Tanrı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar


Din

P religion world.svg

Dini özünüdərkin növləri

Monoteizm  · Dualizm  · Politeizm  · Deizm · Teizm  · İtsizm · Panteizm

İbtidai inanclar

Totemizm  · Animizm  · Fetişzm  · Şamanizm

Dünya dinləri

Buddizm · Bəhailik  ·

İbrahimi dinlər

İudaizm · Xristianlıq · İslam  ·

Dharma dinləri

İnduizm · Caynizm · Siqhizm · Buddizm

Ənənəvi Uzaq Şərq dinləri

Daoizm · Konfutsiçilik · Sintoizm

Digər dinlər

Tenqriçilik  · Zərdüştilik

Əsas anlayışlar

Tanrı · Ruh · Günah  · Sakrallıq · Ruh · İman  · Doqmat · Müqəddəs Kitablar  · Ölümdən sonrakı həyat  · İbadət  · Məbəd

Dinlərin siyahısı  · Portal:Din

g · m

Tanrı — Bir çox dinlərdə (xüsusilə monoteist dinlərdə) Ali Qüvvə və yaradıcı olaraq qəbul edilən varlıq.

Məna[redaktə]

Fövqəlbəşər və insanlar üzərində suverenliyi olan varlıq. Yaradıcı, ilah. Müxtəlif türk birliklərində Tənri, Təngri Tanqrı, Təngəre, Tanqara, Tenegere, Tingir şəklində istifadə olunur. Monqollar Təngir ve ya Tengər deyirlər. Tarı, Teyri kimi söyleyişleri də mövcuddur. Ulu Teyri, Xan Təngri kimi ifadələr tez-tez keçər. Bəzi türk boylarında qoruyucu ruhlar üçün də istifadə edilər; Su Teyrisi, Yer Teyrisi kimi. Əslində kainatın hər yanındakı bu ruhlar bir bütündür və bir-birinə bağlıdır. Verilən adlar bir simvoldən ibarətdir. İslam əvvəli tanrıçılıq (Tengricilik) formasında sistemli bir quruluşa sahib olaraq bütün ictimai həyata işləmişdir. İslamiyyətlə birlikdə tək və mütləq yaradıcı güc olaraq və başqa heç bir varlığa xas olmayacaq bir adla "Allah" sözü qəbul görmüşdür. Türklər tanrıların adlarının sonuna Toyun və ya Bator sifətlərini gətirərkən, monqollar daha çox Saqan (Saqağan) "ağ", Ulan (Ulağan) "qırmızı" sifətini istifadə edərlər. İslamda Allahın 99 adı vardır. Türklərin müqəddəs rəqəmi olan 9 ilə əlaqəli olduğu üçün rürklərdə çox böyük maraq görmüşdür. Etrusklarda Thanr adlı, digər tanrıların doğumunda rol oynayan üstün bir Tanrı vardır. Monqolların "Hühe Münhe Tengeri", türklərin isə "Köke Mönge Tengri" yəni "Sonsuz Göy Tanrısı" şəklindəki təyin etmələri tanrı anlayışlarını xülasə olaraq ortaya qoymaqdadır.

Tanrıça[redaktə]

Xüsusilə Anadolu türkcəsində dişi tanrı mənasını verər. İlahə deməkdir. Tanrıça sözünün törətmə formasının aşağıdakı nümunələrə də uyğun olduğu deyilə bilər.

- Kral (Kıral) və Kraliça (Kıralça): Kişi hökmdar və dişi hökmdar
- Tigin və Tiginçə: Kişi şahzadə və dişi şahzadə
- Bəy və Biyçə: Kişi idarəçi və dişi idarəçi

Ad və sifətlər[redaktə]

Tanrının dəyişik xüsusiyyətləri xarakterizə edilər: Bağışlayan, Əsirgəyən, Güdən, Bilən... İslam əvvəlində Tanrı müxtəlif ad və sifətlərlə xatırlanmışdır. Ən əhəmiyyətliləri aşağıdakı kimi sıralana bilər.

  1. Bar: Var olan deməkdir.
  2. Oğan: Rəbb, Var edən, yaradan deməkdir.
  3. Quday: Xuda, yaradıcı deməkdir.
  4. Çalap: Qüdrətli deməkdir.
  5. Yalap: Nur deməkdir.
  6. Yaradan: Yoxdan var edən deməkdir.
  7. Bayar: Zəngin, ulu deməkdir.
  8. Bayat: Əzəli deməkdir.
  9. Buyan: Əziz, comərd deməkdir.
  10. Olcay: Hər şeyi edə bilən, gücü çatan deməkdir.
  11. Yazqan: Qədəri təyin edən deməkdir.

Meyrü[redaktə]

Əzəli yəni əvvəli olmayan, başlanğıcı olmayan deməkdir. Beyrü (Mayru, Bayru, Bayrı) şəklində də deyilər. İslam dinində öncesizlik yalnız Yaradana məxsus bir xüsusiyyət olaraq görülməkdədir. İlk başda mövcud olan tək odur. Ancaq onun yaratması ilə hər şey bədən tapmışdır. Bayrı (sonsuz) sözüylə əlaqəlidir.

Mengü[redaktə]

Əbədi, sonu olmayan, sonsuza qədər var olacaq olan deməkdir. Mengi (Bengü, Bengi) şəklində də deyilər. Moğollar Monge və ya Münhe deyərlər. Əbədi olma anlayışı İslam dinində yalnız Yaradan üçün nəzərdə tutulur. Ancaq onun lütfü və istəyiylə insanların cənnətdə sonsuza qədər yaşayacağı deyilər.

Etimologiya[redaktə]

(Dan/Tan) kökünden türemiştir. Şaşırma, heyrət etmə mənaları vardır. Şumerce mənşəlidir. Şumercede Dingir və ya Tingir olaraq iştirak edər. "Tanımaq", "tan" kimi sözlərlə əlaqəlidir. Köhnə türkcə, monqol və hətta tungus-mançur dillərində saymaq, hesablamaq, bilmək, məlumat sahibi olmaq mənaları ehtiva edən bir köktür. Monqol "Tenreh" feli gücləndirmək, Təngər isə göy mənası daşıyır.

Mənbə[redaktə]