbərləri öz nümayəndələrini göndərməyə başladılar ki, onlar başqa yerli partiya rəhbərləri nümayəndələri ilə görüşərək, qraflıq, daha sonra ştat qrupları yaratsınlar ki, axır nəticədə namizədləri həmin qruplar irəli sürsünlər. Konventlər kimi tanınan bu genişləndirilmiş qruplar bu gün prezidentliyə namizəd irəli sürən konventlərin ilkin nümunələridir. Namizəd göstərmənin üçüncü yolu namizədlərin irəli sürülməsi üçün seçicilərin seçkiqabağı yığıncaqlarıdır. Bu yığıncaqlar vahid siyasi partiya daxilində ştat miqyasında aparılan seçkilərdir ki, bunların da əsas məqsədləri seçicilərə bilavasitə öz partiyalarından müxtəlif idarələrə namizəd seçmək imkanı yaratmaqdır.

Barak Obamanın and içməsi

Səsvermə prosesi Birləşmiş Ştatlar prezidentinin dördillik müddətə seçilməsi ilə nəticələnir. Partiya namizədləri ümumi seçkilərdən bir neçə ay əvvəl, namizədlərin adlarını irəli sürən konventlərin iclaslarında seçilir. Hər bir ştatdan bu konventlərə seçilmiş nümayəndələrə ümumi şəkildə həvalə edilir ki, heç olmasa, ilk səsvermədə konkret bir namizədə səs versin. Ümumi seçkilər siyasi partiyaların namizədlərini bir-birinə qarşı mübarizədə üz-üzə qoyur. Əksər hallarda federal, ştat və yerli hakimiyyət orqanlarına seçilmək üçün namizədlərin adları eyni bülletenə salınmış olsa da, seçicilər onlardan hər biri üçün ayrı-ayrılıqda səs verirlər. Bundan əlavə, hər partiya platforma adlanan müxtəlif məsələlərlə bağlı olaraq, öz fərqli görüşlərini partiya proqramı kimi təqdim edir. Beləliklə, seçicilər öz səslərini vəzifəyə seçilən namizədə verməklə, eyni zamanda özlərinin təmsil etdikləri partiyanın siyasi, iqtisadi və sosial fəlsəfəsinə də verirlər.

Hər hansı vəzifə üçün ümumi seçkilərdə iştirak etmək istəyən şəxsin namizədliyini bu və ya digər siyasi partiya dəstəkləməsə belə, o, öz namizədliyini irəli sürə bilər. Bu şəxs müstəqil bir namizəd kimi seçkilərdə iştirak etmək üçün onun namizədliyini müdafiə edən seçicilərin müəyyən olunmuş sayda imzalarını daşıyan bir xahişnaməsini təqdim etməlidir. Başqa bir yol isə namizədin adının seçki bülleteninə yazılması yoludur. Adı bülletenə düşməmiş namizədi seçicilər səsvermə zamanı bu məqsəd üçün bülletendə boş buraxılmış yerə yaza bilərlər.

Vəzifəyə seçilmiş şəxslər xalqın nümayəndələri kimi, qanunlar yaratmaq və icra etmək hüququndan faydalanırlar. Müvafiq şəraitdə bu hüquqdan xalq özü də istifadə edə bilər. Yeni İngiltərə qəsəbəsinin iclası bu hala nümunə kimi bir örnəkdir. Bundan əlavə, say etibarilə seçicilərin əhəmiyyətli hissəsi bir sıra ştatlarda normal qanunvericilik prosesindən sərf-nəzər edərək, qanun qəbul etmək üçün xahişnamə göndərə bilərlər. Bu təklif təşəbbüs adlanır və ümumi və xüsusi seçkilərdə seçicilərin təsdiqinə verilir. Əgər təklif təsdiq olunsa, qanunvericilik aktı olmadan belə, o, qanun qüvvəsinə minir. Başqa hallarda isə seçicilərdən xahiş oluna bilər ki, xüsusi məsələlərə səs verərək, öz fikirlərini referendum yolu ilə ifadə etsinlər. Referendum qanunvericiliyə yol göstərmək üçün xalq iradəsinin ancaq ifadəsi ola bilər və yaxud qanunvericilərin hərəkətlərini cilovlamaq üçün ola bilər. Bu sonuncu halda qanunvericilik aktı seçicilər tərəfindən rədd oluna da bilər.

