Mo-tszı
Mo-di(çin. 墨翟), Ustad Mo, Mo-tszı (çin. 墨子}) (B. E. Ə. 470 — B. E. Ə. 391) — Çin filosofu.
Mündəricat |
[redaktə] Həyatı
[redaktə] Fəlsəfəsi
Qədim Çində biz despotizmin klassik nəzəriyyələrindən biri ilə rastlaşırıq. Çin despotik siyasi təfəkkürü üçün fəlsəfi əsasların başlanğıcını Mo-tszı qoydu. O, bunu özünün belə bir sadə ideyası ilə etdi: İnsanlar bərabərdir, dövlətin idarə olunmasında da bərabər hüquqla iştirak etməlidirlər. Siyasi fəaliyyət üçün yararlılıq meyarını heç də insanların hansı zümrəyə aid olmasında deyil, onların fərdi qabiliyyətlərində və xalqa xidmət etmək məramında axtarmaq lazımdır. Mo-tszının bu fikirləri xüsusən müasir liberal dəyərlər baxımından gözəl səslənir. Amma bu gözəl səslənən fikirlər gerçəkləşdirilərkən eyni ilə gözəl ola biləcək siyasi gerçəkliyi yaradacaqmı? Bu suallara cavab tapmaq ümidi ilə Mo-tszını Konfusi və konfusiçiliklə və həm də daosizmlə müqayisə edək. Mo-tszı cəngavərliyi və zadəgan mədəniyyətini ifadə edən konfusiçiliyin ideya düşməni idi. Konfusidə Talenin təcəssümü olan, cəngavərliyin dünyagörüş zəmini olan, cəngavərə güc verən, təpər verən, dünyanı nizamasalma fəaliyyətində zadəgana arxa olan, ədalətlilik kimi ilahi bir hissi ona bəxş edən Səmavi İradə Mo-tszıda determinizmin ontoloji dayağına çevrilir. Konfusi Səmavi İradəni insanın daxilində görür, insan ürəyinin səsində eşidir, insana ürəyin qəhrəmanlıq çağırışına etibarı təlqin edir, ürəyin ədalət hissinə ehtiramı tərbiyə edir. Mo-tszı isə Səmavi İradənin fövqəlbəşəriliyini bəyan edərək, onu insanın fövqündə axtarır, insanı dünyanın mütləq mahiyyətindən ayıraraq dəyərsizləşdirir. Konfusinin Səmavi İradəsi insana qüdrət verən başlanğıc kimi, Mo-tszı Səması isə insana mükafat və cəza verən başlanğıc kimi qiymətləndirilir. Mo-tszı Səmavi İradənin deterministik təsvirini verməklə, əslində konfusiçilik tərəfindən arxa plana sıxışdırılmış icma mənşəli Di kultunu bərpa edir və yenidən həyata qaytarır. Di, artıq məlum olduğu kimi, qədim Çin dilində Yer mənasını verir və cəngavər mədəniyyəti nöqteyi-nəzərindən Yerin ruhu kimi, Yerə canlılıq verən başlanğıc kimi qavranılır. Cəngavər mədəniyyəti baxımından Yerin immanent mahiyyəti kimi anlaşılan Di, icma mədəniyyəti baxımından nəzərdən keçirildikdə isə transsendent xarakter alır, Yerdən kənar və Yerin fövqündə duran Tanrı mənasını kəsb edir. Di kultu insana bəndə statusunu verir. Əgər cəngavər Səmavi İradə kimi dərk etdiyi mahiyyətdən qüdrət aldığına, güc aldığına, təpər aldığına əmindirsə, bəndə burada Yerin hökmdarı kimi dərk etdiyi Tanrının himayəsinə sığındığına əmindir. Zadəgan dünyanı ədələtliləşdirmək və gözəlləşdirmək üçün onu Səmavi İradəyə uyğun şəkildə qurur, dünyanı Səmavi İradənin mücəssəməsinə çevirir, bəndə isə Tanrıdan faydalanmaq üçün, onu mərhəmətə gətirməkdən ötrü ona səcdə edir, əgər belə demək mümkündürsə, qılığına girir. Əgər Tanrı konfusiçilik üçün Səmavi İradə olmaqla dünyaya və insana ruh, qüdrət verən, dünyanı və insan həyatını həqiqiləşdirən bir başlanğıcdırsa, Di icma mədəniyyəti nöqteyi-nəzərindən transsendent Tanrı olmaqla dünya və insan üzərində hökmranlıq edən bir başlanğıcdır. Dünyanın mahiyyətində immanent Səmavi İradəni görən dünyagörüş aristokratik siyasi doktrinanın, dünyanın mahiyyətində əksinə olaraq transsendent Tanrını, Dini görən dünyagörüş isə despotik siyasi doktrinanın ontoloji əsasını verirdi. Zadəgan Səmavi iradənin təcəssümüdür, dünyanı eybəcərliklərdən xilas etməyə, gözəlləşdirməyə, ədalətliləşdirməyə can atır. Despot isə transsendent Tanrının, Dinin mücəssəməsidir. O, bir tərəfdən, insanı cəza ilə hədələyərək qorxu altında saxlayırsa, digər tərəfdən, onu mükafatla şirnikləndirərək özünə baş əyməyə, kölələşdirməyə təhrik edir.
[redaktə] Ədəbiyyat
- Чепурковский Е. М. Соперник Конфуция (библиографическая заметка о философе Мо-цзы и об объективном изучении народных воззрений Китая).Харбин, 1928.
- Титаренко М. Л. Мо-цзы и ранние моисты о процессе познания // Вопросы философии.1964.№ 11.
- Титаренко М. Л. "Древнекитайский философ Мо Ди, его школа и учение". М., "Наука", 1985.
- Спирин В. С. "Любовь" и математика в "Мо-цзы" // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. X. М.,1974.
- Спирин В. С. Четыре вида "тождества" в "Мо-цзы" и типы гексаграмм "И цзина" // Письменные памятники и проблемы истории культуры народов Востока. XXIV.Ч.1. М.,1991.
- Дёмин Р. Н. Карнеадовский пробабилизм и поздние моисты // Универсум платоновской мысли: платонизм и античная психология. Материалы VII Платоновской конференции. СПб.,2000.
- Рыков С. Ю. Учение о знании у поздних моистов // Общество и государство в Китае: XXXIX научная конференция / Институт востоковедения РАН. — М., 2009. С.237-255.- ISBN 978-5-02-036391-5 (в обл.)
- А. Швейцер о Мо-Цзы и Лао-Цзы — из статьи "Христианство и мировые религии"
