Plotin

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Plotin
Plotinos.jpg
Doğum tarixi: 204/ 205(205-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri: Likopol, Misir
Vəfatı: 270(270-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri: Minturnai, Kampaniya
Dövr: Antik
İstiqaməti: Fəlsəfə, mistika
Əsas maraqları: Neoplatonizm
Əhəmiyyətli ideyaları: Emanasiya, varlığın "Vahid-Əql-Ruh" ümlüyündən ibarət olması
Sələfləri: Platon, Aristotel, Sakkas
Xələfləri: Porfirios, Yamblik, imperator Yulian.
Vətəndaşlıq: Roma imperiyası

Plótin (yunanca Πλωτῖνος; 204/205, Likopol, Misir, Roma imperiyası — 270, Minturnai, Kampaniya) - antik idealist-filosof, neoplatonizmin yaradıcılarından biri sayılır. Üçlükdən ibarət olan varlıq haqqında təlim irəli sürmüşdür. Bu təlim Yəhudi, Xristian və İslam metafizikası və mistisizminə böyük təsir göstərmişdir. Müəllimi Ammonius Sakkas idi.

Bioqrafiyası[redaktə]

Yeni platoçuluğun nəzəri əsasları isə Plotinus (ikinci Plato) (204270) tərəfindən yaradılmışdır. O, Ammonius Sakkasın tələbəsi olmuşdu. Plotinus Misirdə anadan olmuşdu və cavanlığını o zamanın mədəni mərkəzi olan İsgəndəriyyədə keçirmişdi. Burada o, A. Sakkasdan dərs almışdı. Təxminən 40 yaşında Plotin Romaya köçdü. O vaxtlar Roma imperiyasını dərin siyasi-ictimai böhran bürümüşdü. Fars və hind dünyagörüşü ilə yaxından tanış olmaq istəyən Plotin, imperator III Qordianın (Gordianus) İrana qarşı hərbi yürüşündə iştirak etmişdi. Lakin, o yürüş roma ordusunun məğlubiyyəti ilə başa çatmışdı. Plotinus isə yalnız təsadüf nəticəsində sağ qalmışdı.

Romaya qayıdandan sonra, Plotin, 244-cü ildən sonra, orada məktəb yaratmışdır və 25 ilə yaxın müddət ərzində ona başçılıq etmişdi. Bu məktəbdə müxtəlif ictimai təbəqələrin və millətlərin nümayəndələri təhsil alırdılar.

Əsərləri[redaktə]

Əvvəlcə Plotinus öz təlimini yalnız şifahi tədris edirdi. Yaşa dolandan sonra o, öz fikirlərini yazmağa başlamışdır. Plotinusun tələbəsi Porfirios isə onun əsərlərini yığmış, redaktə etmiş və altı fəsilə bölmüşdür. Bu fəsillər isə, öz növbəsində, doqquz hissədən ibarətdir. Buna görə də əsər «Ennadalar» (Enneadis) adlanır[1].

Təlimi[redaktə]

Plotin bütün varlığı vahid şəkildə görürdü, yəni onun dünyagörüşünün əsasını monizm təşkil edirdi. Plotinin Vahidi - tanrıdır. Məsələyə bu cür yanaşılırsa, onda dünyada olan çoxluq və müxtəlifliyi izah etmək lazımdır. Yəni, əgər bütün varlıq Vahidin törəməsidirsə və onunla vəhdət təşkil edirsə, onda bu Vahid qalan varlıqlarla eyniləşməli, bərabərləşməli, qarışmalı, yoxsa öz fərdiliyini saxlamalıdır?

Bu suala cavab verən Plotin, Vahidi fərdiləşdirir və hər şeydən ayırıb, onların üstündə qoyur. Lakin, bu halda Vahid dərk olunmaz, duyulmaz, görünməz olur. Onun hətta mövcud olması sual altına qoyulur. Bu da Plotinusun fikrincə təbiidir, çünki Vahidin mövcud olması iddiası, onu müəyyən çərçivəyə salmaq, zaman və məkanda təsəvvür edilməsi deməkdir. Beləliklə Vahiddən hər şey törənir, lakin o özü hansısa forma, sərhəd anlayışlarına sığmır, hər cür mövcudiyyətdən və təfəkkürdən daha üstündür, dərk olunmazdır[2]. Plotin, eyni zamanda, Vahidi xüsusilə günəşin, işığın, istinin, xeyrin mənbəyi hesab edir.

Hər bir anlayışdan uca olan Vahiddən hər bir şey törənir, doğulur. Monoteizmdə olan Tanrıdan fərqli olaraq, Vahid heç bir istəyə, iradəyə malik deyil. Dünyanın doğuşu (törəməsi) prosesi obyektiv bir hadisədir, kiminsə iradəsindən asılı deyil. Bu törəmə (doğuş) emanasiya (axma, tökülmə) adlandırılır. Emanasiyanı Plotin Vahiddən ayrılan ışıq (nur) şəklində təsəvvür edir. İşıq, mənbəyinə yaxın olduqca parlaq olur, ondan ayrıldıqca isə tədricən sönür və qaranlığa keçir. Vahiddən törənən çoxluq heç də onun azalmasına və ya kiçilməsinə gətirmir. O olduğu kimi, bir ideal olaraq qalır.