Federal məhkəmə sistemi[redaktə]

ABŞ-ın Ali məhkəməsi

Federal hökumətin üçüncü şaxəsi olan məhkəmə hakimiyyətinə Birləşmiş Ştatların Ali Məhkəməsi başçılıq edir. Bu şaxə bütün ölkəyə yayılmış məhkəmə sistemindən ibarətdir. Konstitusiya hazırlanmazdan əvvəl ştat məhkəmələri sistemi mövcud idi. Konstitusiya Konvensiyası nümayəndələri arasında federal məhkəmə sisteminin gərəkli olub-olmadığı və onun ştat məhkəmələrini əvəz edib-etməməsi haqqında ciddi bir ziddiyyət vardı. Müzakirə olunan başqa məsələlərdə olduğu kimi, razılıq əldə edildi ki, ştatların məhkəmələri öz fəaliyyətlərini davam etdirsinlər. Bununla yanaşı, Konstitusiya məhdud səlahiyyəti olan bir federal məhkəmə korporasiyasına da mandat verdi. Konstitusiyanın III Maddəsi federal məhkəmə sisteminin əsasını belə açıqlayır: "Birləşmiş Ştatların məhkəmə hakimiyyəti vahid bir ali məhkəmənin və onun tabeliyində olan elə məhkəmələrin ixtiyarına verilir ki, Konqres onları vaxtaşırı yarada və təsdiq edə bilər." Bu maddəyə əsasən, birinci Konqres ölkəni bölgələrə böldü və hər bölgə üçün bir federal məhkəmə yaratdı. Bugünkü struktur vahidlər həmin dövrdən yaranmışdır: Ali Məhkəmə, 11 apelyasiya məhkəməsi, 91 bölgə məhkəməsi və üç xüsusi yurisdiksiya məhkəməsi. Konqresin bu gün də federal məhkəmələri yaratmaq və ləğv etmək, eyni zamanda federal məhkəmə sistemləri sədrlərinin sayını müəyyən etmək səlahiyyəti var. Buna baxmayaraq, o, Ali Məhkəməni qadağan edə bilməz. Məhkəmə səlahiyyəti Konstitusiyada xatırladılan aşağıdakı halları ehtiva edir: Birləşmiş Ştatlar qanunlarını və sazişlərini; dənizçilik və dəniz ticarəti ilə bağlı halları; Birləşmiş Ştatlarda xarici ölkələrin səfirləri, nümayəndələri və konsulları ilə bağlı işləri; Birləşmiş Ştatlar hökumətinin iştirak etdiyi anlaşılmazlıqları; ştatlar (və ya onların vətəndaşları) ilə xarici ölkələr (və ya onların vətəndaşları, yaxud başqa subyektləri) arasındakı anlaşılmazlıqları. Konstitusiyaya 11-ci Düzəliş bir ştatın vətəndaşlarının iddiaçı və başqa ştat hökumətinin müdafiədə olduğu halları federal məhkəmənin həll etmək səlahiyyətindən çıxarıb. Lakin bu Düzəliş ştat hökuməti iddiaçı və başqa bir ştatın vətəndaşının müdafiədə olma halının federal yurisdiksiyası yolu ilə həll olunmasına toxunmamışdır. Federal məhkəmələrin səlahiyyəti həm zərərvurma və başqa bərpa oluna biləcək hərəkətlərə görə mülki işlərə, həm də federal qanun əsasında qaldırılan cinayət xarakterli işə baxmaqdır. III Maddə ştat və federal məhkəmələr arasında əlaqələrin mürəkkəb bir şəbəkəsini yaratmışdır. Ümumiyyətlə federal məhkəmələr konkret bir ştat qanunları çərçivəsində baş vermiş işə baxmır. Buna baxmayaraq, federal məhkəmənin yurisdiksiya səlahiyyətinə aid olan elə hallar da var ki, onlara ştat məhkəməsi baxıb və qərar verə bilər. Beləliklə, hər iki məhkəmə sistemi bəzi sahələrdə müstəsna yurisdiksiya səlahiyyətinə malik olduğu halda, başqa sahələrdə eyni səlahiyyət hüququna sahib olurlar. Konstitusiya məhkəmələrin müstəqilliyini mühafizə edir və bu məqsədlə federal məhkəmələrə "özlərini yaxşı apardıqları təqdirdə", onlar ölüncəyə, istefa verincəyə və ya təqaüdə gedincəyə qədər vəzifədə qalmaq səlahiyyəti verilir. Lakin vəzifə başında günah edən bir məhkəmə ancaq prezident və federal hökumətin başqa vəzifəli şəxsləri kimi impiçment yolu ilə cəzalanır. Birləşmiş Ştatlar məhkəmələrini prezident təyin edir və Senat onları təsdiq edir. Eyni zamanda məhkəmələrin əmək haqqı dərəcələrini Konqres müəyyənləşdirir.

