Efes
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
Bodrumun 220 km. cənubunda, Səlcuq qəsəbəsi yaxınlıqlarında yerləşən Efes, Türkiyənin cənub-qərbində ən çox tanınan tarixi yerdir. Qazıntıları çox diqqətlə aparılmış bir çox xarabalıqlar, qədim çağların izdihamının bənzərsiz şəkildə yeniden görkəmidir. Bir zamanlar bu metropolda 250,000 qədər insan rifah içində yaşayırdı. Bu xarabaları gəzmək ən azı bir gün alır. Dənizkənarındakı mükəmməl yerləşmə nöqtəsiylə və bir çox hökmdarın maliyyə köməkliyi ilə Efes, bir çox mədəniyyətlər içərisində, Asiya qitəsində ən önəmli şəhər olmuşdur. Yunanlar Efesi M.Ö. 11-ci yüzillikdə qurdular. Şəhər ən qısa zamanda ticarət, mədəniyyət ve güc mərkəzinə çevrildi, belə ki, yetərince mütərəqqi fikirlərin yuvası olması səbəbi ilə, bəzi tarixçilərə görə, Efes Qərb mədəniyyətinin beşiyi sayılır. M.Ö. VI yüzillikdə gücün mərkəzi Afinaya keçdi, ancaq Efes yenə də inkişaf edirdi. M.Ö. IV yüzillikdə makedoniyalı İsgəndər də daxil olmaqla, bütünlükdə digər imperiya hökmdarları şəhəri fəth edərkən, daha da zənginləşdirirdilər. İsgəndərdən sonra gələn hökmdar Lisimakus, Kayster (Məndərəs) nəhrindən gələn aluvyonların limanda yaratdığı təhlükəni hiss edərək, şəhəri dəniz kənarından içəriyə daşıtdırır. Romalılar M.Ö. II yüzillikdə Efesi ələ geçirtdi ve özləri üçün buranı Asiyanın paytaxtına çevirdilər. Avqustun hökmranlığı dönəmində (M.Ö. 34-31), Efesdə Qərbi Anadolunun ticarət və idarəçilik mərkəzi olaraq 200 il davam edəcək bir inkişaf dövrü başlayır. Roma İmperiyasının dağılması, limana heç bir zaman olmadığı qədər çox aluvyonun gəlməsi ilə eyni zamana təsadüf edir. Nero da, Hadrian da, nəhrin yatağını deyişdirərək, aluvyondan müdafiə olunmaq üçün yollar axtardılar. Ancaq, qaçılmaz olan gerçəkləşdi. Hal-hazırda dəniz, qədim Efes limanından 5 kilometr geriye çəkilmiş vəziyyətdədir. İngilis mühəndis J. T. Wooda görə, dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olan Artemis məbədi, zəlzələ və təbii fəlakətlər nəticəsində, torpaq altında qalmış olmalıydı. Woodun, məbədi 1895-ci ildə araşdırmağa başlamasına qədər, Efes torpaq altında gizli qalmışdır. Woodun araşdırması çox uğurlu oldu və 1895-ci ildə Avistriya qrupu qazıntılara başladı. Qazıntılar hələ də davam etmekdədir. Ərazidə olan bir rəhbərin ziyarətçilərə dediyi kimi, əgər bu çalışmalar bugünkü sürəti ilə davam etsə, bütün Efes şəhərinin tamamən ortaya çıxarmaq üçün 200 il daha lazımdır. Efesi görməyə gedənlər, öncə Selcuqdakı muzeyi görməklə gəzintiyə başlamalıdırlar. Bu muzeydə, II Dünya Müharibəsindən sonra tapılan və yerindən çıxarıla bilən tapıntılar sərgilənir (İzmir ve Vyana muzeylərində də bu tapıntılardan bəziləri vardır). Bunların arasında, çox qabarıq şəkildə olan (tam olaraq 37 ədəd) tanrı Artemisə aid iki heykəl və yunus balığının üzərinə minmiş olan Erosa aid gözəl bürünc bir heykəl də görülməkdədir. Hələ də Efesdə, Artemis məbədinin gözəlliyini göstərə biləcək yeganə sütun ve təməldən başqa qalıq tapılmamışdır. Bununla belə, Efes şəhərinin hələ də tapılan hissələri berpa edilmemişdir. Ziyarətçilər, hansından daha çox məmnun qaldıqlarını söyləməkdə çətinlik çəkirlər. Görəsən 25.000 oturmaq yeri olan teatr, yoxsa Kolsus Kitabxanasının incə işlənmiş fasadlarımı, yoxsa Hedriyan Məbədinin yenidən inşası mı daha önəmlidir? Bir çox ziyarətçilərə isə, düz mərmər küçələr və iki təkərli döyüş arabalarının bu küçələrdəki izləri daha çox maraqlı gəlməkdədir.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Məryəmin evi
Efesin tam cənubunda bir başqa maraqlı abidə Müqəddəs Məryəmin evidir. Əfsanəyə görə, İsa, anasını əsabələrindən olan Johna tapşırır. O da Məryəm Ananı eramızın 37-ci ilində Efesə gətirir. Cathrina Emmerich, Məryəm haqqındakı düşüncələrini 1891ci ildə deyənə qədər, evin yeri həmişə sirr olaraq qalmışdır. Bu Alman xanım Türkiyəyə heç gəlmədiyi halda, Məryəmin evini, Efesin yaxınlığındakı bir təpənin üzərindəki dəqiq bir nöqtədə olması barəsində təxmin etdiyini söyləyirlər. Bir araşdırma qrupu, təxmin olunan yerədə, bu təxminlərə uyğun ev tapdı; 1892-ci ildə də Vakimah .unahıh .in rihbey sişanek şeni (hac yeri) olduğunu rəsmən açıqladı. O günden sonra bir çox inananlar ve turistlər, 1951-ci ildən bu evin yerində qurulan bir kilsəni ziyarət etməkdədirlər.
[redaktə / تحریر] Celsus Kitabxanası
Celcus Kitabxanası Roma dövründə tikilən ən gözəl binalardan biri olmaqla həm kitabxana, həm də qəbr abidəsi kimi görkəmi vardır. Eramızın 106-ci ilində Efesin valisi Celsus öləndən sonra, oğlu kitabxananı atasının məzar abidəsi kimi tikdirmişdir. Celsusun qəbri kitabxananın qərb divarları altındadır. Kitabxananın görkəmi 1970-1980-ci illər arasında berpa edilmişdir. Kitabxanadakı kitab rulon kitablar, divardakı nişlər saxlanır..
[redaktə / تحریر] Liman küçəsi (Arcadiane caddəsi)
Mərmər küçə: Kitabxana meydanından teatra qədər uzanan caddədir. Agora: 110 x 110 metr ölçüsündə ortası açık, ətrafı kiçik dükanlarla örtülü bir ərazidir. Agora, şəhərin ticarət və mədəniyyət mərkəzidir. Agora Mərmər küçənin başlanğıc nöqtəsidir.
[redaktə / تحریر] Böyük Amfiteatr
Böyük Amfiteatr: Mərmər küçənin sonunda yerləşən tikintidir və 24.000 nəfərlik adam tutumu ilə qədim dünyanın ən böyük teatrıdır. Çox bəzəkli və üç mərtəbəli səhnə binası tamamən dağılmışdır. Oturmaq üçün mərtəbələri üç bölməlidir. Teatr St. Paulun vaazlarına məkan olub.