Emanasiya nəticəsində Vahiddən daha iki substansiya (hipostasis) yaranır. Birincisi Əqldir (Nus). Vahiddən fərqli olaraq o, artıq mövcuddur, varlıqdır. O özünü dərk edir. Plotinin Əqli Platonun ideyalar aləminə bənzəyir. O bütün ideyaların cəmidir.

İkinci substansiya isə Ruhdur. Vahiddən ayrılan nur, bütövlükdə Əql tərəfindən mənimsənmir. O hərəkətini davam edir və bunun nəticəsində Ruh yaranır. Eyni zamanda onu Əql doğur. Ruh hər şeyin yaradıcısıdır. O bütün canlıları, onlara həyat üfürərək, yaradıb. Ondan günəş, göy və başqa kosmik cisimlər yaranmışdır. Eyni zamanda, ruh hər şeyi hərəkətə gətirir (yəni, o hərəkətverici qüvvədir).[3]

Ruh iki tərkib hissədən ibarətdir. Birincisi səmavidir, Əqlə yaxındır və fenomenal aləmlə əlaqəsi yoxdur. İkincisi isə dünyəvidir, material aləmlə əlaqəlidir və təbiətin bütün proseslərini həyata gətirir.

Beləliklə Ruh, səmavi, ali qüvvələrlə dünyəvi qüvvələrin əlaqələndiricisidir. Ruhda ideyalar əks olunur. Plotinusun təlimində yuxarıda göstərilən üç substansiya (Vahid, Əql və Ruh) hipostasis (hypostaseis) adlanır və yunan tanrılarına bənzədilir: Vahid - Urana, Əql - Kosmosa, Ruh - Zevsə. Əqldə yaşayan ideyalar da ilahiləşdirilir.

Təbiətə gəldikdə, onun ən kamil tərəfi, Ruhun aşağı təbəqəsidir. Əqldə cəmləşən ideyalar bu təbəqədə konkret şeylərdə təzahür olunur. Əslində isə şeylər ideyaların əks olunmasıdır. Fenomenal aləmdə Ruh, hissəciklərə bölünür və hər şeyin əsasını, canını təşkil edir. Beləliklə, hər şeyin ruhu vardır: planetlərin, yerin. Yerin ruhundan bitkilərin, heyvanların ruhları yaranır. İnsan ruhunun aşağı, qaranlıq hissələri də ondan yaranır. Bu hissələr vasitəsi ilə, insanlar dünyaya bağlı olurlar, ağırlaşırlar.

Bir sözlə təbiətin ən yaxşı cəhətləri dünya Ruhunun qaranlıq, dünyəvi hissəsidir. Onun ən alçaq, pis hissələri isə materiyadan yaranır. Materiya isə Plotinus fəlsəfəsində yoxluqdur. Lakin materiya mütləq yoxluq deyil, sadəcə var olan şeydən fərqli bir şeydir[4]. Materiya əbədidir, lakin Vahidlə birlikdə mövcud olan ikinci ilk substansiya deyil. Buna görə də Plotinin materiya haqqında fikirləri ziddiyyətlidir. Bir tərəfdən o, vahiddən törənir, digər tərəfdən isə, materiyanın əksidir, ona qarşı yönəlib. Eyni zamanda, materiya Vahiddən ayrılan nurun sönməsinin nəticəsidir. Deməli materiya zülmətdir (qaranlıqdır) və şərlə eyniləşir. Vahid isə xeyirlə.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Plotinin fəlsəfəsində, Vahid enərək çoxluğa səbəb olur. Lakin çoxluq da Vahidə tərəf yönəlir, onunla qovuşmağa can atır.

Bu cür can atma insanda daha da çox təzahür olunur. İnsan ruhu dünya Ruhunun hissəciyidir. Lakin onun yüksək və alçaq hissəsi vardır. Adi adamlarda ruhun alçaq hissəsi üstünlük təşkil edir və onlar həddən artıq şərin təcəssümü olan materiyaya bağlanırlar. Lakin hər bir insan özündə ruhun yüksək hissələrini ucalda bilər. Bu isə ekstazda mümkündür. Ekstazda ruh, artıq bədənlə özünü eyniləşdirmir və ondan müstəqil şəkildə mövcuddur. O Vahidə (tanrıya) can atır və onunla qovuşur, onda əriyir. Ekstaza çatmaq üçün mənəvi həyatla yaşamaq lazımdır. Plotinus ruhların köçməsinə inanırdı.

