Fridrix Nitsşe

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Fridrix Vilhelm Nitsşe
Friedrich Wilhelm Nietzsche
Nietzsche187a.jpg
Doğum tarixi: 15 oktyabr 1844(1844-10-15)
Doğum yeri: Röcken, Almaniya
Vəfatı: 25 avqust 1900 (55 yaşında)
Vəfat yeri: Veymar, Almaniya
Dövr: XIX əsr fəlsəfəsi
Əsas maraqları: Estetika, Nihilizm, Etika, Psixologiya, Anti fundamentalizm, Metafizika, Ontologiya, Poeziya, Tarix fəlsəfəsi
Əhəmiyyətli ideyaları: Apollon və Dionis, Tanrının ölümü, Üstinsan, Dəyərlərin dəyərsizləşməsi, Sürü instinkti
Sələfləri: Aristotel, Kant, Şopenhauer, Hegel, Volter, Stendhal, Epikür, Vaqner, Leybnits
Xələfləri: Kamyu, Knut Hamsun, Freyd, Haydegger, Sartr
Vətəndaşlıq: Almaniya
Məktəbi: Veymar klassizmi
İmzası İmza

Fridrix Vilhelm Nitsşe (Friedrich Nietzsche) alman filosofu və klassik filoloq.

Ailəsi[redaktə]

Fridrix Nitsşe Almaniyanın keçmiş Prussiya, indiki Saksoniya əyalətinin Lützen şəhəri yaxınlığındakı Röcken kəndində anadan olmuşdur. Atası Karl Lüdviq Nitsşe, Lüteran kilsəsinin keşişi (18131849), anası isə Franziska Nitsşe (18261897)idi. Hər iki valideyni protestant ailəsindən idilər. Prussiya kralı IV Fridrix Vilhelmin anadan olmasının 49-cü ildönümüylə əlaqədar Nitsşeyə onun adını vermişlər. Bacısı Elizabet 1846-cı ildə, qardaşı Lüdviq İosif isə 1848-ci ildə doğulmuşdur.

Həyatı[redaktə]

1849-ci ildə atasının və 1850-ci ildə qardaşının ölümünden sonra ailəsiylə birlikdə Hamburq şəhərinə köçür və orada 1856-cı ilədək yaşayır. Yeniyetmə Nitsşe getdiyi ilk ibtidai məktəbdə özünü təcrid olunmuş hiss etdiyindən özəl bir məktəbə oxumağa göndərilir. 1854-ci ildə Hamburqdakı Dom qimnaziyasına daxil olduqdan sonra onun musiqi və ədəbiyyata meyilli olduğu üzə çıxır. 1858-1864-ci illərdə Şulpforta internat məktəbində oxumağa başlayır. Çalışqan bir şagird olur, antiq ədəbiyyatlla maraqlanır, şeir yazır və musiqi bəstələyir. Atasız böyüyən bir yeniyetmə üçün yaşlı şair Ernst Ottlepp (1800-1864) bir ata kimi onun şəxsiyyətinin formalaşmasına böyük təsir göstərir. 1864-1865-ci illərdə Bonn universitetinin klassik filologiya və evangelik teologiya fakültəsinə daxil olur, lakin Gənc Hegelçilərin əsərlərini oxuduqdan sonra oranı tərk edir ve 1865-1866-ci illərdə filoloqiya üzrə Leypsiq universitetinə daxil olur. Bu dəfə o, gənc Hegelçilərdən uzaq duran Artur ŞopenhaurFridrix Albert Langenin əsərləriylə tanış olur. 1867-ci ildə bir illik könüllü olaraq Prussiya ordusunda xidmət etməyə gedir. Lakin 1868-ci ilin mart ayında at çaparkən atdan düşərək ağır zərbə alır və ordudan kənarlaşdırılır. Geri qayıddıqdan sonra təhsilini davam etdirir. 1868-ci ildə Rixard Vaqnerlə ilk tanışlığı Nitsşenin həyatında önəmli hadisələrdən bir sayılır.

