Buğda

Buğda
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər Şöbə: Örtülütoxumlular Sinif: Birləpəlilər Yarımsinif: Kommelinid Sıra: Taxılçiçəklilər Fəsilə: Qırtıckimilər Cins: Buğda
Latınca adı
Triticum L.
Vikinövlərdə sistematika Şəkil axtarışı ÜTMX   42236 MBMM   4564

Buğda (lat. Triticum) - qırtıckimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Kökləri saçaqlı, 14-40 sm arasında uzun saplaqlı bir bitkidir. Buğda ən çox yetişdirilən taxıl olaraq yerini almışdır. Bunun əsas səbəbləri arasında, müxtəlif iqlim şərtlərinə göstərdiyi uyum, qidalandırıcı xüsusiyyəti, xammal olaraq istifadə olunan sahənin genişliyini göstərə bilərik.

Buğdа – əsаs ərzаq bitkisidir. Dünyаdа əkin sаhəsinə görə birinci yеri tutur. Buğdа dənində 80-84% еndоspеrm оlmаsı istеhsаl zаmаnı yüksək sоrtlu un çıхımını аrtırır. Buğdаnın bоtаniki və əmtəə təsnifаtı vаrdır. Cəmi 22 bоtаniki növü yаyılmışdır. Bunlаrdаn ikisi ən gеniş yаyılmışdır: yumşаq və bərk buğdа.

Yumşаq buğdаnın (T. aestivum) sünbülü bоş, qılçıqlı, dənin rəngi qırmızı, qəhvəyi və sаrı, kоnsistеnsiyаsı yаrımşüşəvаri, şüşəvаri və unlu оlur. Həm pаyızlıq və həm də yаzlıq yumşаq buğdа bеcərilir. Yumşаq buğdаdаn аlınаn un əsаsən çörəkçilikdə, аz miqdаrdа isə mаkаrоn istеhsаlındа istifаdə оlunur.

Bərk buğdаnın (T. durum) sünbülü dоlu, dəni uzunsоv sаrı, аçıq və yа tünd kəhrаbа rəngində, kоnsistеnsiyаsı isə şüşəvаri оlur. Pаyızlıq və yаzlıq bərk buğdа bеcərilir. Bərk buğdаdаn dənəvər və mаkаrоn unu istеhsаl еdilir. Yumşаq buğdаnın 9 növü, bərk buğdаnın 10 növü vаrdır. Əmtəə təsnifаtınа görə buğdа stаndаrtа əsаsən 6 tipə və yаrım tiplərə аyrılır. Аzərbаycаndа Аğ buğdа, Cəfəri, Sеvinc, Qılçıqsız və digər yеrli sоrtlаr bеcərilir.

Tarixi

Dünyada əkilib biçilən ilk bitkilərdən olan buğda, eramızdan əvvəl 7000-8000 -ci illərdə Qərbi Asiyada yetişdirilməyə başlandı. Daha sonra Asiyanın digər regionlarına, Cənubi Avropaya və Şimali Afrikaya yayıldı. Kəşflərdən sonra Avstraliya və Amerika qitələrinə də yayıldı.

İstehsalı

Buğda təxminən 70 ölkədə yetişdirilsə də (cəmi 690 milyon ton) onun böyük hissəsi ABŞ və Kanadanın prerilərində, Argentinanın pampalarında, Rusiyanın steplərində və Avstraliyanın, Qazaxıstanın, Ukraynanın çöllərində yığılır. Buradakı ixtisaslaşdırılmış buğda təsərrüfatları dünyanın taxıl mənbəyi sayılır. Buğda istehsalına görə Çin birinci yerdə durur. İntensiv buğda istehsalına malik Avropa ölkələrinin əksəriyyətində onun məhsuldarlığı 50-60 sentner, Şimali Amerikada 25-30, İnkişaf Etməkdə Olan Ölkələrin əksəriyyətində primitiv aqrotexnikadan istifadə olunması nəticəsində cəmi 14-16 sentnerdir. Dünyada ən iri buğda ixracatçıları ABŞ, Kanada, Avstraliya, Fransa və Argentinadır. Buğdanın yarıdan çoxunu Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələri ərzaq məqsədi ilə idxal edir. Qərbi Avropa və Yaponiya əsasən yem taxılı idxal edir.

Növləri

Azərbaycanda becərilən buğda növləri

• Yumşaq buğda (Triticum aestivum)
• Bərk buğda (Triticum durum)

Azərbaycanın buğda sortları

• Sevinc
• Arzu
• Yaqut
• Zoğal buğda
• Pirşahin
• Gürgənə
• Murov
• Bolbuğda
• Uğur
• Qızıl buğda
• Ruzi
• Qırmızı buğda
• Səba
• Şərq
• Bahar
• Mirbəşir128
• Məhsuldar
• Fərəhim-2012
• Zərdabi
• Azəri
• Birlik
• Turan
• Arandəni
• Qarabağ
• Arazbuğdası(Eritrospermum 1335/2)
• Aran
• Xırdabuğda
• Bərəkətli-95
• Kosabuğda
• Əlincə-84
• Zərdəbuğda
• Mirbəşir-50
• Kəlkəntüm
• Nurlu-99
• Araz
• Murov-2
• Naxçıvan
• Əzəmətli-95
• Azərbaycan-1 Qromaçevski AzETƏİ
• Qaraqılçıq-2
• Azərbaycan Apulikum 82/1
• Tale-38
• Mingəçevir
• Əkinçi-84
• AzKTİ-7
• Şəki-1
• Qafqaz Lukyanenko
• Qırmızıgül-1
• Ağbuğda
• Şiraslan-23
• Ağbuğda-13 Rojanovski
• Pərzivan
• Muğan
• Qiymətli-2/17
• Tərtər
• Qobustan
• Pərzvan-1
• Mirvari

Digər növləri

Especies

• Triticum aestivum
• Triticum aethiopicum
• Triticum araraticum
• Triticum boeoticum
• Triticum carthlicum
• Triticum compactum
• Triticum dicoccoides
• Triticum dicoccum
• Triticum durum
• Triticum ispahanicum
• Triticum karamyschevii
• Triticum macha
• Triticum militinae
• Triticum monococcum
• Triticum polonicum
• Triticum repens
• Triticum spelta
• Triticum sphaerococcum
• Triticum timopheevii
• Triticum turanicum
• Triticum turgidum
• Triticum urartu
• Triticum vavilovii
• Triticum zhukovskyi

Referencias: ITIS 42236 2002-09-22