Rene Dekart

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Rene Dekartın portreti, 1648

Rene Dekart (fransızca René Descartes) (d.31 mart, 1596 - ö.11 fevral, 1650) — fransız filosofu, riyaziyyatçısı, fiziki, fizioloqu və yazıçısı.

Bir çoxları tərəfindən "Müasir fəlsəfənin banisi" və ya "Müasir Riyaziyyatın Atası" kimi qəbul olunur. Özündən sonra Qərb fəlsəfə və elmində yazılanların əkəsriyyəti onun əsərlərinə bir reaksiya olaraq yazılmışdır. Müasir həndəsə və cəbrdə istifadı olunan Kartezian koordinat sistemi onun adı ilə bağlıdır. Dekart Qərb elmi inqilabının ən nüfuzlu simalarından biridir.

Dekart XVII əsr rasionalizm fəlsəfi cərəyanın ilk və ən nüfuzlu nümayəndələrindən biridir. Sonralar Benedikt Spinoza və Qotfrid Leybnis kimi alim-filosoflarla güclənən bu cərəyan Hobbs, Loke, Berkle və Hyumun tərəfdarı olduğu empirik fəlsəfi cərəyana qarşı idi. Qeyd etmək lazımdır ki, həm Spinoza, həm də Leybnis Dekart kimi həm də riyaziyyatçılar idi. Kartezian koordinat sistemini kəşf etməklə Dekart cəbr və həndəsə elmləri arasına körpü rolunu oynayacaq analitik həndəsə elminin əsasını qoymuş olur. Filosofun ən məşhur kəlamı Cogito ergo sum, yəni "Mən düşünürəmsə, deməli mövcudam" kəlamıdır.

Dekart həm də cəbr və həndəsəni birləşdirən analitik həndəsənin ixtiraçısıdır. Bununla həndəsi problemlərin riyazi həlli mümkün olmuşdur. Ancaq onun adı ilə bağlı olan düzbucaqlı koordinat sistemi onun işlərinin heç birində rast gəlinmir.

1640-cı ildə Dekart differensial tənliklərin toxunan problemləri həllini işləyir.Dekart o məsələnin həlli üçün əyriyə toxunan çevrə götütür. Bu çevrə əyrini iki nöqtədə kəsir, və ya da bir nöqtədə toxunur. Bununla ona xüsusi əyrilər üçün toxunan artımını təyin etmək nəsib olur. Bu üsul o dövr riyaziyyatçıları arasında böyük maraq doğursa da məsələnin tam həllini mümkün etmir.

İki teorem Dekartın adı ilə bağlıdır. İşarələmlərlə verilmiş polinomun yuxarı və aşağı hədlərini real ədədlərlə təyin etmək mümkündür. 1643-cü ildə dörd çevrə teoremi toxunan çevrələr problemini həll edir. Burada bir-birinə toxunan üç çevrəyə toxunan başqa birisni tapılır ki, hansı ki, daha başqa üçünə toxunur.

Əsərləri[redaktə]

VikiAnbarda Rene Dekart ilə əlaqəli mediafayllar var.

  • Musicae compendium (1618)
  • Regulae ad directionem ingenii (ca. 1628)
  • Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences. 1637 (azərbaycanca: „Dərrakədən istifadə üsulu və həqiqəti tədqiqi haqqında")
    • Əlavələr: Dioptrique („Sınan işıqlar üsulu")
    • Les Météores
    • La Géométrie (Yeni həndəsənin yaradılması)
  • Meditationes de prima philosophia (1641) („Həndəsənin yaranması haqqında meditisiyalar" - Rationallaşdırma dövrünün əsas əsərlərindən biri.)
  • Principia philosophiae. 1644 („Fəlsəfənin prinsipləri")
  • Inquisitio veritatis per lumen naturale (ca. 1647)
  • Les Passions de l'âme (1649) („Qəlbin hissləri")
  • De homine (posth. 1662) („Dahi insan")

Mənbə[redaktə]

  1. "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat.", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.605