Epikür

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Epikür
Επίκουρος
Epikur.jpg
Qədim yunan filosofu Epikür
Doğum tarixi: E.ə. 441, 4 fevral
Doğum yeri: Samos
Vəfatı: E.ə. 270
Vəfat yeri: Afina
Dövr: Ellinizm
İstiqaməti: Materialist
Əhəmiyyətli ideyaları: Atom-molekul nəzəriyyəsini dahada inkişaf etdirmişdir
Məktəbi: Epikür bağı

Epicurus (E.ə. təxm. 341-270) Qədim yunan filosofu, materialist. E.ə. 306-cı ildə "Epikür bağı" fəlsəfi məktəbinin yaratmışdır. Samos adasında anadan olmuşdur. Fəlsəfə ilə 14 yaşından məşğul olmağa başlamışdır. Ömrünün sonunadək Afinada yaşamış, 300-ə dək əsər yazmışdır; bunlardan bizə gəlib çatmamışdır. Epikürə görə kainat sonsuz və əbədidir. Demokritin davamçısıdır. Onun Atom-molekul nəzəriyyəsini daha da inkişaf etdirmişdir. Bu nəzəriyyəyə bəzi yeniliklər əlavə etmişdir. Onun fikrincə atomlar öz-özünə ilkin düzxətli hərəkət halından kənara çıxa bilmək və beləliklə də əyrixətli hərəkətdə olmaq qabiliyyətinə malikdirlər, atomların toqquşması və parçalanması nəticəsində sonsuz sayda dünyalar yaranır və onlardan başqa yalnız boşluq (atomlar arası boşluq) mövcuddur. Epikür fizikasının əsası Bəşəriyyətin əbədəliyidir. Demokritin davamçısı kimi, Epikür deyirdi ki, cismlər bölünməz, sıx, xırda zərrəciklərdən ibarətdir. Atomlar öz forma, ölçü və kütlələrinə (Atomları kütlələrinə görə fərqləndirməyi elmə Epikür daxil etmişdir) görə fərqlənirlər.

Epikür atomları təkcə fiziki cəhətdən deyil həm də, riyazi cəhətdən bölünməz hesab edirdi. Demokritdən fərqli olaraq Epikür iddia edirdi ki, atomlar özü-özlüyündə öz düzxətli hərəkət trayektoriyasını dəyişə bilər. Epikür təlimi bunu iradə azadlığı ilə izzah edirdi.

E.ə təxminən 307-ci ildə Afinada öz məktəbini təsis etmişdir. Epikür fəlsəfəni yüksək qiymətləndirir və ona görə fəlsəfə insanı fövqəltəbii qüvvələrə, fələyə və canın ölməzliyinə inamların nəticəsində yaranan saxta qorxulardan, cəhalət və xürufatdan azad edir. Epikürçilər öz təlimlərində dünyanı yalandan yəni ilahilərin qorxusundan azad etməyi təbliğ edirdilər.

Epikür İlahilərin varlılığına inanır, lakin hesab edirdi ki, onlar saysız-hesabsız dünyaların arasında (atomlar arası boşluqda) yaşayırlar və bəşəriyyətin işlərinə qətiyyən qarışmırlar. Xalqın etiqad etdiyi allahlar isə uydurma varlıqlardır. Bədənin ölməsi ilə ruh da ölür. Epikürün fikrincə dünyanı dərk etmək mümkündür. Duyğular, hisslər və anlayışlar, yaxud ümumi təsəvvürlər idrakın meyarıdır. Duyğular biliklərin mənbəyi, idrakın başlanğıcıdır. Epikür estetikası Demokrit evdemonizminin davamıdır. Epikürə görə əsl zövqalma ataraksiya vəziyyətində mümkündür.

Ümumiyyətlə Epikür fəlsəfəni mənəvi fəaliyyət kimi qiymətləndirərək, hesab edirdi ki, onun vasitəsi ilə insanlar ətraf dünyanı tədqiq edir və fikirləşərək xoşbəxt həyata çatır, bədənlərinin sağlamlığına və ruhlarının rahatlığına (ataraksiya) nail olurlar. Bununla əlaqədar Epikür Etikanı da əhəmiyyətli hesab edirdi, həyatın məqsədini kefdə görürdü.

Epikür uzun müddət yaşayıb, fəaliyyət göstərdiyi Afina şəhərində vəfat etmişdir.

Epikür öz təlimini 300-ə yaxın əsərlərində, məktub və müshaibələrində əks etmişdir. Əsas əsəri "Təbiət haqqında" 37 kitab olmuşdur. Təəsüf ki, onun əsərlərindən bizlərə yalnız 3 məktub çatmışdır:

  • Herodota, təbiət haqqında
  • Menekeyə, etika sualları haqqında
  • Pifokla, mücərrəd və səmavi təzahürlər haqqında

Epikürə aid müdrik sözlər[redaktə]

  • Biz mövcud olanda, ölüm hələ olmur. O zaman ki, ölüm gəlir, artıq biz mövcud olmuruq. Beləliklə ölüm nə dirilər nə də ölülər üçün var.
  • Daima işlə. Daima sev. Yoldaşını və uşaqlarını özündən çox istə. Heç kimdən minnətdarlıq gözləmə və əgər sənə minnətdarlıq etməsələr üzülmə. Nifrət əvəzinə öyüd, zəhlə əvəzinə gülüş. Hər zaman kitabxanada yeni kitabın, anbarda şərabla dolu şüşən, bağında tər çiçəyin olsun.
  • Fəlsəfi mübahisələrdə uduzan qalibdir, çünki o, yeni bir müdriklik əldə etdi.
  • Ağılsız olub xoşbəxt olmaqdansa, ağıllı olub bədbəxt olmaq yaxşıdır.
  • Bəlaların ən pisi, ölümün ona heç bir aidiyyatı yoxdur.
  • Həyatda heç bir vahimənin olmadığını dərindən başa düşməkdən, vahiməli bir şey yoxdur.
  • Fəlsəfə ilə məşğul olmanın artıq gec və ya çox tez olmasını demək, xoşbəxt olmanın artıq gec və ya tezdir demək kimi bir şeydir.
  • Həyat o kəslər üçün acı deyil ki, həmin şəxslər qəti sürətdə əmindirlər, yaşamamaq heçdə bədbəxtlik deyil.
  • Əgər Allah insanların dualarına qulaq versəydi, o zaman bütün insanlar bir-birinə ölüm arzulayaraq ölərdi.
  • Müdrik təbiətə daimə minnatdar olmaq lazımdır ki, lazım olanı əldə etməyi asan, lazım olmayanı isə çətin etmişdir.
  • İnsan üçün ölüm-heçnədir, çünki biz mövcuduqsa, hələ ölüm mövcud deyil, nə zaman ki ölüm mövcuddur, o zaman biz mövcud deyilik.
  • Həyatda rahat yaşamaq üçün gərək ağılla, əxlaq və ədalətlə yaşayasan və ya tərsinə ədalət, əxlaq və ağılla yaşayaraq, rahat yaşamamaq olmaz.

Məqalə ilə əlaqəli digər Vikimedia səhifələri:

Vikisitatda Epikür ilə əlaqəli məlumatlar var.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Fərhad Hacıyev. "Görkəmli fiziklər"
  • Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
  • Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.

Xarici keçidlər[redaktə]