Dünya fəlsəfi fikrinə təsiri[redaktə]

Plotinin təlimi gələcəkdə orta əsr Avropa və Yaxın Şərq fəlsəfi fikrinə çox böyük təsir göstərmişdir. Avqustin, Boesius, Fərabi, İbn Sina kimi filosofların təlimlərində Plotinin ideyalarından istifadə edilib. Onun varlıq haqqında baxışlarını bu və digər dərəcədə ən tanınmış filosoflar öz ideyalarında tətbiq edib inkişaf etdirmişdirlər.

Başqa tərəfdən Plotinin təlimi gələcəkdə çeşidli dini-mistik təlimlərin yaranmasına təkan vermişdir. Yəhudu (Kabbala), Xristian (İsihazm) və İslam (Təsəvvüf) mistisizmi ondan bəslənib təlim halına gəlmişdir.

Mənbə[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

İngilis dilində

  • Plotinus. The Enneads (translated by Stephen MacKenna), London, Medici Society, 1917–1930.
  • A. H. Armstrong, Plotinus. Enneads (with Greek text), Loeb Classical Library, 7 vol., 1966–1988.
  • Thomas Taylor, Collected Writings of Plotinus, Frome, Prometheus Trust, 1994. ISBN 1-898910-02-2 (contains approximately half of the Enneads)
  • J. H. Sleeman and G. Pollet, Lexicon Plotinianum, Leiden, 1980.
  • Roberto Radice (ed.), Lexicon II: Plotinus, Milan, Biblia, 2004. (Electronic edition by Roberto Bombacigno)
  • Porphyry, "On the Life of Plotinus and the Arrangement of his Works" in Mark Edwards (ed.), Neoplatonic Saints: The Lives of Plotinus and Proclus by their Students, Liverpool, Liverpool University Press, 2000.
  • Kevin Corrigan, Reading Plotinus: A Practical Introduction to Neoplatonism, West Lafayette, Purdue University Press, 2005.
  • John M. Dillon and Lloyd P. Gerson, Neoplatonic Philosophy: Introductory Readings, Hackett, 2004.
  • Kevin Corrigan, Reading Plotinus. A Practical Introduction to Neoplatonism, Purdue University Press, 1995.
  • Lloyd P. Gerson, Plotinus, New York, Routledge, 1994.
  • LLoyd P. Gerson (ed.), The Cambridge Companion to Plotinus, Cambridge, 1996.
  • Dominic J. O'Meara, Plotinus. An Introduction to the Enneads, Oxford, Clarendon Press, 1993. (Reprinted 2005)
  • John M. Rist, Plotinus. The Road to Reality, Cambridge, Cambridge University Press, 1967.

Rus dilində

  • Лосев А. Ф. Диалектика числа у Плотина. — M: Изд. авт. 1928. — 194 стр.
  • Асмус В. Ф. Античная философия. — M: Высшая школа, 1998.
  • Лосев А. Ф. История античной эстетики: Поздний эллинизм. — M: Искусство. 1980. — С. 191—735.
  • Гайденко П. П. Понятие времени в античной философии (Аристотель, Плотин, Августин) // Время, истина, субстанция: от античной рациональности к средневековой. — M: 1991. — С. 1-18.
  • Ситников А. В. Философия Плотина и традиция христианской патристики. (Серия «Античная библиотека. Исследования»). — СПб.: Алетейя, 2001. — 242 стр.
  • Лега В. П. Философия Плотина и патристика: взгляд с точки зрения современной православной апологетики. — M: Изд-во ПСТБИ, 2002. — 123 стр.
  • Берестов И. В. Свобода в философии Плотина. — СПб.: Издательство СПбГУ, 2007. 380 стр. ISBN 978-5-288-04234-8
  • Челышев П. В. Духовный опыт античного неоплатонизма: Плотин и Прокл о смысле человеческой жизни. — M: Изд-во МГТУ, 2010. — 93 стр.
  • Челышев П. В. Духовный опыт античного неоплатонизма в свете христианства. — M: Изд-во МГТУ, 2010. — 144 стр.

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. “Enneada” - "doqquzluq" deməkdir. Əslində Enneada - qədim Misir əsatirlərində Heliopol şəhərinin ilk doqquz tanrısı deməkdir (Atum, Şu, Tefnut, Heb, Nut, Osiris, İsis, Set, Neftis). Bu Enneadanın tanrıları Misirin ilk çarları hesab olunurlar. Başqa şəhərlərin öz tanrı doqquzluqları var idi. Plotinin “Enneadaların” mətni: İngilis dilində: Plotinus. The Enneads. Translated by Stephen Mackenna and John Dillon. London: Penguin, 1991. Rusca: Эннеады. перевод с греческого языка под редакцией профессора Г. В. Малеванского и др. (часть переводов с английского перевода Маккена).
  2. Enneadis VI. 9, 3.
  3. Enneadis V. 1, 3.
  4. Enneadis I. 8, 3.