1879-da, könüllü olaraq qatıldığı 1870-ci ildə alman-fransız döyüşündə keçirdiyi xəstəliklərin xeyli artmasıyla, universitetdəki vəzifəsindən təqaüdə çıxaraq, sağlamlığını qoruya biləcəyi bir yer axtarışı içində, qışları İtaliya sahillərində, yayları İsveçrə dağlarında yaşayaraq, özünü tamamilə yazılarına verdi. 1883-cü ildə, bir il əvvəl tanış olduğu Rus əsilli qadın şair Lou Salomenin də verdiyi ucalma duyğusuyla, Belə Buyurdu Zərdüştün ilk kitabını yazdı. Bundan sonra 1885-ə qədər, ikinci, üçüncü və dördüncü kitablar ilə, Zərdüştün məzmununa nəsr olaraq yaxınlaşan Yaxşı və Pisin ardında (1885) və Əxlaqın Şəcərəsi (1887) kitabları yayımlandı.

"Zərdüşt" sonrası dövründə, müxtəlif zamanlarda müxtəlif başlıqlar hazırlayaraq, bir Böyük Əsər yazmağa girişən Nitsşe, son məhsuldar ili olan 1888-ci ildə, ardıcıl olaraq Vagner Hadisəsi, Bütlərin Qürubu, Dəccal, Ecce HomoDionis Difiramosları adlı kitablarını yazdı. 1889-cu ilin ilk günlərində, Türin şəhərində küçədə qırmanclanan bir südçü atının boyuna sarılıb ağlamaya başlayan mütəfəkkir, şagirdlik illərində yoluxduğu sifilis mikrobunun nəticəsi olduğu təxmin edilən dəliliyə düçar oldu. 1900-cü ilə qədər mənəvi qaranlıq içində bitki mənşəli deyilə biləcək həyatını davam etdirən Nitsşe, özündən sonrakı əsrdə təsirləri ən məşhur olacaq düşüncə məhsullarını geridə buraxaraq 25 avqustda həyatdan köçdü...

Təsiri[redaktə]

Nitsşe özündən sonrakı filosof, yazar, siyasətçi, musiqiçi və digər peşələrin insanlarında böyük təsir qoyub getmişdir.

Nitsşe və anarxizm[redaktə]

Nitsşenin yazılarının böyük bir hissəsi anarxizmə qarşı olduğu halda bir çox anarxist ondan təsirlənmişdir. [1]. Spencer Sunshine yazır:

Anarxistləri Nitsşeyə çəkən çox şey vardı: Onun dövlətə nifrəti, "sürü"lərin düşüncəsiz hərəkətinə nifrəti, onun "anti-xristian" düşüncəsi, dövlət və bazarın mədəni quruculuqdakı təsirlərinə etimad etməməsi və onun "üstinsan"a olan istəyi. [2]

Ondan təsirlənən anarxistpost-anarxist filosof və yazarlar: Emma Qoldman, Alber Kamyu, Emil Armand, Renzo Navatore, Rudolf Roker, Hakim Bəy və s.


Nitsşe və faşizm[redaktə]

Şübhəsiz ki, Nitsşedən təsirlənmiş ən böyük hərəkat faşizm hərəkatı olmuşdur. Adolf Hitler Elizabet Nitsşeyə (filosofun bacısı) gül buketi təqdim etmişdi və qəbrinin üzərinə bu sözləri yazmışdı: "Böyük döyüşçüyə..." [3]

Faşistlərdə Nitsşe marağının səbəbi onun "üstinsan"ı arzulaması (hansı ki, Hitler bunu üstün irq kimi başa düşürdü), onun həyat uğrunda mübarizəyə dəstək olması və ölümündən sonra çap olunmuş Hakimiyyət əzmi kitabına nasist bacısının etdiyi dəyişiklərdir.


