Efesli Heraklit

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Efesli Heraklit
Heraclitus, Johannes Moreelse.jpg
Doğum tarixi: E.ə. 535
Doğum yeri: Efes
Vəfatı: E.ə. 475

Efeslí Heraklít (qəd. yun. Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος; E.ə. 535 - E.ə. 475) — Qədim yunan filosofu; Dialektikanı fəlsəfi mənada verən ilk düşünür olmuşdur.

Həyatı[redaktə]

Heraklitin həyatı haqqında bilgilər çox azdır. O çağdaş Türkiyənin ərazisində yerləşən Efesdən idi. Nüfuzlu Bilos adlanan çar-kahin ailəsində doğulmuşdur. Androklidlər nəslinin nümayəndəsi kimi (Efesin yaradıcısı Androklın nəsli) o, fəxri "çar" adının varisi idi, ancaq qardaşının lehinə taxtdan imtina etdi.

Dərin fikirliyinə görə və ifadəsinin sirrliliyinə görə Qaranlıq təxəllüsü almışdır.

Sonra həyatının bəlli zamanında o insanlara nifrət edib abid həyatı ilə yaşamağa başlamışdır. Bundan sonra o otlarla qidalanaraq dağlarda yaşamışdır.

Heraklitin ölümü də qeyri-adi olmuşdur. Rəvayətlərə görə, o qəsdən özünü nəcizlə sürtüb ölmüş və onun meyitini itlər yemişdirlər.

Heraklitin başqa yunan filosoflarının əsərləri ilə tanış olub-olmaması haqqında məlumat yoxdur.

"Təbiət haqqında” adlı kitabın müəllifi idi. Bu kitabın zamanımıza cəmi yüz otuz fraqmenti parçası məlumdur.

Fəlsəfəsi[redaktə]

Kosmoqoniya və kosmologiyası[redaktə]

Dünyada hər zaman mübarizə gedir. Bir varlıq başqasını məhv etməyə çalışır, bunu edəndə özü-özünə həyat verir. Bütün əksliklər bir-biri ilə ziddiyət və savaşdadırlar. Heraklitə görə dünyanı heç kəs yaratmayıb, o əbədidir, hər zaman hərəkətdədir.

Heraklitin kosmoqonikkosmoloji ideyaları ilə zərdüştiliyin bənzərliyi vardır. Çox güman ki, o zərdüşdiliklə tanış idi.

Milet məktəbinin ardıcılları kimi, Heraklit də bütün varlığın hansısa ilk maddədən əmələ gəlməsini iddia etmişdir. Bu maddə də onun fikrincə oddur. O odun şölələnməsində varlığın daim dəyişkənliyini, formasının dəyişikliyini görürdü. Hər şey oddan yaranır və oda qayıdır. Həta ruhlar belə odun çeşidləridir. Bu proses daim davam edir. Bir dünya məhv olursa, odun şölələnməsi başqasını yaradır.

Ymumiyyətlə bəlli vaxtdan sonra hər şey od halına qayıdır. Bu yaranma və qayıdış əbədidir, hər zaman təkrar olur. Bu proseslər xaotik deyil qanunauyğunluq çərçivəsində gedir. Belə ki, hər şey zaman keçdikcə öz əksliyinə keçir soyuq istiyə, isti-soyuqa, yaş quruya, quru yaşa və s.

Heraklit "kosmos" terminini yazılı şəkildə işlətmiş ilk yunan filosofu olmuşdur.

Dialektikası[redaktə]

Heraklitin fəlsəfəsinin əsasını bütün varlığın daim dəyişiklikdə olmasıdır. Hər şey hər an dəyişir, yenilənir, bir yerdə durmur. "İki dəfə bir axara girmək olmaz" - Heraklitin məşhur kəlamıdır. Çünki hər dəfə axara girəndə insanı yeni sular yuyar. Dünyanın və varlığın daim hərəkətdə, onların hər zaman dəyişkən olduğunu iddia etdiyi üçün Herakliti ilk dialektiklərdən biri sayırlar.

Tale[redaktə]

Heraklitə görə dünyanı heç kəs yaratmayıb, o əbədidir, hər zaman hərəkətdədir. Ancaq onu idarə edən bir prinsip var, bu da "Loqos"dur. Loqos qanunauyğunluqdur, mütləq qanundur, fələkdir, taledir, alın yazısıdır. Hər şey ona tabedir. Heraklitin mətnlərində bu termin 11 dəfə: 3 fraqmentdə – "söz", "nitq"; 5 dəfə – "anlam" mənalarında. işlənmişdir. Mənsiz də , loqossuz da ağılla qəbul edilməlidir ki, hər şey birdir. Heraklitin loqosu haqqında geniş ədəbiyyat yazılmışdır. Onun bəzi fikirlərini sadalayaq:
1. Loqos – mistik ilahi sözdür.
2. Loqos – Bəlkə də Zevsin gizli görüntüsü kimi dünyanı idarə edən ilahidir.
3. Loqos – Dünya yaradılışının əsasında duran ali idrakdır.
4. Loqos – ümumi qanundur ,hansı ki ,ona əsasən əşyaların dəyişməsi və bir-birinə çevrilməsi baş verir.
5. Loqos – bir əşyanın o biri əşyaya çevrilməsini( məs.suyun yerə və s. ) təyin edən münasibətdir (kəmiyyət baxımından) .
6. Loqos- təlimdir ,yəni həm də Herakitin özünün kitabında ifadə olunmuş təlimdir. 7. Loqos – sadə trivial anlamda deyilmiş söz ,nitqdir .