Konstitusiyası[redaktə]

Əsas məqalə: ABŞ konstitusiyası

Birləşmiş Ştatların Konstitusiyası 1787-ci il sentyabrın 17-də Filadelfiyada, həmin vaxt ittifaqa daxil olan 13 ştatdan 12-nin nümayəndələrinin iştirak etdiyi qurultayda qəbul olunub. Konstitusiya ABŞ-ın əsas və ali qanunudur. Dövlət hakimiyyətinin strukturunun müəyyən olunduğu, vətəndaşların bütün hüquq və azadlıqlarının əksini tapdığı bu sənədə əsasən, ABŞ ştatların federal ittifaqıdır. Konstitusiyanın müəllifləri hakimiyyətin bir-birindən asılı olmayan üç qolunu müəyyən ediblər. Onlardan birincisi iki palatadan ibarət Konqresin timsalında qanunvericilik hakimiyyətidir. Hakimiyyətin ikinci qolu icraedici orqandır. Bu təsisata prezident, vitse-prezident, habelə idarəetmə və icra hakimiyyəti orqanlarının vəzifəli şəxsləri aiddir. Hakimiyyətin üçüncü qolu məhkəmə hakimiyyətidir. Məhkəmə hakimiyyəti Ali Məhkəmədən və müxtəlif federal məhkəmələrdən ibarətdir. Konstitusiyanın müəllifləri uzun müzakirələrdən sonra aşağıdakı altı əsas prinsipin Konstitusiyada əks olunmasını qərara alıblar: 1) Bütün ştatlar bərabər hüquqlara malikdir. Federal hökumət heç bir ştata hər hansı bir üstünlük verə bilməz; 2) Hakimiyyətin üç qolu olmalıdır; biri qanunları yaratmalı, ikincisi onları icra etməli, üçüncüsü isə qanunları təfsir etməlidir; 3) Hakimiyyət insanların deyil, qanunların hakimiyyətidir. Heç kim qanundan yüksəkdə dayana bilməz; 4) Varlı və ya kasıb olmasından asılı olmayaraq, bütün insanlar qanun qarşısında bərabərdirlər; 5) İnsanlar hakimiyyəti Konstitusiyanı dəyişmək vasitəsilə (ona dəyişiklik etməklə) dəyişdirə bilərlər; 6) Konstitusiya və Birləşmiş Ştatların qanunlarının icrası üçün qəbul edilmiş müqavilələr ölkənin "ali qanunları" sayılır. Yeddi maddədən ibarət ABŞ Konstitusiyası qəbul edildikdən sonra ona 27 düzəliş edilib. İlk 10 düzəliş 1791-ci ilin dekabrın-da qəbul olunub və həmin düzəlişlər "Hüquqlar haqqında bill" (qanun) adlanır. Həmin düzəlişlər vicdan azadlığı, söz və mətbuat azadlığı, silah saxlamaq və gəzdirmək hüququ, əsassız axtarışlar və həbslərdən müdafiə hüququ və s. məsələləri əhatə edir. Konstitusiyaya sonuncu – 27-ci düzəliş 1992-ci ilin mayında qəbul olunub. Həmin düzəlişdə deyilir ki, Konqresdə xidmətə görə senatorların və Nümayəndələr palatası üzvlərinin məvaciblərinin artırılmasını nəzərdə tutan heç bir qanun Nümayəndələr palatasına növbəti seçkilərə qədər qüvvəyə minə bilməz.

İstinadlar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

Wikimedia Commonsda Amerika Birləşmiş Ştatları ilə əlaqəli mediafayllar var.


Flag of the United States.svg ABŞ-ın inzibati bölgüsü
Federal ərazi

Kolumbiya federal dairəsi

Ştatlar

Alabama | Alyaska | Arizona | Arkanzas | Aydaho | Ayova | Cənubi Dakota | Cənubi Karolina | Corciya | Delaver | Florida | Havay | İllinoys | İndiana | Kaliforniya | Kanzas | Kentukki | Kolorado | Konnektikut | Luiziana | Massaçusets | Men | Merilend | Miçiqan | Minnesota | Missisipi | Missuri | Montana | Nebraska | Nevada | Nyu Cersi | Nyu Hempşir | Nyu Meksiko | Nyu York | Ohayo | Oklahoma | Oreqon | Pensilvaniya | Qərbi Virciniya | Rod Aylend | Şimali Dakota | Şimali Karolina | Tennessi | Texas | Vaşinqton | Vayominq | Vermont | Virciniya | Viskonsin | Yuta

Federal Torpaqlar

Amerika Samoası | Quam | Şimali Marian adaları | Puerto Riko | Virgin adaları

Kiçik adacıqlar

Beyker adası | Haulend adası | Carvis adası | Conston rifi | Kinqmen rifi | Miduey rifi | Navassa adası | Palmira rifi | Ueyk rifi