Nitsşe və psixoanaliz[redaktə]

Nistşe psixoanaliz barədə Karl Yunq, Alfred AdlerZiqmund Freyd kimi alimləri təsirləndirmişdir. Karl Yunq, Zərdüşt haqda seminar vermiş [4], Ziqmund Freyd isə onun haqqında "Nitsşeyə qədər heç kim özünü təhlil etməyi bu qədər yaxşı bacarmamışdı və çox güman bacaranlar bir daha çətin tapılsın" demişdi. [5]

XX əsr mütəfəkkirləri[redaktə]

20-ci əsrdə ondan təsirlənənlər:

Filosoflar: Martin Heidegger, Lüdviq Vitgenşteyn, Ernst Yünger, Teodor Adorno, Georq Brandes, Martin Buber, Karl Xaspers, Jan Pol Sartr, Alber Kamyu, Leo Ştraus, Mişel Fokolt, Yulius Evola, Emil Cioran, Migel de Unamuno, Lev Şestov, Xose Orteqa, Məhəmməd İqbal

Sosioloqlar: Ferdinand TönniesMaks Veber

Bəstəkarlar: Riçard Ştraus, Aleksandr Skryabin, Qustav MahlerFrederik Delius;

Tarixçilər: Osvald Şpenqler, Fernand BraudelPaul Veyne,

Teoloqlar: Paul TilliçTomas J.J. Altizer;

Okkultistlər: Aleister Krauli;

Yazarlar: Frans Kafka, Yozef Konrad, Tomas Mann, Hermann Hesse, Andre Malro, Nikos Kazancakis, Andre Gide, Knut Hamsun, Avqust Strindberq, Ceyms Coys, D.H.LaurensVladimir Bartol;

Psixoloqlar: Ziqmund Freyd, Otto Qross, Karl Yunq, Alfred Adler, Abraham Maslov, Karl Rocers, Rollo MeyKazimir Dabrovski;

Şairlər: Con Devidson, Reinier Mariya Rilke, Vallas StivensUilyiam Batler Yits;

Rəssamlar: Salvador Dali, Pablo Pikasso, Mark Rotko;

Dramaturqlar: Bernard Şou, Antonin ArtaudYucin O'Neill;

Digərləri: H.P.Lovecraft, Olaf Stepldon, Menno ter Braak, Riçard Rayt, Robert Houard, Cim MorrisonCek London.

Əsərləri[redaktə]

  • «Musiqinin ruhundan traqediyanın doğuşu» (1872) Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik
  • «İnsani, həddən artıq insani – azad ağıllar üçün kitab» (1878-1880) Menschliches, Allzumenschliches – Ein Buch für freie Geister
  • «Şəfəq- mənəvi önyarqı haqda düşüncələr» (1881) Morgenröte – Gedanken über die moralischen Vorurteile
  • «Şən elm» (1882) Die fröhliche Wissenschaft („la gaya scienza")
  • «Zərdüşt belə buyurdu – Hamı və heç kəs üçün bir kitab» (1883-1885) Also sprach Zarathustra – Ein Buch für Alle und Keinen
  • «Yaxşının və pisin ardında – Gələcək fəlsəfəsinin önsözü» (1886) Jenseits von Gut und Böse – Vorspiel einer Philosophie der Zukunft
  • «Əxlaqın şəcərəsi» (1887) Zur Genealogie der Moral – Eine Streitschrift
  • «Vaqner məsələsi» (1888) Der Fall Wagner – Ein Musikanten-Problem
  • «Bütlərin qürubu yaxud necə çəkiclə fəlsəfəçilik edilir» (1889) Götzen-Dämmerung oder Wie man mit dem Hammer philosophiert
  • «Dəccal – Xristianlığın qarğışı» (1895) Der Antichrist – Fluch auf das Christentum
  • «Ecce Homo – Var olmağın necə var olması» (1908) Ecce Homo – Wie man wird, was man ist
  • «Hakimiyyət istəyi – Bütün dəyərlərin yeni dəyərləndirilməsinə bir cəhd» (1886-1888) Der Wille zur Macht – Versuch einer Umwertung aller Werte
  1. "Yaxşının və pisin ardında" adlı kitabdan sitat: Anarxist itlər
  2. Spenser Sunshine - Nitsşe və anarxistlər
  3. John Rodden, Repainting the Little Red Schoolhouse: A History of Eastern German Education, 1945-1995, Oxford University Press, 2002, səhifə: 289
  4. Yunq həyatı
  5. Ernst Cons - Ziqmund Freyd Həyatı və Yaradıcılığı