  • Hər şey davamlıdır ,hər şey dəyişir;
  • Düz yolla əyri yolun heç bir fərqi yoxdur ;
  • Ölümsüzlər ölürlər ,ölənlər ölümsüzdir.
  • Bir birini həyatla öldürürlər.

Sözlərin çoxmənalığı[redaktə]

Heraklitdən başlayaraq söz oyunlarına və çoxmənalığın implitasiyasına fikir verilməyə başlanır .

Bu gün bu mövzular böyük bir elmi distiplinin – polisemiyanın obyektidir . Kalamburalar və sözlərin mənalarıyla oynama – fəlsəfi poeziyanın dərin fundamentidir, bütün lətifələrin əsası və yumor və satiranın bazasıdır . Bir neçə nümunəni gözdən keçirək.

  • Mən taksasın soruşdum . "Taksi nədiir, nə taksi?"
  • Mən çayda çimməyi deyil ,çayı içməyi sevirəm.
  • Biz-aqiliz , siz- mız!
  • Natiq –bərkdən nanay-nanay qışqıran deyil,gözəl nitq söyləyəndir.
  • Parlaq alim –keçəli parlayan alimdir.
  • Kitabçıya pul yatırtmaq (pulu kitabın üzərinə düzürsən)
  • Natəmiz söhbətdir.(Söhbət natəmiz .çirkli yerdə baş verib).
  • Siz partiyanın üzvüsüz ? Xeyir, mən onun beyniyəm!

Həyat örnəkləri[redaktə]

  • Hər dəfə Heraklit insan arasına çıxdıqda ,o ,ağlayırdı , çünkü insanların etdiyi hər şeyə onun yazığı gəlirdi .
  • Efeslilər Heraklitdən onlara qanun tərtib etməyi xahiş edəndə ,o ,onları yaramaz adlandırır və aşıq- aşıq oynamağa davam edir.Deyir ki ,bu dövlət idarə etməkdən daha maraqlıdır .

Fikirləri[redaktə]

  • Düşüncə – böyük sərvətdir, müdrüklük ondan ibarətdir ki, gerçəyi söyləməlisən və təbiəti dinləyib, onunla həmahəng hərəkət etməlisən.
  • İnsanların bütün arzularının həyata keçməsi onların özlərinə xeyir gətirmir.
  • Bir mənim nəzərimdə mindir, əgər, o, ən yaxşıdırsa.
  • Gözlər qulaqlardan daha dəqiq şahiddir.
  • Biz yaşayarkən –ruhumuz ölüdür, biz öləndə ruhumuz dirilir.
  • Əgər kordan soruşsalar ki, görmək nədir, o,bunun korluq olduğunu söyləyər.
  • Müdrüklüyün mahiyyəti budur: fikrin, hər şeyi hər yerdə idarə etdiyini qavramaqdır.
  • Müdrüklük həqiqəti söyləmək, təbiəti duymaq və onunla həmahəng hərəkət etməkdir.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Ахутин А. В. Античные начала философии. — СПб.: Наука, 2010.
  • Бакина В. И. Космологическое учение Гераклита Эфесского // Вест-ник Московского университета. — Сер.7. — Философия. — 1998. — № 4. — С.42-55.
  • Бакина В. И. Философское учение Гераклита Эфесского о Вселенной в контексте античной культуры. Автореф. дисс. … к. филос. н. — М., 1995.
  • Дынник М. А. Диалектика Гераклита Эфесского. — М., 1929.
  • Кабисов Р. С. Логос Гераклита и наука логики // Философия и общество. Philosophy and society. — М., 1998. — № 3. — С.135-154.
  • Кессиди Ф. Х., Кондзёлка В.В. Гераклит и Древний Восток // Философские науки. — 1981. — № 5. — С.94-100.
  • Кессиди Ф. Х. Гераклит и диалектический материализм // Вопросы философии. — 2009. — № 3. — С.142-146.
  • Муравьев С. Н.Traditio Heraclitea (A): Свод древних источников о Гераклите // Вестник древней истории. — 1992. — № 1. — С.36-52.
  • Хольцман А. Сходство и различие между учениями о противоположностях у Гераклита и Николая Кузанского // Verbum. — СПб., 2007. — Вып. 9. Наследие Николая Кузанского и традиции европейского философствования. — С. 55-69.
  • Вольф М.Н. Путь отыскания истин: Гераклит и Парменид // V Российский философский конгресс "Наука. Философия. Общество" Материалы. Том II, Новосибирск, 2009. С.14.

İstinadlar[redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə]